بسطام؛ شهر شکوفه و عرفان

می‌خواهم بنویسم از سفری به کویر، به دشت و در نهایت به منطقه ترکمن صحرا؛ اما بسطام بر سر راه است، دستم به قلم نمی‌رود تا از بسطام ننویسم، گویی که اصلا نمی‌توانم هیچ واژه‌ای بنویسم و گویی که از بسطام نوشتن و از بایزید بسطامی نوشتن رخصت می‌دهد که بتوانم در مورد سایر چیزها بنویسم و بنگارم.

زمان از ظهر گذشته است که به شاهرود می‌رسیم، مهمانسرای جهانگردی شاهرود مکانی است که برای صرف ناهار در نظر گرفته‌اند. این مهمانسرا در منطقه‌ای کوهستانی و در دامنه کوه واقع شده و یک پارک نیز در جوار آن وجود دارد که بر آب و هوا و فضای خوش آن افزوده است.

پس از صرف ناهار به سمت جاده موجن و بسطام حرکت می‌کنیم. با گسترش شهر، موجن تقریبا جزو شاهرود شده است. بسطام نیز از ییلاق‌های مشهور شاهرود است که حدود 10 کیلومتر با شاهرود فاصله دارد. جاده شاهرود ـ آزادشهر یکی از جاده‌های مهم این منطقه است که نهایت کویر را به مناطق شمالی ایران متصل می‌کند و هر کیلومتری که در این جاده حرکت می‌کنی، تغییر چهره طبیعت را بیشتر درک خواهی کرد و با چشمان خود می‌بینی که چگونه شن‌های کویری جای خود را ابتدا به گون‌ها و به درختان میوه و سرانجام به دشت‌های وسیع سرسبز و جنگل می‌سپارند.

اتوبوس ولوو در حال حرکت است، جمع نشاط خوبی دارد، جمعی جوان و پویا؛ اهل تحقیق و علاقه‌مند به ایران. در ذهنم به سال های پیش می‌روم و هر چه بیشتر به بسطام نزدیک می‌شویم بیشتر با خودم فکر می‌کنم در همین نزدیکی‌ها شهری است که «آرامش» مهم‌ترین واژه‌ای است که بر ذهن کوچه‌هایش ثبت شده است، نسیم کوهستان هر بامداد بر مردمان این شهر نوید آغاز یک روز نو را می‌دهد و خروسخوان بامدادی و ژاله و شبنم بر گونه‌های گل هنوز برای مردمانش تبدیل به رویای دوری نشده است و هنوز...

اینجا بسطام است، شهر بایزید، شهر بریدن از تعلق دنیا، زندگی بی‌واسطه زیر سقف آسمان، شهر مناجات و عرفان. در سنت این شهر عشق ورزیدن بر مردمان، بر بندگان خدا و بر مخلوقات، رسم زندگی است و باید در این مسیر گوی سبقت ربود....

بسطام هم‌اکنون به عنوان منطقه نمونه گردشگری معرفی شده و البته طبیعی است که ویژگی‌های طبیعی، اقلیمی و آب‌و هوای مناسب و ییلاقی آن در کنار قدمت تاریخی و آثار باقیمانده از زمان‌های دور چنین امکانی را می‌دهد. در همان بدو ورود تابلوی «به منطقه ویژه گردشگری بسطام خوش آمدید» توجه را جلب می‌کند و پس از آن نیز تابلوهایی که گردشگران را به سمت مجموعه تاریخی بسطام راهنمایی می‌کند. پس از گذر از یک میدان وارد خیابانی می‌شوی که سراسر از چنار است. چنارها آن‌چنان در هم تنیده‌اند که حتی به‌نظر می‌رسد در تابستان این خیابان نیز سایه بر آفتاب تند غلبه خواهد کرد. انتهای خیابان سمت چپ مجموعه بایزید بسطامی قرار دارد. مهم‌ترین ویژگی‌ها و دیدنی‌های این مجموعه را به شرح زیر می‌توان برشمرد:

1. خانقاه بایزید: شامل 3 اتاق کوچک با سقف‌های کوتاه که در سمت غربی مرقد واقع شده است. این اتاق‌ها با گچبری زیبایی پوشیده شده‌اند. بر بالای کتیبه ورودی اتاق دوم تاریخ 702 هجری به چشم می‌خورد.

