ارگ بم در فهرست میراث جهانی می ماند؟

ارگ تاریخی بم که با بیش از 2500 سال قدمت بر اثر زلزله دلخراش سال 1382 تخریب و دیوارهای خشتی آن بر سر تاریخی چند هزارساله آوار شد، تا پیش از زلزله برای بسیاری از جهانیان ناشناخته بود و پس از تخریب توسط زلزله به کانون توجه کارشناسان و باستان‌شناسان جهان تبدیل شد.

این بنای تاریخی که از نخستین هفته‌های پس از زلزله همزمان با شهر بم، عملیات آواربرداری آن آغاز شد، در تیرماه سال 1383 با پیشنهاد سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری ایران در بیست و هشتمین اجلاس جهانی کمیته میراث فرهنگی یونسکو در شهر سوژو چین، به همراه شهر بم در فهرست میراث جهانی در معرض خطر قرار گرفت وپس از گذشت پنج سال از ثبت جهانی ارگ با پیشنهاد سازمان یونسکو ضوابطی برای منظر فرهنگی بم تحت عنوان طرح جامع مدیریت شهری بم به تصویب شورای عالی معماری و شهرسازی ایران رسید تا با ابلاغ هرچه سریع‌تر این ضوابط، تمامی ساخت‌وسازهایی که در شهر بم صورت می‌گیرد، براساس ضوابط میراث جهانی باشد؛ طرحی که به دلایل نامعلوم دو سال مسکوت گذاشته شد و سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری کشور از ابلاغ آن به مسوولان شهر بم خودداری کرد.

طی این مدت عدم مدیریت کافی در بازسازی شهر بم و برخی سوءمدیریت‌ها پس از زلزله باعث شد که ساخت‌وسازهای غیرمجازی در حریم ارگ تاریخی بم و میراث جهانی صورت گیرد و ضوابط یونسکو زیر پا گذاشته شود.

احداث ساختمان‌های غیرمجاز روی گسل بم که در محدوده میراث جهانی قرار دارد، احداث پمپ بنزین در 200 متری عمارت چهارطاقی روی یک محوطه باستانی، عدم آواربرداری و بازسازی دیگر بناهای تاریخی شهر بم همانند قیصریه زرتشتیان و مسجد وکیل، قطع ده‌ها اصله درخت چندین ساله در برخی معابر و خیابان‌های شهر به بهانه تعریض خیابان و... از جمله اقدامات صورت گرفته در این مدت بود که کاملا مغایر ضوابط یونسکو پس از ثبت جهانی ارگ و شهر بم به عنوان منظر فرهنگی آن است.

مسوولان شهری بم ابلاغ نشدن ضوابط منظر فرهنگی از سوی سازمان میراث فرهنگی کشور و اطلاع نداشتن آنها از مفاد این ضوابط را مانعی برای برخورد جدی با ساخت‌وسازهای غیرمجاز می‌دانستند.

با این حال سرانجام پیگیری رسانه‌ها و احتمال این‌که عدم ابلاغ ضوابط منظر فرهنگی بم و انجام یک‌سری ساخت‌وسازهای بی‌رویه و غیرمجاز در حریم میراث جهانی موجب خروج ارگ بم از فهرست میراث جهانی ‌شود، سازمان میراث فرهنگی کشور را بر آن داشت، در 30 مردادماه سال جاری این ضوابط را ابلاغ کند تا برای برخورد قانونی با متخلفان انجام ساخت‌وسازهای غیرمجاز در حریم ارگ هیچ منع قانونی وجود نداشته باشد.

پس از ابلاغ ضوابط منظر فرهنگی بم، فرماندار این شهرستان اقدام به تشکیل سازمان مدیریت منظر فرهنگی شهر بم نمود و طی حکمی، محمد مطهری، معاونت پیشین صنایع دستی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان کرمان را به عنوان مدیر منظر فرهنگی بم انتخاب کرد تا از تمام امکانات و ابزارهای موجود برای جلوگیری از ساخت‌وسازهای غیرمجاز و فراهم کردن شرایط یونسکو استفاده شود، اما فرصت کوتاه باقیمانده تا سفر بازرسان یونسکو برای بازدید از شهر بم باعث شد که تمامی شرایط برای جلب نظر یونسکو فراهم نشود.

سرانجام دو بازرس یونسکو 25 مهر ماه وارد شهر بم شدند وآنچه که در طول مدت اقامت بازرسان یونسکو در شهر بم مشهود بود، تلاش مسوولان و مردم این شهر بخصوص نوجوانان و جوانان برای پاکیزه کردن شهر و محوطه‌های اطراف مکان‌های تاریخی بود؛ به طوری که این نگرانی در چهره تک‌تک آنها بوضوح قابل مشاهده بود؛ نگرانی خروج ارگ تاریخی و شهر بم از فهرست میراث جهانی.

