باکتری‌هایی که سلامت را بیمه می‌کنند

زمانی که فلور میکروبی بدن تحت تاثیر عواملی مثل تغییرات رژیم غذایی، افزایش سن، استرس و مصرف داروهای مختلف دچار اختلالات گوارشی و مشکلات ناشی از برهم خوردن سیستم ایمنی می‌شود، پروبیوتیک‌ها با بازسازی میکروبی و اعمال اثرات متعدد موجب پیشرفت و بهبود این بیماری می‌شوند. اکنون محققان دانشکده‌ داروسازی دانشگاه علوم پزشکی تهران، موفق به تولید پنج محصول دارویی حاوی این باکتری‌ها شده‌اند. 

دکتر سحر بهمنی، داروساز صنعتی و مجری این طرح پژوهشی به پرسش‌های ما درباره چیستی این داروها و اثرات مثبتی که استفاده از آنها در بدن ایجاد می‌کند پاسخ داده است. بهمنی که به همراه همکارانش در شرکت زیست تخمیر، یکی از شرکت‌های مرکز رشد واحدهای فناوری فرآورده‌های دارویی، به فناوری تولید این داروها دست پیدا کرده می‌گوید این داروها بزودی به بازار می‌آید و امیدوار است پزشکان و مردم با این داروها آشنا شده و از آنها برای ایمن‌سازی بیشتر بدن و مقابله با اختلالات گوارشی بهره ببرند. 

پروبیوتیک‌ها دقیقا چه هستند و در چه مکان‌هایی می‌توان آنها را پیدا کرد؟

پروبیوتیک‌ها باکتری‌های غیربیماری‌زا و مفیدی هستند که داخل دستگاه گوارش ما زندگی می‌کنند و بیشتر داخل روده‌ها وجود دارند. البته این باکتری‌ها علاوه بر روده انسان‌، فلور محیط (موجودات ریز) اطراف ما هم هستند. به طور طبیعی در آب و خاک و موادغذایی بخصوص مواد تخمیری وجود دارند و اینها همان باکتری‌های مفید هستند که تعادلشان با باکتری‌های پاتوژن یا بیماری‌زا باعث می‌شوند که بیمار نشویم یا محیط زیست ما تعادلی میان باکتری‌های مفید و مضر داشته باشد، وگرنه اطراف ما پر از باکتری‌های پاتوژن می‌شود، چون اصولا باکتری‌ها موجودات فرصت‌طلبی هستند و اگر تعادل به نفع گروهی پیش برود می‌تواند جای دیگری را هم پر کند. بنابراین اگر این باکتری‌ها به قدر کافی در بدن ما باشند سالم خواهیم بود و در غیر این صورت تعادل بدن به‌هم می‌خورد و به سمت بیماری پیش می‌رود. این مشکل می‌تواند بر اثر مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها ایجاد شود و باعث بروز عوارض مختلفی ‌شود که یا کار بیمار به بیمارستان می‌کشد یا پزشک مجبور به قطع دارو می‌شود. به طور کلی هر قسمت از بدن ما که در تماس با محیط بیرون قرار می‌گیرد باید یک سد محافظتی داشته باشد. داخل دستگاه گوارش بدن ما نیز که در تماس با غذاها به عنوان اشیای خارجی قرار می‌گیرد و حامل باکتری‌های بیماری‌زا و سموم است دقیقا مثل پوست عمل می‌کند که به آن سد مخاطی یا سد موکوسی بدن می‌گویند.

