رژیمی فرتوت، مشت برسندان می‌کوبد

در بیرون فروشگاه و در قسمت پارکینگ این نگاه‌ها و صحبت‌ها ادامه دارد تا این‌که سروکله پلیس پیدا می‌شود. ارتباط زن و مرد در جامعه عربستان‌سعودی بسیار محدود است. یکی از جوانان که حدودا 20 ساله به نظر می‌رسد در این باره می‌گوید: «ما معمولا به صورت آنلاین با یکدیگر چت می‌کنیم؛ اگر بخواهیم رو در رو یکدیگر را ببینیم، به اینجا می‌آییم.»

دیگر شهرهای بزرگ عربستان نیز درگیر چنین اقدامات پنهانی است. اکثر این مشکلات ریشه در مسائل سیاسی ندارد، بلکه بیشتر مربوط به نارضایتی‌ها در سطوح پایینی جامعه است. افزایش ثروت باعث بیشترشدن آمال و آرزوها و بالارفتن سطح شعور سیاسی در این کشور 25 میلیون نفری شده است. به دنبال تظاهرات‌ها در تونس و مصر، برخی مردم در عربستان به فساد مالی حاکم بر این کشور اعتراض کرده و برخی دیگر از قوانین اجتماعی ناراضی هستند که بیش از نیم قرن بر مردم تحمیل شده است.

تاکنون حاکمان عربستان از موج گسترده بهار اعراب در منطقه فرار کرده‌اند. روز خشم در مارس سال گذشته به شکست انجامید و گروه‌های مخالف دیگر چنین اقدامی‌ را سازماندهی نکردند. با این وجود، مشکلاتی که کشورهای همسایه را تحت تاثیر قرار داده است یک هشدار جدی برای حاکمان عربستان به حساب می‌آید. حتی برخی از اعضای خانواده سلطنتی نیز در این رابطه واکنش نشان داده‌اند. به عنوان مثال، سلطان عبدالعزیز بن‌سطام، از اعضای خانواده سلطنتی در این زمینه می‌گوید: «بهار اعراب انتظارات مردم را تغییر داده است و دولت نیاز به تکامل و پیشرفت دارد. در حال حاضر مشکل، درک و فهم بالای مردم است، اما تاکنون راه‌حلی برای آن پیدا نشده است. ما منابع فراوانی در اختیار داریم، اما باید آنها را به صورت خدمات بهداشتی و آموزشی یا با ایجاد فرصت شغلی در اختیار مردم قرار دهیم.»

خانواده سلطنتی ریشه اصلی و ابتدایی نارضایتی‌ها را مشکلات اقتصادی می‌دانند. آنها اعتقاد دارند که مردم به دنبال سهم بیشتری از درآمد نفتی کشورشان هستند. اگرچه این عقیده آنها تاحدودی درست است، اما کمتر نظرسنجی نشان داده است که بیکاری و تورم خواسته اصلی مردم معترض است. میزان رسمی ‌بیکاری در حدود 6‌/‌10 درصد اعلام شده است، اما آمار غیر رسمی ‌می‌گوید این میزان در میان جوانان حدود 20 ساله نزدیک به 35 درصد است. با توجه به این‌که 60 درصد از جمعیت این کشور زیر 21 سال هستند، اقدام فوری در این زمینه امری ضروری به حساب می‌آید. تاکنون دولت اقدامات بسیار اندکی در این زمینه انجام داده است. دولت عربستان در ژانویه اعلام کرد طی 3 سال آینده حدود 3 میلیون شغل جدید ایجاد خواهد کرد. این تعهد و قول بیشتر مربوط به کشورهایی است که زیرساخت‌های صنعتی گسترده‌ای در اختیار دارند، نه عربستان که فاقد چنین خصوصیت و ویژگی است.

البته با توجه به عدم موفقیت قوانین پیشین مربوط به اشتغال، ایجاد کار در این کشور امری پیچیده است. با توجه به استفاده گسترده از نیروهای کار ارزان‌قیمت خارجی، دولت کارخانه‌ها را مجبور کرده تا حداقل 30 درصد نیروهای خود را از میان سعودی‌ها انتخاب کنند؛ اما کارفرمایان دائما نسبت به عدم مهارت جوانان سعودی شکایت دارند. از سوی دیگر، مقامات سعی می‌کنند مباحث مربوط به مشکلات اقتصادی را کم‌اهمیت جلوه دهند. در اکتبر گذشته، 3 فیلمساز جوان سعودی به اتهام تولید فیلمی ‌در مورد فقر در عربستان و پخش آن به صورت آنلاین دستگیر شدند. برخی شبکه‌های خبری حق نداشتند خبر مربوط به مردی را گزارش کنند که برای تامین مخارج زندگی‌اش مجبور شده بود پسرش را در فیسبوک به فروش بگذارد. در مقابل، مقامات دوست دارند بیشتر بر افزایش حقوق و مزایا تاکید کنند. طبق گزارش سالانه موسسه بین‌المللی بروکینگز که به رتبه‌بندی کشورهای دنیا براساس عملکرد اقتصادی می‌پردازد، 2 شهر بزرگ عربستان در پایین‌ترین رتبه قرار دارند. بنابراین گزارش، میزان افزایش حقوق در شهر ریاض طی سال گذشته 8/7 درصد بوده است.