2. دالان و ایوان اولجایتو: این بخش از مجموعه سال 713 هجری قمری در زمان محمد خدابنده و توسط خاندان معماران دامغانی ساخته یا تزیین شده است. سردر ایوان با مقرنس‌کاری‌های گچی زیبا و کاشی‌های معرق فیروزه‌ای به زیبایی پر شده است. در داخل دالان عبارت بسیار زیبایی به خط ثلث، گچبری شده است.

3. مسجد بایزید: این بنا در جنوب قبر بایزید و امامزاده محمد در سال 514 هجری قمری احداث شده است؛ محیط آن مربع مستطیل است و در قسمت قبله، محرابی بسیار زیبا و منحصر به فرد از دوران ایلخانی دارد که تاریخ ساخت آن 699 هجری قمری است. محراب مسجد بایزید دارای گچبری‌ها وکتیبه‌های زیبایی به خط ثلث و کوفی مشجر و معقد است.

4. مسجد جامع: این مسجد در جنوب مجموعه تاریخی بایزید بسطامی و به صورت منفرد در کنار برج کاشانه قرار گرفته است؛ بر ایوان مرکزی مسجد جامع محراب بسیار زیبا و گچبری دیده می‌شود که دارای کتیبه‌های قرآنی است.

5. امامزاده محمد: مقبره امامزاده محمد که از نوادگان امام جعفر صادق (ع) است در جنوب صحن مجموعه قرار دارد. این بنا دارای گنبد (ارگ) است که با کاشی‌های فیروزه‌ای پوشیده شده و در زیر گنبد نقاشی‌های بسیار زیبایی با نقوش اسلامی توسط هنرمندان ایرانی کشیده شده است.

6. گنبد غازان‌خان: این گنبد قرینه گنبد امامزاده محمد و مشابه آن است و همانند گنبد امامزاده با کاشی‌های فیروزه‌ای زیبا پوشیده شده است. بنا در دوره ایلخانیان ساخته شده است.

7. برج کاشانه: یا به تعبیری برج «غازانه» که در جنوب شرقی مسجد جامع واقع شده، بر اساس نوشته کتیبه سر در ورودی، در سال 700 هجری قمری ساخته شده است. فضای داخلی برج 10 ضلعی است که بر آن طاق‌نماهای تزئینی کم عمقی کار شده است. این بنا یکی از زیباترین و ظریف‌ترین آثار معماری ایلخانی است.

8. مدرسه شاهرخیه: در سمت جنوب شرق مسجد بایزید واقع و از دو طبقه تشکیل شده است؛ مدرسه پلان مربع دارد و دور تا دور آن حجره‌هایی برای طلاب ساخته شده است. نمای شمالی مسجد سردری بلند با طاق جناغی دارد و در طرفین سردر، دو طاق‌نمای عمیق به چشم می‌خورد.

9. مسجد ایلخانی: این مسجد در غرب مسجد بایزید قرار گرفته به طوری که ضلع شرقی آن با مسجد بایزید مشترک است و در آن گچبری‌های زیبایی از دوران ایلخانی دیده می‌شود که توسط خاندان معماران دامغانی ایجاد شده است.

با توجه به این‌که مجموعه تاریخی بسطام، بر سر راه جنگل ابر نیز قرار دارد، در روزهای تعطیل مسافران زیادی به زیارت عارف خفته در خاک آن می‌شتابند.

به همین دلیل تعداد زائران زیادی را می‌توان در مجموعه دید و البته مردم بومی نیز به زیارت آمده‌اند که چهره آنها مشخص است و به نسبت می‌توان آنها را از مسافران تشخیص داد، اما عشق و ارادت نسبت به عارف خفته در این خاک در چهره‌شان هویداست و با توجه به همجواری مقبره بایزید با امامزاده، طبیعی است که بسیاری از مردم منطقه نیز برای زیارت امامزاده به این بقعه مبارکه می‌آیند.

زمان امان زیادی نمی‌دهد، بناست که بزودی این مجموعه را ترک کنیم.

کلام استادمان در گوشم زمزمه می‌کند که گچبری‌های مسجد جامع بسطام بی‌نظیر است، هیچ رقیبی ندارد و شاید که دست هیچ استادی دیگر نتواند این نقوش را رقم بزند، چه بسا که تاکنون هم نتوانسته است؛ چون تکنولوژی عشق را به یغما برده است و ارادت، پشت ماشین‌های خودکار و پیشرفته کمتر می‌تواند خودنمایی کند.

... آن‌گاه به سمت گردنه خوش‌ییلاق حرکت آغاز می‌شود...

مریم چهاربالش