شفاف‌سازی، وظیفه رادیو گفت‌وگو است

چندی پیش با حضور در استودیوی پخش این برنامه از نزدیک با روند تولید آن آشنا و با چند تن از عوامل بدون خط‌خوردگی همکلام شدم.

رادیو گفت‌وگو مانند دیگر «تاک رادیوها» (Talk Radio)‌ در دنیای رسانه، با ساختار برنامه‌سازی خاص و متفاوت نسبت به تولیدات معمولی رادیو، برنامه‌های خود را جهت‌دهی می‌کند؛ قالبی که عمدتا مبتنی بر کلام است و موسیقی تنها به عنوان جزء تفکیک‌کننده بخش‌های مختلف به کار می‌رود.

بدون خط‌خوردگی اما در کنار مشترکاتی که با دیگر همتایانش در رادیو گفت‌وگو دارد، از امتیازات دیگری نیز برخوردار است. نخست آن که جزو 3 برنامه‌ای است که در شیفت زنده آنتن این رادیو پخش می‌شود. از دیگر جنبه‌های فرمی این برنامه می‌توان به حضور 2 مجری کنار هم اشاره کرد. در حالی که بیشتر برنامه‌های تحلیلی رادیو، تک‌اجرایی هستند و فردی به عنوان کارشناس یا بالاتر از آن، کارشناس ـ مجری در کنار هدایتگر اصلی استودیو پاسخگوی مباحث محتوایی برنامه است، بدون خط‌خوردگی، بحث‌ها و پرسش و پاسخ‌های خود را از طریق احمد توکلی و کیوان همتی پیش می‌برد.

با استفاده از چند مجری در اجرای برنامه، طرح مساله و دریافت پاسخ از حالتی یکنواخت خارج می‌شود و هر یک از آنها برای ارتقای برنامه، تلاشی ویژه می‌کنند.

از دیگر ویژگی‌های این برنامه همسوبودن آن با مسائل گوناگون روز جامعه است. همین موضوع، بدون خط‌خوردگی را برنامه‌ای متمایز می‌کند، چراکه به این منظور تا چند ساعت پیش از آغاز برنامه، موضوع در پرده ابهام قرار دارد و عوامل در پی انتخاب جدیدترین عناوین خبری هستند. سردبیر برنامه در این خصوص می‌گوید: «خبرهایی که روزانه و از صبح تا ظهر به دست ما می‌رسد، عموما اخبار بولد (Bold)‌ شده روز گذشته هستند که در بخش‌های مختلف خبری رادیو و تلویزیون منعکس شده‌اند، بویژه در مشروح اخبار. ما برای جدیدترین عناوین خبر گاهی تا بعدازظهر منتظر می‌مانیم تا تیترهای خبری منتشر شوند و پس از تایید در شورای انتخاب موضوع، دوستان جهت پیگیری و پرداخت آنها تا سه چهار ساعت مانده به شروع برنامه مشغول هماهنگ‌کردن با کارشناسان مربوط هستند.»

میترا نیکفر ادامه می‌دهد: «دغدغه‌های مردم در انتخاب موضوعات، بسیار اهمیت دارد. ممکن است در یک روز، خبرهای متفاوتی به دستمان برسد که همگی ارزش خبری خاصی داشته باشند، اما با صلاحدید مدیریت شبکه آقای نوروزی، عناوینی که بیشترین شبهه را در جامعه پدید آورده‌اند، در بدون خط‌خوردگی مطرح می‌شوند.»

بدون خط‌خوردگی، به طور کلی از چند خبر و تحلیل تشکیل شده است. در این خصوص صاحب‌نظران مختلفی، دیدگاه‌های خود را ارائه می‌کنند. در چنین شرایطی، تقابل نظرات مثبت و منفی و ایجاد فضایی چالشی بر جذابیت‌های برنامه می‌افزاید. نیکفر نیز با این موضوع هم‌عقیده است، اما رویکرد برنامه بدون خط‌خوردگی را بسیار و متفاوت می‌داند و می‌گوید: «انگیزه اصلی ما از طرح مباحث و دریافت پاسخ کارشناسان، شفاف‌سازی است. در این خصوص امکان دارد در حین نقد جریانات رخ داده، بحث‌های چالشی نیز پیش آید، ولی این مساله عمدی نیست و تلاش ما این است اندیشه‌ها و تفکرات متفاوت را انعکاس دهیم و مانع بروز چالش‌هایی که ما را از بحث دور می‌کند، شویم.»

از نیکفر می‌خواهم درخصوص مراحل پیش‌تولید بدون خط‌خوردگی نیز توضیح دهد: «در تحریریه برنامه، دبیر خبرها، اخبار روز ایران و جهان را تامین می‌کند. تصحیح و تغییرات متن و چکیده خبر با نظر مستقیم سردبیر، وظیفه دبیر خبر است. پس از آن اولویت‌ها مشخص و تیترهای مهم پررنگ می‌شوند.»

وی ادامه می‌دهد: «بخش اصلی دیگر، طرح سوال برنامه است که بنده، آن را به عهده دارم. در این بخش نیز با عناوین حساس‌تری نسبت به دیگر تیترهای خبری روبه‌رو هستیم. مثلا در بررسی تحولات اخیر منطقه مسائل یمن و شیعیان برایمان مهم است. از این‌رو سوالات را بیشتر در همین خصوص طراحی می‌کنیم.»

