عرفان‌ شرقی را ‌در ‌بسطام تجربه کنید

هنوز در هیاهوی بدون وقفه زندگی به سبک قرن بیست و یکمی، در گوشه‌های دلمان و در پستوهایی که خیلی وقت است گردگیری نشده و فراموششان کرده‌ایم گاهگاهی ترانه‌ای شرقی برایمان از عرفان زمزه می‌کند... عرفان ناب ایرانی که اگر در وجودمان جستجو کنیم پیدایش خواهیم کرد.

اگر تو هم دلت گرفته... اگر تو هم این زمزمه را از درونت شنیده‌ای با ما همراه شو تا به دیدار عرفانی‌ناب و اصیل‌ برویم.

مجموعه تاریخی بسطام می‌تواند مقصدی عالی برای گردشگرانی باشد که می‌خواهند این لذت ناب را تجربه کنند.
این مجموعه در استان سمنان و شهرستان شاهرود قرار دارد. شاید همه شاهرود را با جنگل ابر و زیبایی‌های منحصربه‌فرد آن بشناسند... اما این بار که می‌خواستی برای دیدن جنگل ابر راهی شوی، کمی مسیرت را دور کن و مجموعه بسطام را هم ببین. باور کن پنج لیتر بیشتر بنزین مصرف نخواهی کرد.

بسطام شهری است در دامنه کوه که از شمال به گرگان، از جنوب به شاهرود و از سمت غرب به دهستان کلاته غربی و از طرف شرق به دامغان محدود می‌شود.

شهر بسطام یکی از شهرهای شهرستان شاهرود به شمار می‌آید. روستاهای بسطام را هم می‌توان از خرم‌ترین روستاهای استان سمنان به حساب آورد.

قابل ذکر است که بیشترین پوشش درختی این منطقه زردآلو بوده و در اوایل بهار با به شکوفه نشستن درختان، شهر زیبایی وصف ناشدنی دارد. هرچند باید گفت که فصل زمستان نیز به دلیل برف‌گیر بودن منطقه، زیبایی خاص خود را داراست.

مجموعه تاریخی بسطام

این مجموعه یکی از زیباترین بناهای تاریخی استان سمنان است که همه ساله گردشگران بسیاری را به خود جذب می‌کند. بخش‌های مختلف این مجموعه عبارتند از:

قبر بایزید

این طور به نظر می‌رسد که هیچ‌گاه ساختمانی روی آن بنا نشده و در حقیقت آرامگاه این عارف وارسته تداعی‌گر نحوه زندگی و سلوک وی می‌باشد. 

براساس برخی روایات تاریخی، غازان خان (670 الی 703 هجری قمری) گنبدی در جوار آرامگاه امامزاده محمد در بسطام بنا کرد و خیال داشت جسد بایزید را به آن محل منتقل کند ولی بایزید را به خواب دید که از تصمیم وی ناراضی است و از او درخواست دارد که از انجام این عمل خودداری کند و غازان خان نیز با دیدن خواب از این کار منصرف شد.

روی قبر بایزید یک سنگ مرمر قرار دارد که کلماتی از مناجات مشهور امام علی(ع) بر آن حک شده است، به طوری که از مفاد نوشته سنگ مذکور برمی‌آید، این سنگ متعلق به شخصی به نام قاضی‌ملک بوده، ولی معلوم نیست به چه علت آن را روی آرامگاه بایزید نصب کرده‌اند. در کنار قبر بایزید قبری بدون حفاظ به چشم می‌خورد که به پادشاهی از افغان منصوب است.

صومعه بایزید بسطامی

این بخش از مجموعه که صومعه نامیده می‌شود در نگاه اول بیننده را تحت تاثیر فراوان قرار می‌دهد‌، زیرا آن طور که روایت است اینجا محل زندگی بایزید بسطامی بوده است؛ جایی که تنها از دو اتاق کوچک تشکیل می‌شود که یکی برای اقامت زمستانی شیخ و دیگری محل اقامت تابستانی او بوده و در هر قسمت یک محراب وجود دارد و یک انسان با قد معمولی نمی‌تواند در این محل بایستد، زیرا سقف این دو اتاق بسیار کوتاه است.

امامزاده محمد ابن جعفر

بنای امامزاده محمد در بخش جنوبی مجموعه بسطام و میان ایوان اولجایتو و ایوان غازان خان و جلوی مسجد بایزید قرار گرفته است.

گنبد این بنا با کاشی‌های فیروزه‌ای رنگ پوشیده شده است. در قسمت ورودی بنای امامزاده تزیینات و نقوش بسیاری دیده می‌شود که احتمالا مربوط به دوره صفوی است.   

این مقبره مدفن یکی از فرزندان امام جعفر صادق(ع) است. بقعه امامزاده محمد شبیه گنبد دیگری است که در فاصله 15 متری شمال آن ساخته شده و تقریبا قرینه یکدیگر هستند.

گنبد سمت شمال همان گنبد غازان‌خان است. گنبد امامزاده را نیز غازان‌خان پادشاه مغول، مانند گنبد دیگر ساخته است و بنا بوده در گنبد شمالی بایزید دفن شود.

