تسهیلات نوسازی؛ بلای جان خانه‌های تاریخی

نمونه این اقدامات، تخریب و آتش‌زدن خانه تاریخی نواب صفوی اصفهان است که در واکنش به آن، برخی از فعالان و دوستداران میراث فرهنگی، ثبت آثار در فهرست میراث فرهنگی و عدم جبران ضرر و زیان مالکان خانه‌های تاریخی را دلیل اصلی این اتفاقات می‌دانند.

حکایت این بناهای تاریخی و ماجراهای پیرامون آن به اوایل قرن حاضر و زمانی برمی‌گردد که با حضور اتومبیل در اصفهان و خیابان‌کشی در محله عبدالرزاق، تخریب بافت‌های تاریخی و خانه‌های سنتی شدت گرفت، به گونه‌ای که در جریان ساخت خیابان عبدالرزاق نزدیک به 200 خانه ارزشمند تاریخی تخریب شدند.

همچنین با ساخت شبکه فاضلاب شهری و مشکلات احداث فاضلاب در بافت تاریخی، تغییر شیوه معیشت از شکل سنتی به مدرن و نوگرایی، مهاجرت ساکنان اصلی و بومی خانه‌های تاریخی به بخش نو تاسیس شهر، شدت گرفت و تعدادی دیگر از خانه‌ها از ساکنان اصلی خود خالی شدند.

در جریان جنگ تحمیلی و بمباران نیز بسیاری از خانه‌های تاریخی توسط مالکان آنها تخلیه شدند که یا برای همیشه متروک ماندند یا مهاجران روستایی و افغانی جایگزین آنها شدند. از آنجا که ساکنان جدید این خانه‌ها قدر و ارزش آنها را نمی‌دانستند یا در صورت آگاهی به ارزش والای هنری و معماری این خانه‌ها به خاطر هزینه‌های بالای نگهداری، تعمیر و مرمت قادر به تامین هزینه‌ها نبوده و نیستند، بیشتر این خانه‌ها امروز در معرض تخریب قرار دارند.

معاون حفظ و احیای آثار سازمان میراث فرهنگی و گردشگری استان اصفهان، منفعت‌طلبی برخی از ساکنان و اهالی سودجوی منطقه را موجب تخریب تعدادی از خانه‌های تاریخی می‌داند و می‌گوید: بسیاری از خانه‌های تاریخی اصفهان در بافت قدیمی شهر و محلاتی قرار دارند که ساکنانشان تصمیم به تخریب بنا و آپارتمان‌سازی دارند.

ناصر طاهری با اشاره به قدمت 400 ساله خانه تاریخی نواب که چند روز پیش به آتش کشیده شد، می‌افزاید: این خانه در شمال شهر اصفهان و بافت تاریخی محله دردشت واقع شده است و بیش از 6 سال از ثبت ملی آن می‌گذرد.

به گفته وی، در مهر سال گذشته نیز خانه تاریخی نواب به صورت عمدی تخریب شده بود که هویت تخریب‌کنندگان نامعلوم گزارش شد.

طاهری دلیل این‌ اتفاقات را متروک‌ماندن خانه و تجمع اراذل و اوباش در آن می‌داند و تصریح می کند: تنگی مسیر ساباط این خانه تاریخی که رفت و آمد وسایل نقلیه و عابران پیاده را دشوار کرده نیز دلیل دیگر این تعرضات است.

وی ادامه تخریب‌ها را منجر به نابودی دیوار کاهگلی خانه که در جبهه غربی کوچه قرار داشت، از جا کنده‌شدن در ورودی این قسمت و تخریب دیوار تازه‌ساز آجری خانه عنوان می کند و می‌افزاید: چند شب پیش افرادی ناشناس وارد ساختمان شده و خانه را به آتش کشیدند که با حضور به موقع مأموران آتش‌نشانی، این حریق خاموش و دیوار تخریب شده خانه دوباره ساخته شد اما متاسفانه اهالی دوباره دیوار را تخریب کردند و این اتفاق که نشان‌دهنده مشکلات جدی اهالی با این بناست ،باعث شد موضوع را از مراجع قضایی پیگیری کنیم.

