محرم، فرصتی برای ترویج موسیقی ایرانی

وقتی سخن از موسیقی عاشورایی به میان می‌آید، بزرگان این هنر حفظ موسیقی دستگاهی ایران را وامدار این موسیقی می دانند. اما براستی چرا و چگونه موسیقی دستگاهی ما توانسته با بهره‌گیری از موسیقی عاشورا و تعزیه حفظ شود؟

رضا مهدوی، کارشناس موسیقی می‌گوید: هنرمندان ما از دیرباز تا امروز در رشته‌های مختلف و نه‌تنها موسیقی، ارادت خود را به ساحت دین و مذهب ابراز کرده‌اند.

او اظهار می‌کند: هنر مذهبی از دل هنر دینی به وجود می‌آید و ریشه در آموزه‌ها و جریان‌های دینی یک جامعه دارد. عاشورا هم یک واقعه مذهبی و انسانی محسوب می‌شود و فلسفه گسترده‌ای دارد که همواره در قالب هنر جلوه و نمود داشته است.

این هنرمند ادامه می‌دهد: انسان‌سازی که بزرگ‌ترین هنر ائمه اطهار ما بویژه امام‌حسین‌(ع) بوده، چنان حماسه عظیمی را در تاریخ بشریت می‌آفریند که در نوع خودش بی‌نظیر است و «فرهنگ شهادت» نام دارد.

مهدوی توضیح می‌دهد: هنرمندان ما به شکل‌های مختلف و در انواع مختلف موسیقی، این عشقبازی و فرهنگ انسان‌سازی دشت نینوا را با شقوق مختلف موسیقی سنتی و مدرن در گذر زمان نشان داده و ارادت خودشان را به عاشورا اثبات کرده‌اند.

مهدوی در تائید گفته‌های بزرگان موسیقی درباره تاثیر موسیقی عاشورا بر موسیقی دستگاهی می‌گوید: استاد ابوالحسن‌خان صبا، 50 سال پیش به شاگردانش می‌گفت ماه محرم و صفر دست از کارهای معمول بردارید و پای منبری‌ها و روضه‌خوانی‌ها بنشینید و نمونه‌های بکر را از آنها یاد بگیرید. او می‌گفت: اگر تعزیه و پرده‌خوانی از بین برود نمی‌دانیم چه چیزی حافظ و ضامن موسیقی دستگاهی می‌شود.

مهدوی اظهار می‌کند: موسیقی مذهبی و دستگاهی، مداحی و روضه‌خوانی به صورت تعزیه تجلی پیدا کرد و خوانندگان دوره‌های بعد را ساخت. تکنیک‌هایی که در تعزیه وجود داشت، آواز، ردیف‌ها، نغمه‌ها و رمز و رموز آوازخوانی را می‌آموخت. مرحوم ظلی، طائرزاده، تاج اصفهانی، ادیب خوانساری، نکیسا، بنان و... همه بزرگ شده فرهنگ مذهبی هستند.

تورج زاهدی، نویسنده کتاب موسیقی عاشورا هم می‌گوید: عموما اهل موسیقی درباره پیشرفت موسیقی که حرف می‌زنند به مقایسه موسیقی ایران و غرب می‌رسند و نتایج درستی نمی‌گیرند. نمی‌توان گفت یکی از این موسیقی‌ها پیشرفته است و دیگری نه، بلکه با هم تفاوت دارند. موسیقی غرب چندصدایی بوده و موسیقی ما تک‌صدایی است و فرهنگ خودش را دارد. فراموش نکنیم این یک تفاوت است و هیچ ربطی به برتری یک موسیقی بر دیگری ندارد.

او ادامه می‌دهد: موسیقی غرب با مذهب عجین است و در کلیسا نقش پررنگی دارد. همین موضوع را هم دلیل دیگری بر پیشرفت موسیقی غرب می‌دانند.

زاهدی با تاکید بر این‌که موسیقی در اسلام حرام نبوده است، می‌افزاید: این حرف خیلی غلط است. در اسلام آنچه حرام است موسیقی مبتذلی است که با آموزه‌های اسلام در مخالفت است. ما در دینمان اذان، نوحه و مناجات داریم و اینها در خود موسیقی عمیقی دارند، قاری قرآن با لحن و صوت خودش شما را مجذوب می‌کند بی‌آن‌که ما ترجمه و مفهوم آیات عربی را الزاما بدانیم.