تا به حال بیشتر در مورد ماست و محصولات پروبیوتیک دیگر شنیده‌ایم و برایمان جالب بود که داروهای پروبیوتیکی هم تولید می‌شوند. اما این داروها چه تفاوتی با محتوای لبنیات پروبیوتیکی دارد؟

این رویکرد امر خیلی خوبی بود، هرچند متاسفانه تبلیغ زیادی در مورد آن صورت نگرفت. وزارت بهداشت رویکردی نسبت به استفاده از پروبیوتیک‌ها پیدا کرده است که البته در همه کشورها هم همین طور است و در واقع این رویکرد بیشتر از فرآورده‌های لبنی شروع می‌شود تا به دارو برسد. البته پروبیوتیکی که در لبنیات استفاده می‌شود بیشتر تک‌سویه است، در حالی در داروهای ما نزدیک به 20 نوع باکتری مختلف به کار می‌رود که بسته به سن افراد و مشکلات آنها مورد استفاده قرار می‌گیرد. علاوه بر این، باکتری‌ها در لبنیات حجم یا تعداد خیلی بالایی ندارند، در حالی که در داروها این مقدار هزاران بار بیشتر از آن چیزی است که در بدن یافت می‌شود. این باکتری‌‌ها اگر تعدادشان از یک حدی کمتر باشد توسط آنزیم‌های معده و روده از بین می‌روند. متاسفانه به علت تحریم‌ها، هم‌قیمت بودن محصولات پروبیوتیک با محصولات عادی لبنی در کشور و خیلی مشکلات دیگر خیلی وقت‌ها لبنیات ما میزان مطلوب این باکتری‌ها را ندارد. از طرف دیگر استفاده از این باکتری‌ها در لبنیات محدودیت دارد و باید باکتری‌ای در آنها استفاده شود که طعم محصول را خراب نکند، گاز تولید نکند و هزار فاکتور دیگر از جمله مزه که از اثرگذاری مهم‌تری برخوردار است، باعث می‌شود که استفاده از پروبیوتیک‌ها در محصولات لبنی محدودیت داشته باشد. در حالی که در مورد دارو طعم برایمان اهمیت ندارد، چرا که باکتری درون کپسول است و فرد طعم آن را اصلا متوجه نمی‌شود. بنابراین با خیال راحت‌تر می‌توانیم سویه‌های بهتر و اثرگذارتر را انتخاب کنیم.

گفته می‌شود می‌توان از داروهای پروبیوتیکی در ایمن‌سازی بیشتر بدن و مقابله با اختلالات گوارشی بهره برد. معمولا استفاده از این داروها برای چه افراد و با وجود چه مشکلاتی توصیه می‌شود؟ معمولا این داروها برای کدام گروه سنی تجویز می‌شود؟

داروی پروبیوتیک معمولا با بیماری‌های گوارشی مترادف است. ناراحتی‌های گوارشی در طیف گسترده‌ای قرار می‌گیرد. در انواع اسهال‌های ویروسی و عفونی در سنین مختلف از جمله نوزادان از پروبیوتیک استفاده می‌شود. همچنین این باکتری‌ها در همه انواع یبوست‌ها اثرگذاری بالایی دارند. بیماری‌های التهابی روده IBD، IBS و... هم از جمله موارد دیگری است که پروبیوتیک‌ها برایشان به کار می‌رود. در واقع این باکتری‌ها در هر بیماری‌ای که عامل پاتوژن در روده داریم می‌توانند موثر واقع شود. علاوه بر آن تحریک مفید داخل روده ایجاد می‌کنند و باعث تقویت سیستم ایمنی بدن می‌شود.

پروبیوتیک‌ها برای همه گروه‌های سنی می‌توانند استفاده شوند و ما هم محصولات را براساس سن افراد طبقه‌بندی کرده‌ایم. یک‌سری محصولات به نام ساشه کیدی‌لاکت از نوزادی تا سن ده سالگی تجویز می‌شود. برای سنین 12ـ10 تا 50 سال فمی‌لاکت و برای 50 سال به بالا ژری‌لاکت توصیه می‌شود. لاکتوفم برای مشکلات باکتریایی و قارچی در ناحیه تناسلی خانم‌ها (چون این باکتری‌ها فلورواژن هم هستند) و لاکتوکر برای کسانی که نقص سیستم ایمنی دارند مناسب است.

