بندر المبارک، چالشی جدی در روابط عراق و کویت

کویت سرزمین وسیعی ندارد؛ بنابراین به دنبال آن است که از امکانات جغرافیایی خود نهایت استفاده را ببرد. در این میان با توجه به برنامه‌های توسعه اقتصادی و همچنین استراتژیک این کشور ساخت بندر المبارک را پیگیری می‌کند. این بندر قرار است نقش مهمی در تجارت خارجی کویت و حتی منطقه به عهده بگیرد. در این میان دولت این کشور ساخت بندر را حق طبیعی خود برای ساخت و ساز در خاکش می‌داند و حتی احداث بندر مبارک الکبیر کویت را برای 2 کشور عراق و کویت مفید خواند. چراکه کویت قطعنامه‌ها و مقررات بین‌المللی را نقض نکرده و نه‌تنها مانعی برای کشتیرانی عراق نشده بلکه آن را برای تجارت منطقه سودمند می‌داند. در واقع کویت با توجه به شرایط فعلی منطقه و داخلی طرف عراقی، امکان اجرای پروژه بندر المبارک را نسبت به گذشته مهیاتر می‌بیند، لذا در اندیشه ساخت بندر و استفاده از مزایای آن در شمال خلیج فارس است.

در این میان واکنش‌ها نسبت به ساخت بندر المبارک در عراق طی چند ماه گذشته مختلف بوده و این اختلافات همچنان ادامه دارد. واکنش‌هایی که حتی به تهدید نظامی نیز رسید. در این میان باید گفت دیدگاه عراقی‌ها را در چند دسته می‌توان مورد تحلیل قرار داد.

چند هفته پیش یکی از نمایندگان مجلس عراق ضمن اعلام مهلت 48 ساعته به کویت برای توقف ساخت بندر المبارک، این کشور را تهدید به واکنش نظامی کرد. گذشته از این نیز کارشناسان کشتیرانی تاکید کردند بندر المبارک در همه مراحلش و نه فقط در مرحله چهارم آن، بنادر عراق را تحت‌ تاثیر قرار خواهد داد و ضررهای اقتصادی بزرگی را به این کشور وارد خواهد کرد. جدا از این، برخی رسانه‌ها و شخصیت‌ها معتقدند ساخت این بندر، تنها راه دریایی عراق را تنگ می‌کند، زیرا سواحل کویت را تا 500 کیلومتری امتداد داده، سواحل عراق را در مساحتی 50 کیلومتری محدود می‌کند و در بهترین شرایط مانع گسترش فعالیت‌ها خواهد شد. در واقع این هراس‌ها بود که باعث شد واکنش‌هایی بسیار میان گروه‌ها و احزاب عراقی نسبت به رویکرد کویت به وجود آید، به گونه‌ای که حتی گروه عراقی الکتایب تهدید کرد در صورت ادامه پیگیری طرح احداث بندر المبارک الکبیر در بوبیان، موشک‌هایی به کویت شلیک خواهد کرد. علاوه بر آن ائتلاف دولت قانون در عراق وابسته به نوری المالکی، نخست‌وزیر این کشور خواستار انسداد مرزهای عراق با کویت و نیز قطع صادرات این کشور به عراق شد.

با آن که وزارت خارجه عراق پیشتر اعلام کرده بود این بندر ضرری برای عراق ندارد، وزیر حمل و نقل این کشور اعلام کرد با ساخت این بندر ضربات بسیاری به پیکره عراق وارد می‌شود. در این بین با توجه به انعکاس بیشتر موضوع در عراق، نوری مالکی تصمیم گرفت کمیته‌ای فنی را برای بررسی آثار ساخت بندر المبارک بر عراق به کویت اعزام کند و اعلام کرد در صورتی که اقدام کویت در ساخت بندر المبارک به اقتصاد عراق خسارتی وارد کند برای توقف ساخت آن به سازمان ملل و شورای امنیت شکایت خواهد کرد. از سوی دیگر دولت عراق با احضار سفیر کویت در بغداد و تقدیم پیام اعتراض بغداد به او درباره ساخت بندر المبارک، تاکید کرد که موضوع ساخت این بندر از طریق تماس‌های رسمی و دیپلماتیک باید بررسی و پیگیری شود.

