مفرغ لرستان در انتظار موزه مناسب

کشف قالب‌های ساخت مفرغ در محوطه‌های باستانی کوهدشت نیز نشان از خاستگاه اصلی این آلیاژ در لرستان دارد. ظروف روزمره زندگی، طلسم‌های نذری و آیینی، وسایل تزیینی، شمشیر، خنجر، پیکان نیزه، تبر، طوق، گردن‌بند، دست‌بند و سنجاق‌های مختلف از جمله آثار مفرغی است که توسط هنرمندان قدیم لرستان ساخته شده و طی سالیان متمادی این آثار گرانقدر در حفاری‌ها به‌دست آمده است. سنجاق‌های پولک‌دار با حلقه‌هایی با دو سرگاو و سر قوچ وحشی با شاخ پیچ در پیچ که در هر طرف آن یوزپلنگی است، نشان از قدرت فهم و تخیل مردمان کهن لر در فن فلزکاری بوده است. به طوری که یک مجسمه کوچک مفرغی به طول 38 سانتی‌متر تنها مجسمه سه‌بعدی کشف شده در لرستان است که در نوع خود نه تنها کم‌نظیر بلکه بی‌نظیر است. در سال‌های 1960 تا 1979 حفاری‌هایی توسط واندم‌برگ، اشمیت، گریشمن و کلرگاف، باستان‌شناس معروف صورت گرفت بطوری که مفرغ لرستان در حال حاضر زینت‌بخش موزه‌های سراسر جهان بویژه موزه‌های معروف لوورپاریس، بریتیش میوزیوم لندن، متروپولیتن نیویورک و آرمیتاژ سن‌پطرزبوگ روسیه که از بزرگ‌ترین و مشهورترین موزه‌های جهان هستند، می‌باشد.

معاون میراث فرهنگی سازمان میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری لرستان در این مورد معتقد است: در آخرین حفاری‌هایی که در سایت سنگ‌تراشان در جنوب و سایت باباجیلان در شمال لرستان صورت گرفته آثار مفرغی و آهنی زیادی به‌دست آمده که شباهت‌های نزدیکی با آثار کشف شده قبلی دارند.

محمدرضا اسدی تعداد آثار کشف شده از سایت سنگ‌تراشان که حفاری ناگهانی آن از سال 85 و فعالیت رسمی آن از سال 86 آغاز شده را 2000 قطعه اعلام کرد که هم‌اکنون در گنجینه قلعه فلک‌الافلاک نگهداری می‌شود.

وی با اشاره به اشیای کشف شده منحصر به فرد در سایت باباجیلان در شمال لرستان اظهار کرد: در این سایت انگشتری مفرغی کشف شده که نقش قرص خورشید و نگاره انسان بالدار دارد که در فرهنگ لری به فروهر شهرت دارد ضمن این‌که قبلا نقوش روی انگشتر را فقط برروی سنگ و مهر دیده بودیم.

اسدی گفت: در حفاری‌های سال‌های اخیر بیش از 5000 قلم شیء کشف شده است که همگی آنها در گنجینه قلعه فلک‌الافلاک نگهداری می‌شود و تعداد اندکی از آنها نیز در موزه قلعه در معرض دید علاقه‌مندان قرار گرفته است.

وی کاوش‌های علمی باستان‌شناسی را بر اساس اعتبارات تحقق یافته، مطالعه و مرمت اشیاء به‌دست آمده و نمایش اشیاء در قالب موزه، راسه و مرحله کاری سازمان میراث فرهنگی بر شمرد.

معاون میراث فرهنگی لرستان تصریح کرد: موزه قلعه فلک‌الافلاک ظرفیت نمایش این تعداد شیء تاریخی را ندارد و ایجاد یک موزه جدید و بزرگ بسیار ضروری است. اسدی یادآور شد: طبق مصوبه سفر اول هیات دولت به لرستان مبلغ 3 میلیارد تومان اعتبار جهت احداث موزه‌های باستان‌شناسی، مردم‌شناسی، سکه‌شناسی، مفرغ و دفاع مقدس اختصاص یافت که به دلیل تاخیر در آزادسازی حریم قلعه فلک‌الافلاک هنوز موفق به احداث آن نشده‌ایم.

در حالی که گردشگری امروزه پاک‌ترین و سودآورترین صنعت شناخته شده در جهان است لذا در راستای حفظ و اشاعه سنت‌ها، آداب و رسوم اصیل لری در دوره‌های حکومت آل برسق و اتابکان والیان لرستان نیازمند توجه بیشتر و سرمایه‌گذاری مناسب‌تری است.

یکی از کارشناسان باستان‌شناسی لرستان نیز با اشاره به 300 قلم آثار مفرغی کشف شده در منطقه سنگ‌تراشان لرستان گفت: پیش از این نیز آثار مفرغی از این دست در این منطقه پیدا شده بود، اما تفاوت آثار کشف شده جدید در مینیاتوری بودن آنهاست.

این آثار که شامل سنجاق‌ها و سرتبرهایی بسیار کوچک هستند بیشتر حالت آیینی دارند و به نظر می‌آید که بیشتر به عنوان یک وسیله نمادین و آیینی به کار می‌رفته‌اند تا ابزاری برای کار.

رضا کوشکی با اشاره به این که آثار کشف شده مفرغی و فلزی لرستان احتیاج به مکانی مناسب برای نگهداری دارند، افزود: برای نگهداری و نمایش این آثار به یک موزه بزرگ و مناسب نیاز داریم که متاسفانه در حال حاضر چنین امکانی نداریم و آثار کشف شده در شرایطی نامطلوب حفظ و نگهداری می‌شوند.

وی با بیان این که آنچه لرستان را شاخص کرده آثار مفرغی است و توریست‌ها و اتباع خارجی این شهر را به آثار فلزی و مفرغی آن می‌شناسند، گفت: در حال حاضر این آثار در قلعه فلک‌الافلاک نگهداری می‌شوند که خود بنایی در دست تعمیرات است و در صورت بروز هرگونه اتفاق طبیعی از قبیل زلزله، بنای یاد شده به همراه تمام آثار مکشوفه هزاران ساله آن نابود و زیرخاک مدفون خواهد شد. از سوی دیگر همین مکان ،‌ محل مناسبی برای نگهداری مفرغ ها نیست.

این باستان‌شناس با تاکید بر لزوم توجه بیشتر به آثار باستانی لرستان، گفت: آثار فلزی و مفرغی اعتبار و هویت ملی ـ فرهنگی ماست که باید توجه بیشتری به آن صورت گیرد و با تخصیص یک موزه بزرگ باستان‌شناسی جلوه بیشتری پیدا کند.

فاطمه مراد‌زاده - بشرا ناظری / جام جم