لرستان، ‌تلفیقی از ‌تاریخ و‌ طبیعت

اما لرستان که یکی از استان‌های غربی کشور است، به دلیل شرایط بسیار مطلوب آب و هوایی و موقعیت جغرافیایی‌اش از دیرباز سکونت‌گاه بشر بوده است. در غارهای اطراف خرم‌آباد که تعداد آنها نه‌تنها کم نیست بلکه بسیار زیاد هم است (بیش از ۲۵۰ غار و پناهگاه صخره‌ای)، سنگ نگاره‌هایی یافت شده که نشان می‌دهد دست‌کم از هزاره چهارم پیش از میلاد تاکنون در این مناطق سکونت و زندگی جریان داشته که همین خود دلیلی برای جذب گردشگر به این منطقه است. آثار به دست آمده از دوره‌های پیش و پس از تاریخ در این منطقه گویای این است که اهالی لرستان از روزگار کهن تا به حال جنگاور و دلاور بوده‌اند.

در کنار ظروف سفالی و فلزی که توسط باستان‌شناسان از این منطقه به دست آمده و به غایت هم هنرمندانه ساخته شده‌اند، بخش قابل توجهی از مفرغ‌های لرستان در واقع ابزار جنگ بوده‌اند. بنابراین می‌توان تصور کرد که زاگرس نشینان دائما در حال آماده‌باش برای محافظت از اراضی خویش یا در صدد گسترش قلمروشان بوده‌اند. وجود دژها و قلعه‌هایی که بقایای آن در جای‌جای لرستان به چشم می‌‌‌خورد، این موضوع را بیش از پیش تأیید می‌کند.

مشهورترین قلعه لرستان که به عنوان نماد این استان نیز شناخته می‌شود قلعه فلک‌الافلاک است؛ دژی استوار بر فراز تپه‌ای قدیمی، در میانه شهر خرم‌آباد. شهری که ساسانیان با نام شاپورخواست در نزدیکی منطقه کنونی خرم‌آباد ساختند که بعدها ویران شد و در حدود سده هفتم هجری خرم‌آباد فعلی به جای آن بنا گردید. گمان می‌رود که قلعه فلک‌الافلاک همان دژ شاپورخواست باشد که در دوره ساسانی کاربرد حکومتی و نظامی‌ داشته ‌است. برخی منابع نیز، ساخت آن را به زمان «شجاع‌الدین خورشید» سرسلسله اتابکان لر در قرن چهارم هجری نسبت می‌دهند.

فلک‌الافلاک از شرق و جنوب غربی به رودخانه خرم‌آباد، از غرب به خیابان و محله دوازده برجی و از سمت شمال به خیابان فلک‌الافلاک محدود می‌شود. محوطه باستانی قلعه در حدود 120هزار مترمربع وسعت دارد و ارتفاع تپه با احتساب دیوارهای بنا، از سطح خیابان‌های مجاور حدود 40متر است. ارتفاع بلندترین دیوار تا سطح تپه نیز ۲۳ متر و مصالح آن از سنگ، آجر، خشت و ملات گچ و آهک است. محدوده داخلی قلعه نیز در حال حاضر 5300 مترمربع است. فلک‌الافلاک، 8 برج و 2 صحن (حیاط) دارد و فضای داخلی آن به 4 تالار نسبتاً بزرگ پیرامون 2 حیاط و تعدادی تالار و اتاق تقسیم شده است. زیرقلعه، چشمه آب بزرگی جاری است که به چشمه گلسان (گلستان) شهرت دارد و از دامنه شمالی تپه باستانی سرچشمه می‌گیرد. در شمال شرقی حیاط اول و در پشت یک طاق‌نمای بلند، چاه آب قلعه قرار دارد. عمق این چاه که با برش صخره به سرچشمه آب گلستان راه یافته نزدیک به ۴۰ متر است. در گذشته آب مورد نیاز ساکنان دژ از همین چاه تامین می‌شده است و اکنون نیز قابل بهره‌برداری است. از دیگر بخش‌های باقی مانده در قلعه حمامی ‌قدیمی ‌است که در ضلع شمالی حیاط اول و در نزدیکی چاه قلعه قرار دارد. این حمام تا اواخر دوره قاجار مورد استفاده قرار می‌گرفته و اکنون آثاری از آن مانند تنبوشه‌های سفالی و کانال‌های زیرزمینی قابل مشاهده است؛ نقشه کلی بنای این قلعه تاریخی به صورت هشت ضلعی نامنظم است. احداث قلعه‌ای با این وسعت بر فراز صخره‌های سنگی و اشراف کامل آن بر دره تاریخی خرم‌آباد و نیز جاری شدن چشمه پرآب گلستان از دامنه شمالی تپه از ویژگی‌های اصلی بنا به شمار می‌آیند. از سوی دیگر نزدیکی آن به غارهای پیش از تاریخ دره خرم‌آباد و دیگر آثار دوران تاریخی نظیر سنگ نبشته، مناره آجری، آسیاب‌گبری، پل شاپوری و گرداب سنگی بیانگر پیوستگی تاریخی قلعه با آثار یاد شده است و همه اینها باعث جذب گردشگرانی در فصول مختلف سال به این منطقه می‌شود.