او ادامه می‌دهد: موسیقی ما آنقدر جزئیات بررسی نشده دارد که اگر به آنها پرداخته شود، می‌بینیم حتی از موسیقی غربی هم گسترده‌تر است. ما بیش از 400 گوشه در موسیقی‌خوانی کشورمان داریم. البته موسیقی ما سینه به سینه از طریق همین مناجات، تعزیه و نوحه‌خوانی‌ها منتقل شده است.

او اظهار می‌کند: اذان، نوحه و مناجات، موسیقی دستگاهی ما را حفظ کرده‌اند و حتی نام بسیاری از گوشه‌های موسیقی از تعزیه آمده است. حتی بسیاری از خوانندگان تعزیه دوره قاجار و اوایل پهلوی موسیقی را که وجود نداشته ایجاد کرده‌اند.

او در پاسخ به این سوال که چرا این روزها نوحه‌ها دستخوش تغییراتی شده‌اند که از کیفیت آنها کاسته، می‌گوید: هر چه به مسیر عامه مردم هدایت شود در خطر می‌افتد.

نوحه‌خوانی چیزی است که عامه مردم با آن ارتباط دارند و طبیعی است که این اتفاق برایش بیفتد. به نظرم باید این مقوله مطرح شده و آسیب‌شناسی شود.

این پژوهشگر موسیقی می‌گوید: موسیقی عاشورا در گروه موسیقی‌های مناسبتی محسوب نمی‌شود. اصلا این کلمه مناسب نیست و باید حذف شود. عاشورا خودش موسیقی دارد، یعنی نیازی نیست کسی به مناسبتش چیزی خلق کند، چون خودش یک فرهنگ دارد و آن فرهنگ هم از سوی مردم پذیرفته شده است.

مهدوی هم بر خودجوش بودن موسیقی عاشورایی تاکید دارد. او درباره موسیقی‌هایی که با مضمون عاشورایی تولید می‌شود، می‌گوید: آثار موسیقایی عاشورایی عموما بدون سفارش‌های دولتی و عمومی تولید می‌شوند، به این معنی که به صورت خودجوش شکل می‌گیرند و هنرمندان ارادتی در این زمینه دارند.

او می‌افزاید: این موسیقی‌ها خودبه‌خود تولید می‌شوند، حال اگر زیر نظر مسئولان و با حمایت آنها باشند قطعا روند خوبی را طی کرده و می‌توانند جایگاه بهتری داشته باشند.

زاهدی هم معتقد است ناشران دولتی باید در این عرصه وارد شوند و به‌طور جدی فعالیت کنند.

او می‌گوید: ناشران دولتی باید وارد عرصه‌های جدی‌تر و پژوهشی موسیقی شوند و برای تولید آثار فاخر هم بودجه بگذارند، چون برگشت بودجه به اندازه ناشران خصوصی برایشان اهمیت ندارد.

او ادامه می‌دهد: در حوزه هنری جلسه‌ای داشتیم. من این موضوع را مطرح کردم و مدیر مالی مجموعه واکنش نشان داد و گفت برگشت مالی برایمان از همه چیز مهم‌تر است. وقتی نهادی که زیر نظر سازمان تبلیغات اسلامی است برای چنین کارهایی هزینه نکند، چه انتظاری از ناشران خصوصی می‌رود؟

او تاکید می‌کند: فاصله گرفتن جوانان از موسیقی اصیل و همچنین عاشورایی هدفمندی دقیق دشمن است، آنها وقتی بخواهند فرهنگ یک قوم را تصاحب کنند، ابتدا زبان و موسیقی‌ را ‌گرفته و با اشاعه موسیقی مبتذل جلوی موسیقی خوب را می‌گیرند.

زاهدی می‌افزاید: من پروژه صد آلبوم برتر بعد از انقلاب اسلامی را مطرح کردم و هیچ‌کس برای اجرای آن در قالب برنامه‌های تلویزیونی از من حمایت نکرد. حالا یک شبکه بیگانه و غربی همین کار را انجام داده و در آن ترانه‌های سطحی و بعضا مبتذل را به مردم معرفی می‌کند! کاش کمی موسیقی را دریابیم.

برای حفظ فرهنگ عاشورا و در سایه آن موسیقی ایرانی نیاز داریم مردم را با موسیقی خوب آشتی دهیم. موسیقی ایرانی با موسیقی عاشورا گره خورده است، مردم هم همیشه آماده پذیرش موسیقی عاشورا هستند و همه اینها یعنی هنوز فرصت برای نجات از موسیقی مبتذل وجود دارد.