آنچه مشخص است ارتباط عراق با دریا از 2 طریق میسر است؛ یکی آبراه خور عبدالله که میان عراق و کویت مشترک است و دیگری رودخانه اروندرود که میان ایران و عراق جریان دارد. در این بین احداث بندر المبارک به معنی از بین رفتن اهمیت بندر بصره خواهد بود؛ چراکه کویت با ساخت بندر المبارک آب‌های عمیق خور عبدالله و فاو را به سود خود در اختیار خواهد گرفت. به عبارت دیگر ساخت المبارک در جزیره بوبیان که در مدخل خور عبدالله (آبراه مشترک میان عراق و کویت) قرار دارد موقعیت اقتصادی کویت و امکان بهره‌برداری این کشور از خور عبدالله را نسبت به عراق افزایش داده و می‌تواند گلوگاه اقتصادی و سیاسی عراق در خلیج فارس را تنگ‌تر کند. امری که بی‌شک پیامد‌های امنیتی، سیاسی و اقتصادی برای عراق به همراه خواهد داشت. در این حال هر چند عراق می‌تواند با حمله نظامی ‌جلوی احداث چنین بندری را بگیرد، اما باید گفت شرایط داخلی، منطقه‌ای و خارجی برای این امر مناسب نیست. جدا از این باید گفت پاره‌ای تهدیدات گروه‌های داخلی عراق به نظر نمی‌رسد راه به جایی ببرد.از این رو به نظر می‌رسد کویتی‌‌ها در اندیشه آن هستند که بسرعت کار احداث این بندر را انجام دهند و عملا عراق را در برابر عمل انجام شده قرار دهند. چراکه در پرتوی نفوذ سیاسی آمریکا در عراق و حضور نیروهای نظامی آمریکایی در 2 کشور و همچنین پاره‌ای اختلافات بر سر نوع واکنش دولت عراق به کویت، این کشور می‌خواهد با استفاده از ابزارهای گوناگون روند ساخت بندر المبارک را تسریع بخشد. کویت در واکنش به برخی تهدیدهای نظامی از استقرار نیروهای ارتش خود در جزیره بوبیان خبر داد و از سویی نیز اعلام کرد از خود در برابر هر گونه تجاوز دریایی و زمینی صیانت خواهد کرد. همچنین کویت بر آن است با توجه به روابط با قدرت‌هایی همچون عربستان سعودی و آمریکا در مقابل خواسته عراق مبنی بر دست کشیدن از ساخت بندر المبارک کوتاه نیامده و بر ساخت این بندر اصرار ورزد.

در این میان دولت عراق با توجه به تداوم ساخت بندر المبارک 2 رویکرد را دنبال می‌کند. از سویی با تاکید بر مذاکره و عدم جنجال‌سازی رسانه‌ای، فرصت دادن به روش‌های دیپلماتیک برای حل مشکل،‌ تشکیل کمیته‌های فنی متخصص در همه زمینه‌ها چه بر سر موضوع آب‌ها و چه مرزها و چاه‌های نفتی و... و ارجاع به توافقات سابق و معاهده‌های بین‌المللی و مورد تایید سازمان ملل متحد و مستندات قانون و... می‌کوشد اختلاف بر سر بندر المبارک را از راه دیپلماتیک با کویت حل کند و از سویی نیز با در نظر قرار دادن ارجاع به سازمان ملل و شورای امنیت تلاش می‌کند در صورت عدم دستیابی به نتیجه‌ای از ابزار فشارهای جهانی بر ضدکویت بهره گیرد. همچنین عراقی‌ها می‌کوشند با ابزارهایی همچون ممنوعیت صادرات از کویت، فشارهایی را بر کویت وارد کنند.

نقش آمریکا

هرچند نمی‌توان به طور دقیق از نوع واکنش آمریکایی‌ها در بحران کنونی بین عراق و کویت سخن گفت، اما در صورت تداوم بحران و افزایش جنگ لفظی و حتی تهدید 2کشور ضد یکدیگر بر سر بندر المبارک آمریکایی‌ها با توجه به حضور نظامی و سیاسی در 2 کشور نقشی برجسته در این میان خواهند داشت. به نظر می‌رسد برای آمریکایی‌ها با توجه به حضور نهادینه شده در کویت و همچنین وجود مذاکراتی با عراق بر سر تداوم حضور خود در این کشور از این مساله به عنوان ابزاری برای فشار بر عراق نیز بهره‌برداری کنند. چه این که حتی برخی تحلیلگران نیز طرح کویت برای ساخت بندر المبارک در مرز آبی عراق را یکی از اهرم‌های فشار آمریکا برای ماندن نیروهای این کشور در عراق ارزیابی می‌کنند.

علی رمضانی / جام جم