موزه‌ها، راویان‌ خاموش فرهنگ

ارومیه زیباست، خانه‌های ویلایی باشکوه، هوای پاک و لهجه‌های شیرین آذری و کردی هر کدام رنگی از این تابلوی زیبا هستند. همیشه بازدید از موزه‌ها برای گردشگران یک بخش اصلی از سفرهای آنها به شمار می‌آید؛ بویژه در ارومیه که دومین موزه بزرگ ایران را در خود جای داده است. همچنان که خیره به معماری و آثار شکوهمند شهر شده‌اید، راه خود را به سمت خیابان بهشتی این شهر کج کنید تا بار دیگر تاریخ ایران‌زمین را در این موزه ورق بزنید. موزه اشیایی را از همه جای سرزمین پاکان در خود جای داده است؛ از دوره‌های پیش از تاریخ تا عصر قاجار و زیورآلات محلی. در مجموع می‌توان این موزه را به 4 بخش مردم‌شناسی، پیش از تاریخ، تاریخی و اسلامی تقسیم کرد.

این موزه 44 سال بیشتر قدمت ندارد، اما ناگفته‌ها و شواهد هزاران سال را در دل خود جای داده است. همه این آثار در 2 تالار و یک گنجینه زیرزمینی آرمیده‌اند، گاهی هم بنا به ضرورت، گنجینه‌ها آفتابی می‌شوند و در معرض دید عموم قرار می‌گیرند. موزه دارای دو تالار است که یکی از آنها بزرگ‌تر است و دیگری وسعت کمتری دارد. لابد بیشتر وسوسه شده‌اید که از تالار بزرگ‌تر شروع کنید، بسیار خوب، ورود شما را به این تالار خوشامد می‌گوییم؛ فقط بدانید بازدید از اینجا به تامل و تفکر نیاز دارد؛ بدون شک حضور راهنما و استفاده از راهنمایی‌های او برای آشنایی با این مجموعه نه‌تنها ضروری است بلکه بدون آن، شاید جذابیت چندانی برای مخاطب عادی دربر نداشته باشد.

در این تالار نسخه‌های خطی و اشیای به دست آمده از بیشتر نقاط ایران که مربوط به دوره‌های پیش از تاریخ و دوره تاریخی است به نمایش درآمده‌اند. غرفه‌هایی هم در این مجموعه تعبیه شده‌اند که آثار به دست آمده از مرز بازرگان را در خود جای داده‌اند. حالا که می‌دانید موزه ارومیه دومین موزه غنی کشور است پس دور از انتظار نیست آثاری را مشاهده کنید که در نوع خود بی‌نظیر هستند بویژه این که آثاری در آن نگهداری می‌شود که قدمتشان به هزاره هفتم پیش از میلاد باز می‌گردد.

نوشته‌هایی با نام‌های «استل کله شین»، «استل موانا» و «کتیبه محمودآباد» که مربوط به هزاره اول پیش از میلاد هستند در اینجا نگهداری می‌شود. این نوشته‌ها به خط میخی اورارتویی هستند. وجود چنین آثاری در این موزه از جمله عامل‌های مهمی محسوب می‌شوند که مسوولان با معرفی آنها به عموم مردم، مخاطبان و گردشگران بیشتری را میزبان باشند.

این موارد تنها بخشی از 26 هزار قلم اشیای تاریخی موجود در موزه ارومیه هستند. آثاری که از دل خاک در مناطقی همچون تپه‌های اسماعیل‌آباد، املش گیلان، حسنلوی نقده، سیلک کاشان و... کشف شده‌اند از جمله آثار بسیار با ارزش این موزه است که قدمت بیشتر آنها به دوره پیش از تاریخ باز می‌گردد.

تنها کمی بیش از یک ساعت از گشت‌وگذارتان در این موزه‌ می‌گذرد ولی شما هزاران ساعت از کتاب قطور ایران را ورق زده‌اید و اینک به دوره تاریخی گام نهاده‌اید. آثار مربوط به این دوره بیشتر از جنس سفال و فلز هستند اشیایی از شوش و ری گرفته تا نهاوند و عمارلو و غیره، اما هر کدام از این آثار برای خود تاریخ و روایت ویژه‌ای دارد که اهل فن می‌خوانندشان و ما تنها به بازدید مختصری از آنها اکتفا خواهیم کرد. اشیاء و آثار کشف شده و به دست آمده از دوره اسلامی اما کمی متفاوت با بقیه هستند؛ هم به لحاظ تعداد و هم تنوع. سفال‌های خوش‌نقش و کتاب‌های خوش‌خط در بخش کتاب‌های خطی و بویژه قرآن‌های نفیس قرن‌های دور که با عشق و جوهر دل کتابت شده‌اند، جلوه و رنگ ویژه‌ای به این بخش داده‌اند. تماشای زیبایی‌های خطوط نسخ و نستعلیق تا آثار مینیاتور و نگارگری و قلمدان‌هایی که هنوز گویی جوهرشان خشک نشده است، نقشی دیگر از موزه شهر ارومیه است.

همچنان پیش می‌آییم. گریزی نیست. زمان را که نمی‌شود متوقف کرد! ثانیه‌های زمان در گذرند، تیک‌تاک، تیک‌تاک و شما سفری به گذشته‌ای دور را آغاز کرده‌اید. آن چنان دور که از ساعت و دقیقه خبری نیست و شما اما همراه با اشیاء و آثار به پیش خواهید آمد تا به دوره‌ای برسید که عقربه‌های ساعت، زمان دقیق‌تر را به شما نشان دهد. ‌در قرن 17 کمی مکث می‌کنیم، یک ساعت قدیمی متعلق به این دوره در موزه جاخوش کرده است. این ساعت یک اثر کم نظیر به شمار می‌آید که هر بازدیدکننده‌ای را مجذوب خود خواهد کرد. باید همچنان در زمان شناور ماند از پیش از تاریخ تا روزگار قجر و همین دقیقه‌ای که در آن قرار دارید؛ اینها همه حرفی برای شنیدن دارند.

اما سالن کوچک‌تر قصه متفاوتی را برای شما بازگو می‌کند، تنوع رنگ لباس‌های محلی به نمایش درآمده به اضافه زیورآلات زنانه‌ای که از سراسر ایران جمع‌آوری شده‌اند، در نوع خود مجموعه‌ای بسیار چشمنواز و کم‌نظیر است. در بخش مردم‌شناسی، تاریخ تحول در فرم و مدل‌های لباس بخوبی مشاهده می‌شود.

این لباس‌ها بر کالبد مجسمه‌هایی از اقوام متنوع ایرانی خودنمایی می‌کند. گویی همه ایرانی‌ها با وجود تفاوت‌های لهجه و فرهنگ و آداب و رسوم، اینجا زیر این سقف نیلگون به زبانی آسمانی با یکدیگر داد سخن داده‌اند و قرن‌های مدیدی است که همدلی می‌کنند، تاریخ هم این را بسیار شهادت داده است و این قصه همچنان ادامه دارد... .

فاطمه حامدی‌خواه