پرونده خام‌فروشی نفت کی بسته می‌شود؟

به گزارش خبرنگار جام‌جم، ایران دومین دارنده ذخایر نفتی اوپک و پنجمین صادرکننده نفت خام جهان است که ظرفیت تولید آن روزانه 4 میلیون و 300 هزار بشکه و ظرفیت عملیاتی آن 3 میلیون و 600 هزار بشکه نفت خام است که از این مقدار با توجه به متغیر بودن میزان پالایش نفت خام در پالایشگاه‌های داخل کشور، روزانه یک میلیون و 700 هزار بشکه نفت خام پالایش می‌شود که انواع فرآورده‌های نفتی از آن به دست می‌آید.

انواع فرآورده‌های نفتی عمده مانند بنزین، نفت‌گاز، نفت‌سفید، نفت‌کوره و قیر در حال حاضر در داخل تولید می‌شود و در این بخش پالایشگاه‌های داخلی به خودکفایی دست یافته و امکان صادرات برخی از این محصولات از جمله نفت کوره، نفت سفید و بنزین برای کشور فراهم شده است.

براساس این گزارش در دولت‌های نهم و دهم بخش پالایشگاه‌ها، ظرفیت‌سازی، بهینه‌سازی پالایش و افزایش تولید فرآورده و قطع واردات مورد توجه ویژه قرار گرفت و در همین راستا دولت قراردادهای زیادی به منظور افزایش ظرفیت پالایش کشور منعقد کرد که برخی از این پروژه‌ها رو به پایان است و برخی دیگر در دست اجرا قرار دارد.

هدف از توسعه پالایشگاه‌ها، ایجاد ارزش افزوده، جلوگیری از خام‌فروشی و جلوگیری از وابستگی به واردات فرآورده تعریف شد. اگرچه در بخش توسعه ارزش افزوده و جلوگیری از خام‌فروشی، توسعه پارس جنوبی و سرمایه‌گذاری در بخش پتروشیمی نیز مورد توجه ویژه قرار گرفته و به عنوان اولویت کشور در بخش توسعه بالادستی نفت و گاز تعریف شده است.

براساس برخی محاسبات ارزش کل منابع پارس جنوبی در صورت خام‌فروشی 4400 میلیارد دلار است، در حالی که با توسعه این میدان عظیم گازی و سرمایه‌گذاری در بخش‌های مختلف آن برای توسعه تولید محصولات پتروشیمی می‌توان 8 هزار و 800 میلیارد دلار ارزش افزوده از توسعه پارس جنوبی کسب کرد و این رقم در حالی است که برخی از اقتصاددانان نفتی ارزش افزوده حاصل از عدم خام‌فروشی در پارس جنوبی را بسیار بیشتر از این رقم عنوان کرده‌اند.

توسعه بخش بالادستی پتروشیمی می‌تواند یکی از محورهای اساسی در جلوگیری از خام فروشی نفت خام در نظر گرفته شود، زیرا به اعتقاد کارشناسان، دنیای آینده دنیای پتروشیمی و پلاستیک است و ایران به لحاظ دسترسی به منابع غنی گاز در کشور می‌تواند به عنوان یکی از بزرگ‌ترین دارندگان و تولیدکنندگان مواد و محصولات پتروشیمی در دنیا و منطقه درآید.در بخش پالایش نفت نیز که یکی از سیاست‌های دولت افزایش صادرات فرآورده و سوخت است، می‌توان گفت که امکان دارد ایران در بازاریابی فرآورده‌های نفت خام با مشکل مواجه شود؛ زیرا بسیاری از خریداران نفت خام در تولید محصولات و فرآورده‌های نفتی بی‌نیاز از واردات آن هستند؛ اما نکته دیگری که کارشناسان درباره آن اظهارنظر می‌کنند، دسترسی به بازار آسان، سریع و کم‌هزینه کشورهای منطقه و آسیای میانه‌ برای صادرات فرآورده‌های نفتی است که نیازمند سرمایه‌گذاری بالایی در این حوزه است تا ارزش افزوده حاصل از تولید فرآورده را نسبت به فروش نفت خام افزایش دهد.