وی با اشاره به دریافت حکم جلب برای تعدادی از افراد حاضر در صحنه می‌گوید: این خانه در اختیار سازمان میراث فرهنگی نیست و مالک خصوصی دارد، اما چون مالکان افراد متعددی هستند که در خارج از کشور زندگی می‌کنند و درگیر اختلافات انحصار وراثت هستند، در پیگیری شکایت‌ها مداخله و همکاری نمی‌کنند.

طاهری با تاکید بر نظارت‌های سازمان میراث فرهنگی بر بناها و خانه‌های تاریخی می‌افزاید: هر سال با بودجه‌هایی که به این بخش اختصاص می‌یابد تعدادی از خانه‌های ثبت‌شده مرمت می‌شوند.

معاون سازمان میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان اصفهان تعداد خانه‌های تاریخی ثبت‌شده اصفهان را 200 تا 250 مورد اعلام کرده و اظهار می‌دارد: حدود 5 برابر این عدد، خانه تاریخی در اصفهان وجود دارد که در کوچه‌پس‌کوچه‌های محلات قدیمی قرار دارند. طاهری سوء قصدکنندگان به این بناهای باارزش را سودجو و فرصت‌طلب خوانده و می‌گوید: در برابر این افراد که منافعشان در تخریب و نابودی میراث فرهنگی است گروهی هم هستند که موضوع را به مسوولان نیروی انتظامی و میراث فرهنگی گزارش می‌دهند و اخبار همین ساکنان محل بود که باعث حضور به‌موقع نیروهای امدادی و مهار آتش شد.

این مسوول میراث فرهنگی اصفهان با بیان این که از این دست حوادث تلخ و تکان‌دهنده در چند سال اخیر بندرت مواردی گزارش شده است، تصریح می‌کند: البته سوءقصد و تخریب بناهای قدیمی باارزش موضوع جدیدی نیست چون بیشتر این خانه‌ها بدون صاحب و در محلات قدیمی رها شده‌اند و در این شرایط نه‌تنها منظره جالبی در محل ایجاد نمی‌کنند بلکه موجب تجمع معتادان و اراذل و اوباش می‌شوند. وی مهم‌ترین دلیل سوء‌قصد و تصمیم به نابودی خانه‌های تاریخی را قرارگرفتن در بافت فرسوده دانسته و اظهار می‌کند: از نظر ما مباحث بافت فرسوده تاریخی باید از غیرتاریخی جدا شود چون با ضوابط و تسهیلاتی که برای تشویق مالکان بافت فرسوده به نوسازی پرداخت می‌شود، مهم‌ترین عامل، تخریب بافت‌های فرسوده و تاریخی بوده‌اند.

معاون سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان با اشاره به قرار گرفتن خانه‌های تاریخی در بافت فرسوده شهر اصفهان می‌گوید: اگر حساب محوطه‌های تاریخی را از این بافت فرسوده جدا نکنیم، مالکان و ساکنان این مناطق برای دریافت تسهیلات تشویق به نوسازی و احداث مجتمع‌های بزرگ می‌شوند اما خانه‌های تاریخی مسیر، مانع بزرگی برای انتقال مصالح و رفت و آمد در این منطقه است.

این نظر را سخنگوی شورای اسلامی شهر اصفهان رد می‌کند و می‌گوید: اغلب خانه‌های تاریخی از کارایی و شرایط مناسبی برخوردار نیستند.

وی با یادآوری این که بافت فرسوده بخش و محدوده وسیعی از اصفهان را شامل می‌شود، می‌افزاید: خانه‌هایی که قدمتشان به بیش از 40 سال قبل برمی‌گردد نیز جزو بافت فرسوده محسوب می‌شوند چون مالکانشان نمی‌توانند از این بنا استفاده کنند، چرا که به علت کاربرد مصالحی چون گل، خاک، آجر و چوب در حال حاضر بسیاری از این خانه‌های تاریخی دچار موریانه هستند و مشکلات زیادی برای اهالی محل بوجود آورده‌اند. ابوالفضل قربانی، بر این اساس پرداخت تسهیلات و نوسازی به مالکان این بافت را گامی در جهت بهبود معیشت ساکنان بافت فرسوده عنوان کرده و اظهار می‌دارد: شورای شهر نیز در این مناطق، لکه‌های اولویت‌دار تعریف کرده که مناطق گسترده و بزرگی را در بر می‌گیرد.

