سایه بحران سیاسی خاورمیانه بر بازار نفت

با وجود ناآرامی‌های اخیر در شمال آفریقا و خاورمیانه هرچند کشورهایی چون تونس، مصر و لیبی تاثیر چندانی در اقتصاد جهانی ندارند، اما از آنجایی که لیبی خود یکی از صادرکنندگان عمده نفت و عضو اوپک به شمار می‌رود، ادامه درگیری‌ها و تحولات سیاسی در این کشور آینده نفت را دووجهی کرده است زیرا از یک سو نمی‌توان گفت که این تحولات تا چه زمان و تا کجا پیش خواهد رفت و به دلیل عدم تثبیت فضای سیاسی این کشورها از جمله لیبی امکان ادامه روند افزایش قیمت نفت معلوم نیست و از سویی حجم ذخایر نفتی در جهان و نزدیک شدن فصل کم مصرف (بهار)، نیاز و تقاضای انرژی را در ابهام نگه داشته است در نتیجه نمی‌توان به طور صریح اعلام کرد که آیا روند افزایش قیمت نفت با تحولات سیاسی کشورهای عربی آفریقایی و عدم تقاضای جهانی به دلیل شرایط غیرژئوپلتیکی ادامه خواهد داشت یا نه.

نگرانی از آسیب دیدن تاسیسات نفتی لیبی و کاهش صادرات نفت این کشور و نیز ناآرامی در برخی کشورهای حوزه خلیج فارس، افزایش قیمت نفت را در هفته اخیر به دنبال داشته ولی با این وجود منابع خبری غربی در تحلیل‌های خود عنوان کردند چنانچه صادرات نفتی قطع هم شود خطری برای اقتصاد جهانی نخواهد بود.

اما از آنجا که دو سوم ذخایر نفت و نیمی از گاز جهان در اختیار کشورهای خاورمیانه و اعراب است، گسترش و تسری این تحولات در خاورمیانه می‌تواند منجر به افزایش قیمت نفت شود و مشکلات دیگری را برای کشورهای در حال رکود اقتصاد جهانی ایجاد کند.

تحلیلگران معتقدند اقتصاد کشورهایی که واردات عمده نفت دارند در مقابل افزایش قیمت دچار آسیب‌پذیری بیشتری خواهد شد.

از سوی دیگر برخی از تحلیلگران بازار نفت بیم تشدید درگیری‌ها و تحولات سیاسی در عربستان به عنوان یکی از عمده‌ترین تولیدکنندگان نفت دارند و معتقدند اگر دامنه این تحولات در عربستان گسترده‌تر شود یا در ترانزیت نفت جهان اختلال ایجاد شود،‌ بهای نفت ممکن است به 150 تا 200 دلار در هر بشکه افزایش یابد. با وجود روند افزایشی قیمت نفت، سخنگوی صندوق بین‌المللی پول، افزایش 15 تا 20 دلاری قیمت هر بشکه نفت از اواسط ژانویه تاکنون را یک شوک قیمتی موقت خوانده و تاکید کرده است که تاثیر چندانی بر اقتصاد جهان نخواهد داشت.

تحولات و بحران‌های سیاسی کشورهای عربی و مصر که باعث شد برخی از شرکت‌های بزرگ نفتی فعالیت‌های نفتی خود را در لیبی متوقف کنند، سرمایه‌گذاران جهانی را به این تصمیم‌گیری واداشت که آیا بحران خاورمیانه به معنای تغییر اساسی در ژئوپلتیک موازنه قدرت در منطقه است یا نه.

به هر حال افزایش قیمت نفت چندی است که مورد توجه رسانه‌ها و تحلیلگران واقع شده، اما با وجود آن‌که محمدعلی خطیبی، نماینده دائم ایران در اوپک، آینده نفت را پرابهام می‌خواند. جان پسکی، معاون صندوق بین‌المللی پول، قیمت متوسط نفت در سال 2011 را 95 دلار در هر بشکه پیش‌بینی کرد و گفت:‌ اقتصاد جهان توان تحمل افزایش قیمت نفت را در سال جاری میلادی خواهد داشت.