علاقه کودکان بمی به میراث تاریخی این شهر به گونه‌ای است که کودکان روستای اکبرآباد برای بازدید بازرسان یونسکو از قنات تاریخی این روستا زباله‌های اطراف این قنات را جمع‌آوری کردند .

بازرسان یونسکو طی سه روز اقامت خود در شهر بم از روند رعایت ضوابط یونسکو در بازسازی ارگ تاریخی، وضعیت قنوات تاریخی و برخی دیگر از بناهای تاریخی بم بازدید کردند.

آنها در برخی از موارد همانند بازسازی ارگ تاریخی، رضایت نسبی داشتند و در برخی دیگر از موارد از احداث پمپ بنزین در حریم میراث جهانی، حاشیه‌نشینی در برخی از نقاط واقع در حریم ارگ تاریخی، ساخت‌وسازهای غیرمجاز صورت گرفته در حریم ارگ و بازسازی نشدن دیگر بناهای تاریخی ابراز نارضایتی کردند تا گزارش تهیه شده توسط آنها حاوی نکات مثبت و منفی اقدامات صورت گرفته پس از ثبت جهانی ارگ تاریخی بم و منظر فرهنگی آن باشد.

پس از بازدید بازرسان یونسکو از ارگ و شهر تاریخی بم، هرچند آنها از اقدامات صورت گرفته پس از زلزله و ثبت جهانی ارگ تقدیر کردند؛ اما آنها را کافی ندانستند، به گونه‌ای که فنگ جینگ، رئیس بخش آسیا و اقیانوسیه سازمان یونسکو با تشکر از اقدامات صورت گرفته توسط مسوولان و کارشناسان ایرانی برای بازسازی ارگ و شهر بم گفت: اقدامات انجام شده در این زمینه کافی نبوده و باید با جدیت پیگیری و ادامه یابد.

وی با ابراز نگرانی از وضعیت کنونی منظر فرهنگی بم افزود: این منظر فرهنگی در معرض خطر قرار دارد و باید با کمک ایکوموس برخی از موانع برطرف و پلان مدیریتی این منظر به‌روزرسانی شود.

جینگ با اشاره به لزوم رعایت تمام ضوابط و شرایط یونسکو در بازسازی ارگ و منظر فرهنگی آن ابراز امیدواری کرد؛ در صورت رعایت این ضوابط در سال 2013 همزمان با دهمین سالگرد زلزله بم، ارگ و منظر فرهنگی آن از فهرست میراث جهانی در معرض خطر خارج و در فهرست میراث جهانی قرار گیرد.

محسن موحدی، معاون فنی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان کرمان نیز که در سفر سه روزه بازرسان یونسکو به شهر بم همراه آنها بود، گفت: این بازرسی یونسکو در جهت ارزیابی و بررسی طرح‌های مدیریتی انجام شده پس از زلزله برای بازسازی ارگ و شهر بم بود و در این بازرسی بازرسان یونسکو به نحوه اجرای تعهدات مدیریتی در بازسازی ارگ و شهر بم و این نکته که آیا معیارهای یونسکو رعایت شده است یا نه، توجه ویژه‌ای داشتند.

وی با بیان این‌که بازرسان یونسکو از روند بازسازی ارگ و رعایت ضوابط یونسکو تقریبا رضایت داشتند، افزود: این بازرس‌ها در برخی از موارد همانند احداث پمپ بنزین و ساخت‌وسازهای صورت گرفته روی گسل که هنوز تخریب نشده و پابرجا هستند، تذکر جدی دادند که مسوولان محلی در پاسخ به آنها قول دادند این ساخت‌وسازها را هرچه زودتر تخریب کنند.

وی با اشاره به این‌که سازمان یونسکو یک مدت زمان مشخص را برای ماندن یک اثر در فهرست میراث جهانی در معرض خطر در نظر می‌گیرد، تصریح کرد: ما از مفاد گزارشی که بازرسان یونسکو پس از سفر بم به مقر این سازمان ارائه می‌کنند، اطلاعاتی نداریم؛ اما آنچه که مسلم است برای خروج ارگ از فهرست میراث جهانی در معرض خطر و قرار گرفتن در فهرست میراث جهانی یا خروج کلی از فهرست میراث جهانی باید در مجمع سازمان یونسکو تصمیم‌گیری شود و این بازرسان به تنهایی نمی‌توانند چنین تصمیمی بگیرند.

حکمت قاسم‌خانی - جام‌جم کرمان