نقد عرفان‌های کاذب در برنامه «راه و بیراه»

«راه و بیراه» نام برنامه‌ای است که در شبکه رادیویی معارف به بررسی مفهومی، علل پیدایش و گرایش به جریان‌های شبه‌معنوی و چگونگی و چرایی آنها در ایران می‌پردازد. یکی از اهداف این برنامه ارائه راهکارهای مقابله با این جنبش‌های نوپدید معنوی با تکیه بر عرفان‌ اسلام ناب است. پخش برنامه راه و بیراه از اوایل بهمن سال گذشته شروع شده است و هر هفته سه‌شنبه‌ها ساعت 30/16 روی آنتن می‌رود.

تهیه برنامه راه و بیراه و سردبیری آن از ابتدا بر عهده مسعود الماسی بوده است. وی دانش‌آموخته کارشناسی حقوق و کارشناسی ارشد فلسفه غرب از دانشگاه تربیت‌مدرس است.

برنامه راه و بیراه با توجه به موضوعی که دارد، می‌تواند جذابیت‌های خاصی را برای مخاطب ایجاد کند. الماسی در این باره می‌گوید: در راه و بیراه استفاده از جذابیت‌های محتوایی اهمیت بیشتری دارد، چون اصولا بررسی جریان‌های شبه‌معنوی نوظهور یا عرفان‌واره‌ها، فی‌نفسه جذابیت‌های خاص خودش بویژه در گروه سنی نوجوانان و جوانان را دارد و برنامه‌های نیمه‌تخصصی مثل راه و بیراه می‌تواند اطلاعات خوبی را به این گروه سنی انتقال دهد.

راه و بیراه، با ساختاری موضوع‌‌محور به همراه گفت‌وگو با کارشناسان و گزارش‌های مردمی‌ تلاش می‌کند تا به سوال‌های مخاطبانش پاسخ دهد. الماسی می‌گوید: گفت‌و‌گو با صاحب‌نظران و استادان مختلف در برنامه نمود بیشتری دارد و موضوعات بخش‌های گفت‌و‌گو از طریق گزارش‌ها، تلفن‌ها و پیامک‌های مردمی مشخص می‌شود.

وی به اهمیت تولید چنین برنامه‌هایی در رسانه ملی اشاره می‌کند و می‌افزاید: گستره‌ای که از یک‌سو پای در معنویت‌های غیرالهی و سکولار با هدف صرف تأمین آرامش برای انسان بحران‌زده قرن 21 دارد و از سوی دیگر سر در جغرافیای هیجان‌طلب معنویت‌های فراروانشناختی با هدف کسب قدرت‌های خارق‌العاده فرامادی از نوع شیطانی یا غیرشیطانی آن ایجاد کرده است برای بیشتر مردم جذابیت دارد. به همین جهت رسانه ملی باید بیش از پیش به واکاوی این موضوع برای قشر جوان و نوجوان بپردازد.

به نظر می‌رسد در برنامه‌هایی که موضوعات معنوی و عرفانی را محور خود قرار می‌دهد باید از کارشناسان متخصص و رسانه‌ای بهره گرفت تا علاوه بر تسلط کافی بتواند به جذابیت برنامه بیفزاید و مخاطبان زیادی را همراه خود کند. الماسی در این باره می‌گوید: خوشبختانه در این برنامه ما این اقبال را داریم که از مباحث کارشناسی استادان بهره ببریم که سال‌های متمادی است به تحقیق و واکاوی در این حوزه مشغول هستند و به صورت تخصصی به پژوهش در باب ماهیت، خاستگاه و علل و عوامل تأثیرگذاری این جریان‌ها پرداخته‌اند و اکنون در مرحله طراحی مدل‌های قرآنی و عرفانی برای مقابله با این عرفان‌واره‌ها هستند. حجت‌‌الاسلام مظاهری سیف از جمله کارشناسانی است که با برنامه راه و بیراه همکاری می‌کند و تاکنون پژوهش‌های گسترده و عمیقی را در این حوزه داشته است و با همکاران خود در مؤسسه بهداشت معنوی همچنان به پژوهش در این حوزه مشغول است. وی با اشاره به این‌که طبق نظرسنجی‌های به‌عمل‌آمده این برنامه توانسته ارتباط خوبی با مخاطبانش برقرار کند، خاطرنشان می‌کند: ارتباط ما با شنوندگان از طریق تماس‌های تلفنی و ارسال پیامک است و ما واقعاً خوشحالیم که شنوندگان رادیو معارف با گوش‌دادن مستمر به این برنامه و با پیشنهاد‌ها و سوال‌های خود به ما در تهیه هرچه بهتر این برنامه یاری می‌رسانند.