معماری فلک‌الافلاک یکی از نمونه‌های بسیار زیبا و منحصر به فرد معماری ایرانی است. البته آنچه امروز در این بنا دیده می‌شود بیانگر الحاقات فراوانی است که در دوره‌های گوناگون صورت گرفته و بیشترین این تحولات مربوط به دوره صفویه تا قاجار است. بر اساس مدارک تصویری تا حدود 100 سال پیش 12 برج در پیرامون بنای فعلی وجود داشته که اکنون آثار این برج‌ها در محوطه شمال غربی قلعه قابل دیدن است. به همین علت در آن زمان به این قلعه، قلعه دوازده برجی هم می‌گفتند. برخی معتقدند این نام اشاره به 12 برج فلکی دارد.

قلعه فلک‌الافلاک پس از آن که در فهرست آثار ملی قرار گرفت به «موزه فلک‌الافلاک» شهرت یافت؛ زیرا در فضای قلعه موزه گسترده‌ای ایجاد شده که شامل بخش‌های مردم‌شناسی، هنرهای سنتی و یافته‌‌‌های باستان‌شناسی می‌شود. در تالار موزه مردم‌شناسی، عکس‌ها و ماکت‌های کوچک و بزرگ متعددی از شیوه‌ها و رسوم گوناگون زندگی مردان و زنان عشایر و روستایی در منطقه لرستان به نمایش گذاشته شده است. یکی از دیدنی‌های موزه مردم‌شناسی سنگ قبرهای قدیمی‌ اهالی منطقه است که با دیگر نواحی ایران تفاوت بنیادی دارد.

در این نواحی رسم بوده که بالای قبر، سنگی عمودی کار گذاشته و روی آن صحنه‌هایی از زندگی فرد متوفی را حجاری می‌کرده‌اند. به عنوان مثال اگر متوفی شکارچی بوده، روی سنگ قبر عمودی وی تصاویری از اسلحه، شکار و... حک می‌کردند. بخش قابل توجه دیگر موزه فلک‌الافلاک، تالار باستان‌شناسی است. در این قسمت تعداد زیادی اشیای ارزشمند مفرغی، سفالی و سنگی متعلق به هزاره‌های پیش از میلاد به نمایش گذاشته شده است. این آثار طی سال‌های اخیر از قاچاقچیان و حفاران غیرمجاز ضبط شده یا در پی حفاری و کاوش گروه‌های باستان‌شناسی به دست آمده و مجموع آنها بیانگر قدمت، دیرینگی و پیشرفت تمدن کهن منطقه لرستان است. ویژگی‌های تاریخی و معماری قلعه فلک‌الافلاک آن را در میان یادگارهای تاریخی غرب کشور متمایز ساخته و به آن شکوه و جذابیت خاصی بخشیده است. پس هرگاه رهسپار این دیار شدید، دیدن فلک‌الافلاک را از یاد نبرید.

در مرکز شهر خرم‌آباد و در ضلع غربی قلعه فلک‌الافلاک مقبره‌ای هست که اهالی خرم‌آباد متفق‌القولند آرامگاه باباطاهر یا به قول خودشان باو طاهر است. آنها به استناد گویش لریِ باباطاهر در بسیاری از دوبیتی‌هایش، سخت معتقدند که او از اهالی لرستان بوده و در آنجا نیز به خاک سپرده شده است. آنها به همه گردشگران توصیه می‌کنند که به محله دَربباو طاهر رفته و از آرامگاه این شاعر نامی ‌دیدن کنند. ساختمان این مقبره که به صورت هشت ضلعی است در دوره خوارزمشاهیان بنا شده و متشکل از یک گنبد ساده و یک در ورودی است. محل قبر احتمالی باباطاهر در سردابه قرار دارد، ضریحی روی قبر وجود داشته که به مرور زمان از بین رفته، اما سنگ قبر هنوز بر جای مانده و برای اهالی بسیار مورد احترام است. در دوران معاصر یک اتاق کوچک هم به این مجموعه اضافه شده که به آن قلندرخانه می‌گویند. مقبره باباطاهر خرم‌آباد در فهرست آثار ملی ایران هم به ثبت رسیده است.

سیمین‌دخت گودرزی