گنبد غازان‌خان

گنبد غازان‌خان در جبهه شمالی مجموعه بسطام و سمت چپ ایوان غازان‌خان واقع شده، کل بنا هم از آجر ساخته شده است.  مرحوم صنیع‌الدوله در جلد اول مرآه‌البلدان در مورد گنبد غازان خان چنین نوشته است:  «در سمت غربی گنبد مسجد و معبد سلطان بایزید است که گچبری ایوان و منبت‌کاری در مسجد آن کمال امتیاز را دارد و بنا به معروف بانی این بنا، سلطان محمود غازان‌خان است و جسد خود او نیز در سردابی که در جنب گنبد است گذاشته شده و در حق این جسد چیزها گویند.»

گنبدغازان خان در حال حاضر محل هیات امنای مجموعه بسطام است و در گذشته گویا کتابخانه محلی بوده است.

برج کاشانه بسطام

این بنا در شش کیلومتری شهر شاهرود در شهر بسطام و چسبیده به مسجد جامع شهر است. بنا‌ شامل برج، پلکان و گنبد می‌باشد. در بدو ورود به برج در سمت راست، راه پله مارپیچ و باریکی که به بالای برج منتهی می‌شود ، خودنمایی می‌کند.

این برج از داخل 24 متر ارتفاع دارد و از بیرون تقریبا 20‌متر است. شکل خارجی برج  هم یک  کثیرالاضلاع سی‌ضلعی می‌باشد.

به مرور زمان سقف برج فرو ریخته و در دوره‌های بعد نسبت به تعمیر آن اقدام شده است، زیرا آجرهایی که در قسمت‌های بالای این برج به کار رفته با آجرهای ساختمان برج فرق دارد، بند کشی‌های پایین برج هم بسیار استادانه و ظریف است.  از تاریخ بنای این برج اطلاع دقیقی در دست نیست.

مسجد جامع بسطام

این مسجد در جنوب بسطام، حدود شش کیلومتری شهر شاهرود و به فاصله 200 متری مجموعه بسطام واقع شده است.

مسجد جامع بسطام دو شبستان زمستانی و تابستانی دارد. محراب مسجد در شبستان تابستانی قرار دارد که گچبری شده و دارای تزیینات بسیار زیبای اسلیمی و نقوش هندسی به همراه آیات قرآنی است. 

از دیگر بناهای تاریخی، مذهبی و جاذبه‌های گردشگری بخش بسطام می‌توان به آرامگاه شیخ ابوالحسن خرقانی در روستای قلعه نو خرقان، آرامگاه آل‌کرت، آرامگاه گمنام، مدرسه شاهرخیه، تکیه دولت، امامزاده سراوین قطری و حمام قدیمی قطری اشاره کرد.

جنگل اولنگ، پناهگاه حیات وحش خوش ییلاق، آبشار یخی، پیست طبیعی اسکی، پارک سرآسیاب بسطام، آبشار زیبای مجن، مجن ماسوله کویر، منطقه‌های تفریحی فرحزاد و قطری از مهم‌ترین مناطق طبیعی بخش بسطام است که سالانه گردشگران بسیاری را به سوی خود می‌کشد.

سوغات بسطام

چادرشب، جاجیم و پلاس نیز از دیگر صنایع دستی منطقه است که می‌تواند هدیه و سوغات مناسبی برای خانواده و دوستان باشد.

این امکانات کافی نیست

متاسفانه باید اعتراف کرد که شرایط و امکانات رفاهی در این شهرستان بسیار پایین‌تر از سطح انتظار است و به هیچ عنوان پاسخگوی نیازهای گردشگران نیست.

به طور کلی وظیفه آثار تاریخی و جاذبه‌های طبیعی تنها جذب گردشگر است که خوشبختانه بیشتر استان‌ها و شهر‌های ایران از این نعمت به میزان کافی برخوردار هستند اما در کنار این عامل باید شرایطی را ایجاد کرد که گردشگر در آن محل اقامت کرده و به عناوین مختلف و با ایجاد جاذبه‌های گوناگون مدت زمان توقف گردشگران افزایش یابد.

در حال حاضر گردشگری که به مقصد بازدید از مجموعه بسطام وارد این منطقه می‌شود، همزمان با پایان بازدید یعنی تنها پس از چند ساعت این محل را ترک می‌کند.

در صورتی که در مرکز شهرستان یعنی شاهرود امکانات اقامتی و تفریحی مناسبی تدارک دیده شود با توجه به ظرفیت بالای این شهرستان از نظر آثار تاریخی و طبیعی می‌توان مسیرهای گردشگری متعددی را تدارک دید که قابلیت جذب گردشگران زیادی را دارا هستند و برای آنها انگیزه کافی برای اقامت چند‌روزه فراهم است.

باید قبول کنیم که تمام مسیر‌های گردشگری ایران به شمال، اصفهان، شیراز و کیش منتهی نمی‌شود.

ایوان اولجایتو

این ایوان در مجموعه بسطام و در جبهه شرقی این مجموعه قرار دارد و به دستور اولجایتو (680 الی 716 هجری قمری) که یکی از پادشاهان سلسله ایلخانان مغول و اولین پادشاه شیعه این سلسله بوده، ساخته شده است.

تزیینات و کتیبه‌های قرآنی دور تا دور دالان ایوان را فرا گرفته است.

در دیواره‌های داخلی ایوان نام علی با کاشی برجسته تکرار شده است و در بخش بالای ایوان نیز مقرنس‌های بسیار زیبای گچی اجرا شده که با استفاده از نقوش زیبای اسلیمی تزیین شده است.