یکی از بخش‌های جذاب این برنامه بخش گزارشی است که حمیده نجاتی آن را در بسته‌های کوتاه 4 دقیقه‌ای آماده می‌کند. نجاتی می‌گوید: براساس موضوعی که در برنامه مطرح می‌شود، به دانشگاه‌ها و به میان جوانان و نوجوانان می‌روم و در مورد مسائلی که برایشان عمومیت دارد، گزارش تهیه می‌کنم. بررسی وضعیت و تعداد گروه‌های عرفانی نوظهور در کشور، دلایل و عوامل گسترش گرایش جوان‌ها به شیطان‌پرستی و سایر عرفان‌های نوظهور و آسیب‌های ناشی از این عرفان‌های کاذب، از جمله موضوعاتی است که در خصوص آنها با مردم گفت‌وگو می‌کنم.

وی ادامه می‌دهد: به نظرم این‌گونه برنامه‌ها -که ارتباط خوبی را می‌تواند با جوانان برقرار کند- باید بیش از پیش مورد توجه قرار گیرد تا جوانان بتوانند پاسخ‌های دقیق و درستی برای سوالاتشان به دست آورند.

مرتضی بهرامی‌خشنودی، مجری ـ کارشناس برنامه علاوه بر تحصیلات حوزوی، دارای مدرک کارشناسی ارشد تاریخ تشیع از دانشگاه امام صادق(ع) بوده و از سال77 به عنوان نویسنده و ویراستار همکاری خودش را با شبکه رادیویی معارف آغاز کرده است.

وی می‌گوید: افرادی هستند که گرایش به جریانات انحرافی ندارند و اطلاعات چندانی از موضوعات این جریان‌ها کسب نمی‌کنند، دلیل همین ناآگاهی باعث می‌شود آنها در امان نباشند، چون ناآگاهی از این‌گونه مسائل، به معنای در امان ماندن از آسیب‌ها نیست؛ پس آگاهی‌بخشی در این زمینه لازم است.

وی ادامه می‌دهد: علاوه بر تحقیقاتی که تهیه‌کننده در اختیار من می‌گذارد خودم هم تحقیقات گسترده‌ای را در زمینه جریان‌های نوپدید انجام داده و می‌دهم تا با آشنایی کامل در برنامه حاضر شوم. به نظرم مجری ـ کارشناس همیشه باید به موضوع برنامه تسلط داشته باشد تا بتواند مشکلات مخاطبان را بخوبی بیان کند و پاسخ‌های قانع‌کننده‌ای را از طریق گفت‌وگو با کارشناس در اختیار آنها قرار دهد.

وی تصریح می‌کند: من خودم را با هیچ مجری‌ای مقایسه نمی‌کنم، به هر حال هر کسی توانایی‌هایی دارد که ممکن است دیگران نداشته باشند، ولی در همه برنامه‌ها سعی می‌کنم خودم را جای مخاطب بگذارم و نگذارم موضوعی مبهم باقی بماند. اگر احساس کنم بخشی از مطالب مطرح‌شده سوال‌برانگیز است همان بخش را برجسته می‌کنم و تا اطمینان نسبی پیدا نکنم که مساله برای شنونده حل شده است از بحث نمی‌گذرم.

وی با تاکید بر اهمیت برنامه‌هایی مانند راه و بیراه می‌افزاید: شاید مهم‌ترین چیزی که در اجرای این برنامه مورد توجه من است، توجه به همه گروه‌ها و اقشار مختلف جامعه است. عموم مردم عموما اطلاعات چندانی از جریان‌های شبه‌معنوی نوظهور ندارند، ولی به هر حال برنامه به گوش افراد مطلع یا حتی برخی از اعضای حال یا گذشته این گروه می‌رسد و به همین جهت سعی می‌کنم در مباحث نظری به عنوان یک مدافع از زیان این جریان‌ها سخن بگویم تا حتی‌المقدور ابهامی‌ باقی نماند.

به نظر می‌رسد برای پیشگیری از گسترش باورهای دروغین نه‌تنها رادیو معارف و رسانه ملی، بلکه تمامی نهادهای فرهنگی باید به صورت منسجم با یکدیگر همکاری و در این مسیر برای جوانان الگوسازی کنند. عرفان‌های نوظهور در حالی جامعه اسلامی‌ را درگیر کرده که معرفی الگوهای صحیح عرفانی می‌تواند جوانان را از وسوسه‌های این افراد شیطانی رها کند. معرفی الگوهای عرفانی به جوانان در برابر عرفان‌های کاذب نوظهور ضروری است و باید در این راستا اقدامات جدی صورت گیرد.