خطیبی در گفت‌و‌گو با خبرنگار جام‌جم درباره ارزیابی و چشم‌انداز قیمت نفت در بازارهای جهانی می‌گوید: در حال حاضر عواملی که بر قیمت‌های نفت تاثیر می‌گذارند 2 دسته هستند. یک سری عوامل بنیادین عرضه و تقاضا و دیگری وضعیت ذخیره‌سازی نفت است که از این نظر در بازار مازاد عرضه نیز وجود دارد.وی ادامه می‌دهد: در 6 ماهه اول سال 2011 میلادی، تقاضای جهانی از اوپک حدود 29 میلیون بشکه در روز است و در گزارشی که از منابع ثانویه دریافت شده میزان تقاضای جهانی بین 29 میلیون و 700 هزار بشکه و 29 میلیون و 900 هزار بشکه متغیر و در ارقام ذکر شده افت تولید اوپک محاسبه نشده است.خطیبی معتقد است: در دوماهه اول سال، اوپک بیش از تقاضای بازار نفت تولید کرده و از نظر عرضه نقصان و کمبودی وجود ندارد. از نظر ذخیره‌سازی نیز ذخیره مصرف‌کنندگان نفت در سطح بالایی وجود دارد و به دلیل وجود ذخایر شناور وضعیت غیرعادی در میزان ذخایر مشاهده نمی‌شود.نماینده دائم ایران در اوپک وضعیت عرضه و تقاضای نفت در شرایط فعلی بین‌المللی را متعادل توصیف می‌کند و می‌گوید: بازار در شرایط متعادلی قرار دارد و افزایش قیمت‌ها عمدتا به‌دلیل نگرانی‌های ناشی از تحولات سیاسی لیبی و کشورهای عربی است.

خطیبی در ادامه تاکید دارد که نگرانی‌ها در بازارهای جهانی نفت فقط به لیبی ختم نمی‌شود بلکه تحولات سیاسی در کشورهای صادرکننده نفت باعث شده که مصرف‌کنندگان نگران از آینده قیمت حتی مقداری بیش از نیاز خود نفت بخرند.

وی معتقد است تقاضای کاذب به تقاضای واقعی در بازار جهانی اضافه شده و این نگرانی به بازار نفت منتقل شده که بیشتر آن را بورس‌بازان در بازار بورس‌های بزرگ نفتی دنیا ایجاد کرده‌اند تا از وضعیت غیرعادی و تقاضای کاذب بهره ببرند و به دنبال همین رشد کاذب شاهد رشد بازار بورس نسبت به بازار کالا بودیم و بر این اساس بخشی از پول‌ها و سرمایه‌ها از سایر کالاها و بورس ها به بازار بورس نفت وارد شد.

این تحلیلگر نفتی در ادامه ارزیابی خود از بازار آینده نفت می‌گوید: علاوه بر عوامل بنیادین، عوامل وابسته به شرایط ژئوپلتیک نیز در افزایش قیمت نفت تاثیرگذار بوده‌اند. تحولات سیاسی و ریسک واردات نفت از کشورهای درگیر در بحران سیاسی را بالا می‌برد و بجز لیبی نیز تعدادی از کشورها در معرض این تحولات قرار گرفته‌اند. خطیبی با اشاره به این‌که نمی‌توان در شرایط فعلی، بحران‌ها را ارزیابی کرد که آیا این تحولات ادامه‌دار خواهد بود یا نه، تصریح می‌کند: جریانات سیاسی مصر به گونه‌ای متفاوت از تحولات در لیبی است. در مصر صادرات قطع نشد، ورودی عادی آن ادامه یافت؛ اما در لیبی تحولات شکل دیگری داشته و با قطع بخشی از صادرات نفت روبه‌رو شده‌ایم، از این روی این موضوع در افزایش قیمت نفت تاثیر زیادی داشته است.

به گفته خطیبی، از سوی دیگر با پایان یافتن فصل پرمصرف انرژی (زمستان)‌ و نزدیک شدن فصل بهار که از فصل کم‌مصرف به شمار می‌رود، بازار نفت با کاهش تقاضای فصلی روبه‌رو می‌‌شود، ازاین‌رو ممکن است همین کاهش تقاضای فصلی، تاثیری در کاهش قیمت داشته باشد. وی اعتقاد دارد، در شرایط کنونی قیمت‌های نفت متاثر از عوامل بنیادین است و عوامل غیربنیادین و ژئوپلتیک اگر تشدید شوند، قطعا بازار نفت با شوک افزایش قیمت نفت زیاد مواجه خواهد شد.

به گفته خطیبی، چنانچه عوامل غیربنیادین در کشورهای صادرکننده نفت و درگیر تحولات سیاسی کمرنگ شود، این عوامل نقش خود را در بازار از دست خواهند داد و براین اساس آینده قیمت نفت به تقویت یا کمرنگ شدن جریانات سیاسی در منطقه و کشورهای عربی بستگی دارد و اگر تحولات خاتمه یابد یا کمرنگ شود، امکان بازگشت قیمت نفت به گذشته وجود دارد. وی همچنین از عامل دیگری به عنوان عامل تاثیرگذار در بازار نفت یاد می‌کند به نام شرایط تقویت تقاضا که به دلیل نزدیکی فصل گرما تقاضا به بیش از 30 میلیون بشکه در روز نخواهد رسید و بازار در زمینه عرضه و تقاضا، شرایط تقویتی و ثبات را دنبال خواهد کرد.

زیبا اسماعیلی / گروه اقتصاد