پژوهشگران صنعت نفت دریافته‌اند که در ازای فرآورش نفت خام سنگین میادین سروش و نوروز که صادرات آن همواره در سال‌های اخیر دستخوش تحولاتی بوده، دارای ارزش افزوده بالایی از نظر دارا بودن میزان قیر مرغوب است؛ زیرا بخش قابل توجهی از نفت خام‌های ایران از جمله سروش، نوروز، آزادگان، کوه‌موند و برخی میادین بهرگان از جمله نفت خام‌های سنگین پایه آسفالتینی هستند که معمولا با قیمت حدود 12 تا 18 دلار کمتر از نفت خام برنت در هر بشکه به فروش می‌رسند؛ این در حالی است که قیر حاصل از این نوع نفت خام از مرغوبیت بسیار بالایی نسبت به قیرهای حاصل از نفت خام‌های غیرآسفالتینی برخوردار است که ارزش اقتصادی بالایی در فروش جهانی دارد و این نوع قیرها از بازارهای مناسبی برخوردار است. بر این اساس کارشناسان معتقدند سرمایه‌گذاری در این حوزه برای پالایش این نوع نفت خام از فروش مستقیم آن دارای صرفه اقتصادی بیشتری خواهد بود.

بررسی آماری پیش‌بینی وضعیت افزایش تولید فرآورده‌های پالایشگاه‌های موجود پس از اجرای طرح‌های بهینه‌سازی و بنزین کشور در سال جاری نشان می‌دهد که ظرفیت پالایشگاه آبادان در واحد جدید کت کراکر که در حال حاضر 350 هزار بشکه فرآورده تولید می‌کند، به 380 هزار بشکه افزایش می‌یابد که سهم بنزین از این میزان 3 میلیون و 900 هزار لیتر خواهد بود.

پالایشگاه تهران نیز در این پروژه به افزایش 240 هزار بشکه‌ای تولید فرآورده در روز دست خواهد یافت که میزان تولید بنزین آن روزانه یک میلیون و 800 هزار لیتر افزایش می‌یابد و با رعایت استانداردهای یورو4 و یورو5، پاییز سال 90 مورد بهره‌برداری قرار خواهد گرفت.

پالایشگاه امام خمینی(ره) اراک به عنوان یکی از مهم‌ترین پروژه‌های افزایش ظرفیت پالایش کشور تا پایان تابستان امسال تولید بنزین را به 11 میلیون و 200 هزار لیتر در روز می‌رساند و یک میلیون و 400 هزار لیتر نفت گاز نیز تولید خواهد کرد. این پالایشگاه 2 میلیون و 600 هزار لیتر گاز مایع نیز تولید خواهد کرد.همچنین با راه‌اندازی واحد بنزین‌سازی پالایشگاه بندرعباس، تولید این محصول 2 میلیون و 500 هزار لیتر افزایش می‌یابد که زمستان سال جاری به بهره‌برداری می‌رسد. پالایشگاه‌های لاوان، تبریز و اصفهان نیز در مجموع در طرح‌های جدید افزایش ظرفیت تولید 24 میلیون لیتری بنزین در روز را دنبال می‌کنند که طرح‌های لاوان،‌تبریز و اصفهان در سال جاری به بهره‌برداری می‌رسد.

حال با توجه به سهمیه‌بندی بنزین و اجرای هدفمندی یارانه‌ها و صرفه‌جویی صورت‌گرفته در مصرف سوخت در کشور ، افزایش تولید، بازاریابی و صادرات محصولات و فرآورده‌های نفتی در دستور کار وزارت نفت قرار گرفته است که با توجه به دسترسی آسان و اقتصادی به آب‌های آزاد، صادرات فرآورده ارزش افزوده بالایی داشته و از صرفه اقتصادی برای کشور برخوردار خواهد بود و می‌تواند اهداف اقتصادی سند چشم‌انداز را نیز به تحقق نزدیک سازد.

در حال حاضر که ایران توانایی بالقوه و بالفعل تولید و صادرات فرآورده‌های نفتی بویژه بنزین را داراست، سرمایه‌گذاری در این حوزه می‌تواند اهداف اقتصادی و سیاسی بلندمدت‌تری را در توسعه اقتصادی و همگرایی بین‌المللی با توجه به فروش فرآورده‌های نفتی به منظور جلوگیری از خام‌فروشی ترسیم کند.

زیبا اسماعیلی ‌/‌ گروه اقتصاد