میترا نیکفر ادامه می‌دهد: «به طور کلی برنامه‌سازی برگرفته شده است از همکاری برخی افراد که هیچ‌گاه دیده نمی‌شوند؛ مثلا خانم قربانعلی‌نژاد که کارشناسان خبره را به برنامه دعوت می‌کند. ایشان از افراد با سابقه روابط عمومی هستند و خوشبختانه طبق چیزی که مدنظر ماست، افراد مناسبی را برای حضور در برنامه هماهنگ می‌کنند.»

بدون خط‌خوردگی به لحاظ فرم و قالب از تجربیات یکی از تهیه‌کننده‌های باسابقه رادیو بهره‌مند است. حسین ماکنعلی ـ که سال‌ها در رادیو سراسری به تهیه‌کنندگی و سردبیری مشغول است ـ می‌گوید: «از نظر چارت سازمانی، تهیه‌کننده مسوول برنامه و نیز استودیوست و چنانچه مشکلی روی آنتن پیش آید، این وظیفه تهیه‌کننده است که همسو با محتوا و اهداف شبکه رادیویی، آن را رفع کند.»

ماکنعلی ادامه می‌دهد: «در رادیو، انتخاب گونه‌های موسیقی بستگی مستقیم به نوع برنامه دارد. در برنامه‌های ترکیبی سعی می‌شود فرمت موسیقایی عام‌تر باشد و نیز میزان بهره‌گیری از موسیقی نسبت به برنامه‌های تخصصی و گفت‌وگومحور متفاوت است؛ مثلا در برنامه‌ای چندوجهی مثل بدون خط‌خوردگی که مباحث سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و... را دربرمی‌گیرد، هر بخشی موسیقی خاصی را می‌طلبد.»

وی اضافه می‌کند: «در این برنامه برای هر بخش آرمی خاص در نظر گرفته‌ایم که با فضای محتوایی آن همسویی داشته باشد. در انتخاب موسیقی‌های فاصله نیز همین نکته را مدنظر قرار داده‌ایم. مثلا برای مباحث اقتصادی، قطعاتی را انتخاب می‌کنیم که تلاش و تکاپو را به تصویر کشند و تداعی‌گر محیطی چون بازار و جریانات اقتصادی باشد. همچنین در بخش سیاسی با بهره‌گیری از قطعات به روز غربی می‌کوشیم ریتمی متعادل را به فضای برنامه القاء کنیم و شنونده به دنبال‌کردن برنامه ترغیب شود.»

بخش اعظمی از ارائه محتوایی برنامه به عهده احمد توکلی و کیوان همتی (مجریان برنامه)‌ است. توکلی با تجربه‌ای حاصل از 3 دهه فعالیت در برنامه‌های گوناگون تلویزیون، از اجرایی رسمی و کلاسیک در این برنامه استفاده می‌کند. او معتقد است: «هر برنامه چارچوب خاصی دارد و مجری با شناخت این ضوابط باید اجرایی قابل‌قبول را طبق اندیشه و فن اجرای خود به نمایش بگذارد.» توکلی ادامه می‌دهد: «بدون خط‌خوردگی برای اطلاع‌رسانی مسائل روز تلاش می‌کند و نسبت به مسائل جامعه واکنش نشان می‌دهد و بنده در کنار دیگر همکارم، با یک تقسیم کار می‌کوشیم در پرسش و پاسخ منطقی با مهمانان برنامه موضوعات را شفاف‌‌سازی کنیم.»

کیوان همتی (دیگر مجری برنامه)‌ نیز به ارائه دانسته‌های مجری در چنین برنامه‌هایی اشاره می‌کند و در مقایسه با اطلاعات دریافتی از طریق متن برنامه می‌گوید: «آنچه به عنوان متن در اختیار مجری قرار می‌گیرد فقط می‌تواند یکسری کد به او بدهد. مجری باید نسبت به مساله طرح‌شده در برنامه اشراف کافی داشته باشد. یعنی از مطالب منتشرشده در روزنامه‌ها و عناوین خبرها اطلاع داشته باشد؛ چرا که یک گفت‌وگوی موفق به ذهنی آماده نیازمند است که مجری می‌تواند با استفاده از آن در تعامل با مهمان برنامه موفق عمل کند.»

از همتی می‌پرسم در حین اجرا چقدر بر نیازهای مخاطب تمرکز می‌کنید که در پاسخ می‌گوید: «سعی می‌کنم در هر برنامه‌ای ابتدا مخاطب را در نظر بگیرم و سوالات ذهنی او را از مهمان برنامه بپرسم. اگر فقط به سوالاتی که در اختیار دارم اکتفا کنم، ممکن است از سوالاتی که شاید دغدغه شنونده باشد، غافل بمانم.»

او ادامه می‌دهد: «در یک برنامه زنده، دانسته‌های علمی و آگاهی مجری در هر زمینه‌ای لازم و ضروری است. امکان دارد در یک بحث رادیویی، مهمان پاسخی را به اشتباه ارائه کند و اینجا وظیفه مجری است که با ذهنی آماده و اشراف به مساله طرح‌شده، بحث را جمع‌بندی کند و پاسخی قابل‌قبول را در نتیجه‌گیری بگنجاند. گاهی نیز با مباحثی روبه‌رو هستیم که گفت‌وگو را تا مرز بحث جدی میان 2 مهمان می‌کشاند. اینجا نیز مجری می‌تواند با تکنیک‌های یک برنامه گفت‌وگومحور، تعادلی میان نظرات موافق و مخالف برقرار کند و همه چیز را به نفع نتیجه‌گیری شایسته در برنامه پیش ببرد.»