یعنی پروبیوتیک‌ها برای مبتلایان به ویروس HIV هم به کار می‌رود؟

خیر،‌ کار بالینی در HIV انجام می‌دهیم؛ اما فرد مبتلا به HIV یا MS احتیاج به داروهای شیمیایی قوی دارد و این داروهای پروبیوتیک را می‌توان تنها به عنوان مکمل برایشان به کار برد. کاربرد پروبیوتیک‌ها در افرادی که دچار آنفلوآنزاهای شدید هستند توصیه می‌شود.

مصرف این داروها عوارض جانبی هم دارد؟

پروبیوتیک‌ها جزو دسته باکتری‌های GRAS هستند، یعنی باکتری‌هایی که اگر حتی روزی دو کیلو هم استفاده شوند عارضه‌ای در پی ندارند. در واقع اضافه‌ این باکتری‌ها با مدفوع از بدن دفع می‌شود. البته ما روزی یک تا دو کپسول را برای افراد تجویز می‌کنیم.

از ایده تولید این داروها تاکنون چه مراحل و زمانی را پشت سر گذاشته‌اید؟ آیا در حال حاضر این دارو به مرحله بالینی یا ورود به بازار مصرف رسیده است؟

ایده تولید این طرح در دانشکده داروسازی از حدود شش هفت سال پیش مطرح شد. در ابتدا یک طرح پژوهشی بود که تولیدش را داخل ایران نداشتیم و شکل دیگر این دارو استارترهای لبنی (آنچه که باعث تبدیل شیر به ماست و پنیر می‌شود)‌ است که سال‌هاست وارد می‌کنیم. ما روشی را برای تولید آنها ارائه دادیم. با توجه به این‌که امکان استفاده از دستگاه‌های خاص را در کشور نداریم، تولید آنها را به کمک روش‌های دیگر انجام دادیم و ثبت ایده کردیم و دانشگاه برای تولید صنعتی از ما حمایت کرد و در نهایت با حمایت دانشگاه و بخش خصوصی این داروها را تولید می‌کنیم.

در حال حاضر دارو را تولید کرده‌ایم و منتظر مجوزهای لازم برای ارائه به بازار هستیم.

آیا فلور میکروبی افراد و گونه‌های مختلف انسانی با یکدیگر یکسان است؟ به معنای دیگر با توجه به شرایط بومی و زیستی افراد مختلف آیا برای همه افراد می‌توان داروهای یکسانی را تجویز کرد؟

 فلور میکروبی بدن همان طور که باکتری‌های سطح پوست بدن هر فرد با فرد دیگر فرق دارد بسیار متفاوت است و تحت تاثیر ژنتیک، ویژگی‌های بومی و سبک زندگی افراد قرار دارد. فلور میکروبی ایرانیان با دیگر ملیت‌ها متفاوت است. داخل خود ایران هم فلور میکروبی افرادی که در مرکز کشور زندگی می‌کنند و عشایر بسیار قوی‌تر است از افراد شهرنشینی که مدام از غذاهای استریلیزه و پاستوریزه و مواد نگه‌دارنده استفاده می‌کنند و در مقابل بیماری‌ها و بخصوص بیماری‌های گوارشی آسیب‌پذیرتر هستند.

البته سویه‌ای‌ که در دنیا به عنوان یک پروبیوتیک قوی مطرح می‌شود می‌تواند توسط افراد مختلف مورد استفاده قرار گیرد، ولی سویه‌ای را استفاده می‌کنیم که با بدن ایرانیان سازگارتر باشد.