وی همچنین با تایید این نکته که وجود خانه‌های تاریخی در بافت فرسوده، مشکلاتی برای اجرای طرح‌های جدید نوسازی و شهرسازی ایجاد می‌کند، می‌افزاید: حتی خانه‌های تاریخی خارج از محدوده بافت فرسوده هم از این مشکلات در امان نیستند، چون سازمان میراث فرهنگی استان بودجه کافی برای خرید این بناها در اختیار ندارد.

به گفته وی با توجه به این که میراث فرهنگی اصفهان بودجه کافی برای خرید، حفظ، مرمت و نگهداری خانه‌های تاریخی در اختیار ندارد، این بناها در حال تخریب و نابودی هستند.

قربانی با انتقاد از بلاتکلیفی مالکیت خانه‌های شهر، خواستار تدابیر لازم برای روشن‌شدن وضعیت این خانه‌ها شده و می‌گوید: مالکان خصوصی خانه‌های تاریخی در حال حاضر تصرفی در ملک خود ندارند، این نکته به اضافه هزینه‌های سنگین تعمیر و نگهداری بنا باعث می‌شود در عمل خریداری برای ملک وجود نداشته باشد.

سخنگوی شورای اسلامی شهر اصفهان، شکل درست نگهداری از این میراث ارزشمند را خریداری خانه‌های تاریخی از سوی سازمان میراث فرهنگی دانسته و اظهار می‌دارد: به این ترتیب انگیزه تعمیر و بازسازی و نگهداری بنا نیز وجود خواهد داشت و در طرح‌های شهری نیز برای آنها جایگاهی ویژه در نظر گرفته خواهد شد.

وی با بیان این که درصورتی که هیچ اقدامی برای ساماندهی و تغییر وضعیت فعلی انجام ندهیم باید منتظر حادثه‌های بعدی نیز باشیم، تاکید می‌کند: بدون ایجاد امکانات نمی‌توانیم مالکان و ساکنان محل را وادار به تحمل بار مسوولیت خانه‌های تاریخی کنیم.

قربانی معتقد است ،وقتی مالکان خانه‌های تاریخی با مشکل مالی روبه‌رو هستند و خریداری هم برای ملکشان پیدا نمی‌کنند، بدیهی است که رو به اقدامات دیگری برای از بین بردن بنا می‌آورند و بستن ناودان‌ها، تخریب غیرمستقیم پایه‌ها و ستون‌های اصلی بنا یا پشت‌بام‌ها از جمله مواردی است که به نابودی خانه‌های تاریخی منجر می‌شود.

سخنگوی شورای اسلامی شهر اصفهان علاوه بر نارضایتی مالکان خانه‌های تاریخی، سکونت اراذل و اوباش یا اتباع بیگانه و غیرقانونی را نیز عامل آزار ساکنان و تصمیم به تخریب آنها دانسته و می‌گوید: عملی‌ترین راهکار شاید این باشد که خانه‌های قدیمی و باارزش‌تر ازسوی میراث فرهنگی خریداری و حمایت شوند و بقیه در اختیار مالکان قرار گیرند.

سید محمد بهشتی، رئیس سابق سازمان میراث فرهنگی استان نیز میراث فرهنگی را موظف به جبران عدم‌النفع صاحبان یا متصرفان آثار و ابنیه تاریخی می‌داند و می‌گوید: وقتی اثری در این فهرست آثار تاریخی ثبت می‌شود مالک آن دچار عدم‌النفع یا ضرر و زیان می‌شود، چون اجازه دخل و تصرف در آن را ندارد، اما باید این ضرر به نوعی جبران شود؛ کاری که در حال حاضر متاسفانه مورد بی‌توجهی قرار گرفته است.