اما تمام مشکلات مربوط به مسائل اقتصادی نیست. یکی از دلایل نارضایتی و عصبانیت مردم این است که نیروهای امنیتی ـ مذهبی به جزئیات زندگی خصوصی آنها وارد می‌شوند. فعالان حقوق زنان هم خواستار وضعیت بهتری برای زنان در جامعه عربستان هستند. آزادی بیان نیز از جمله مسائلی که گروه‌های مختلف مدنی بر وجود آن در جامعه عربستان تاکید فراوان دارند. در برخی از موارد، مقامات تا حدودی از خود انعطاف نشان داده‌اند. رئیس شورایی به نام هیات (کمیسیونی برای حفظ تقوا و ممانعت از گناه) به دنبال اعتراضات اخیر مردمی ‌از مقام خود اخراج شد. عبداللطیف شیخ، رئیس جدید این شورا که به عنوان فردی اصلاح‌طلب شناخته می‌شود، قول داده است که این سازمان را منحل کند. زنان نیز در مقایسه با گذشته به آزادی بیشتری در محیط کاری دست یافته‌اند. مفرج الحقبانی، معاون وزیر کار در این زمینه اظهار کرد: «کارخانه‌هایی که در ابتدا کار خود را با 2 زن شروع کرده بودند در حال حاضر بیش از 200 زن استخدام کرده‌اند چرا که به عقیده کارفرمایان، زنان در محیط کاری توانمندتر و وفادارتر هستند.» با این وجود زنان همچنان حق رانندگی ندارند؛ البته برخی مقامات به صورت خصوصی اظهار داشته‌اند که این قانون کاملا غیرقابل دفاع است. یک فرمان سلطنتی اما در فوریه اعلام کرد زنانی که رانندگی کنند دیگر تحت پیگرد قضایی قرار نمی‌گیرند.

با این حال، رویکرد اصلی مقامات سعودی به سمت سخت‌ترکردن قوانین و مقررات است. سلطان نایف اعتقاد دارد که هم‌اکنون زمان مناسبی برای نشان‌دادن ضعف نیست. معترضان به نظام آل‌سعود یا دستگیر شده یا از مسافرت‌کردن آنها ممانعت به عمل می‌آید. قوانین مربوط به رسانه‌ها نیز در مقایسه با گذشته بسیار شدیدتر شده است. به نظر می‌رسد عزیمت از این کشور نیز چندان تضمین قابل اطمینانی نباشد.

مذهب، موضوع اصلی اختلافات و نزاع در این کشور است. استان نفتخیز شرقی عربستان که بیشتر شیعیان در آنجا ساکن هستند، طی یک‌سال گذشته شاهد ناآرامی‌های خشونت‌بار بوده است. در تظاهرات فوریه که با خشونت نیروهای پلیس مواجه گردید، 2 نفر کشته و چندین نفر دیگر زخمی ‌شدند. دیوارهای خیابان‌‌های اصلی شهر قطیف، در شرق عربستان پر شده از دیوار نوشته‌هایی که اعضای خاندان سلطنتی را مورد خطاب قرار داده و از آنها پرسیده است: «پول نفت در کجا خرج می‌شود؟»

دولت عربستان مقامات ایران را متهم به دست داشتن در ناآرامی‌های این کشور کرده‌اند، اما رهبران شیعه عربستان می‌گویند این ادعا تنها بهانه‌ای واهی است تا آنها را از سیاست دور کنند. توفیق السیف، یکی از رهبران شاخص شیعیان عربستان در این زمینه می‌گوید: «همیشه این ادعا‌ها و اظهارات وجود داشته است. این گفته‌ها در حقیقت نشان‌دهنده ناتوانی مقامات در مواجهه با مشکلات است.» در مقابل، وزارت کشور تظاهرات‌های مردمی‌ را نوعی «تروریسم جدید» خوانده و متعهد شده است که با مشت آهنین به آنها جواب دهد. با توجه به این اوصاف می‌توان گفت نسیم بهاری در عربستان شروع به وزیدن گرفته است.