پس ترکیب این میکروب‌ها در داروی تولیدی شما با موارد مشابه خارجی آن متفاوت است؟

بله، در واقع تولید این دارو به نوعی بومی‌ شده است. ضمن آن‌که از لحاظ قیمتی خیلی متفاوت است. نکته مهم این است که ما موفق شده‌ایم دانش فنی تولید این داروها را کسب کنیم، بنابراین لازم نیست تحت لیسانس داروهایمان را تولید کنیم یا بالک وارد کنیم، چون خیلی از تولیدکنندگان ایران تنها کاری که می‌کنند این است که پودر بالک را وارد و فقط بسته‌بندی می‌کنند.

آیا این دارو را می‌توان بدون نظر پزشک و تنها برای تقویت فلور میکروبی دستگاه گوارش مصرف کرد؟

بله. این دارو جزو دسته مکمل‌های غذایی قرار دارد، البته مردم هنوز طریقه مصرف این داروها را نمی‌شناسند و ما هم انتظار نداریم که در ابتدا سرخود مصرف کنند و بهتر است حداقل سری اول را با تجویز پزشک مصرف کنند. به هر حال این دارو با مکمل‌های غذایی فرق می‌کند. اینها موجودات زنده هستند و بهتر است ابتدا پزشک استفاده از آنها را تجویز کند. ما در برنامه‌های مختلف سعی می‌کنیم که این دارو را به پزشکان معرفی کنیم و بعد از مدتی افراد می‌توانند خودشان هم استفاده‌اش کنند.

در رده‌های مختلفی می‌توان این دارو را تقسیم‌بندی کرد، ما از جمله کشورهایی هستیم که متاسفانه مصرف آنتی‌بیوتیک خیلی زیاد و سرخود است. به علت استفاده بیش از حد و غیرلازم از آنتی‌بیوتیک‌ها، ما در کشور شاهدیم که مقاومت آنتی‌بیوتیکی زیادی داریم. داروهای گوارشی که نقش مسکن دارد را هم خیلی مصرف می‌کنیم، اما پروبیوتیک‌ها می‌توانند مکمل زنجیره درمانی خیلی از این داروها باشند و در بیماری‌های گوارشی می‌توانند درمانگر باشند. در بیماری‌های عفونی در رده‌هایی درمانگر هستند و در رده‌های دیگر می‌توانند در کنار آنتی‌بیوتیک استفاده شوند.

با توجه به مقاومت آنتی‌بیوتیک و روند مصرف این نوع داروها در کشور، در نهایت به نظر شما با ورود این داروهای پروبیوتیک به بازار مصرف چقدر می‌توان به ارتقای سلامت بیماران و به طور کلی جامعه امیدوار بود؟

سال گذشته وزیر بهداشت از سایت ما و محصولاتمان پرده‌برداری کردند و همان جا هم اعلام کردیم که این داروها برای جلوگیری از مقاومت آنتی‌بیوتیکی خیلی موثر است. از فردای آن روز پزشکان عفونی مقابل مرکز رشد دارویی به نشانه اعتراض جمع شدند. ما نمی‌گوییم که این دارو جایگزین آنتی‌بیوتیک‌هاست، اما کاری که یک ماده شیمیایی انجام می‌دهد توسط این موجودات زنده هم انجام می‌شود.

آنتی‌بیوتیک‌ یک ماده اختصاصی است که اثرگذاری زیادی دارد. همزمان با باکتری‌های مضر باکتری‌های مفید را هم از بین می‌برد، اما پروبیوتیک‌ها که تعادل فلورمیکروبی را برمی‌گردانند می‌توانند در کنار آنتی‌بیوتیک‌ها مصرف شوند و باید در این زمینه فرهنگسازی شود و پزشکان ما کم‌کم در مواردی که بدون استفاده از آنتی‌بیوتیک و با کمک پروبیوتیک‌ها درمان‌پذیر هستند دیگر به آنتی‌بیوتیک‌ها روی نیاورند. ما دوست داریم با رویکردی که وزارت بهداشت دارد این داروها را در جامعه گسترش بدهیم تا در دسترس همه قرار بگیرد.

بهاره صفوی / گروه دانش