سایه سنگین تغییرات اقلیم بر ‌امنیت غذایی جهان

بر ناظران جهانی پوشیده نیست که دنیا شاهد سوگیری آشکار تغییرات اقلیمی به سمت ایجاد الگوهای آب و هوایی متفاوتی است که بر اساس آن دیگر نمی‌توان کشاورزان را به عنوان تنها مشتریان خو گرفته و مبتلا به پیامدهای آن به شمار آورد.

وجود 8 میلیون پاکستانی آواره و بی‌پناه که به دنبال باران‌های موسمی و وقوع سیلاب‌های خسارت بار سراسری در این کشور برای بقا و زنده ماندنشان به کمک و اعانه‌های دولتی و خارجی وابسته مانده‌اند، بیش از پیش این موضوع مهم را که آب و هوای غیرقابل پیش‌بینی و نامتعارف چگونه می‌تواند به عامل تهدیدکننده جدی امنیت غذایی ساکنان زمین بدل شود، نمایان و برجسته‌تر کرده است.

کارشناسان و صاحب نظران مسائل جهانی و اقتصادی بر سهم و نقش هر دو این بلایای طبیعی تاسفبار در اوج گرفتن بهای جهانی گندم و همچنین قیمت‌های کلی غذا مهر تایید می‌زنند و از آن به عنوان جرقه‌های نگرانی و دغدغه‌های بروز نوعی بحران در تأمین، ذخیره و عرضه جهانی غذا یاد می‌کنند. این اظهارات در حالی مطرح می‌شود که کارشناسان مختلف شرکت‌کننده در همایش هفته جهانی آب WWW در استکهلم نیز با اتفاق نظری همسو خاطر نشان کردند موضوعات مهمی همچون خشکسالی در روسیه و سیل در پاکستان بخشی از یک روند جهانی از الگوهای غیرقابل پیش‌بینی آب و هوایی و بویژه بارندگی است که مساله امنیت غذایی جهان را هدف تهدید قرار داده است.

در همین رابطه و در حاشیه برگزاری همایش هفته آب جهان، گفته‌های خانم سونیتا نارین ـ مدیرمرکز علوم و محیط زیست هند ـ درخصوص مسائل منطقه‌ای و جهانی آب باعث توجه بیش از پیش کشورها نسبت به محور اصلی این گردهمایی شد تا جایی که وی در اظهار نظری تأمل‌برانگیز خاطر نشان کرد: «ما هم‌اکنون به نقطه‌ای رسیده‌ایم که طی آن در حال روبه‌رو شدن با آب بیشتر، روزهای بارانی بیشتر و البته وضعیتی ناپایدار و تغییرپذیرتر هستیم، به طوری که چنین جایگاهی به مفهوم روبه‌رو شدن با خشکسالی‌های بیشتر و در نتیجه سیل‌های ویرانگری است که نمونه روشن آن پیش‌روی ماست.»

حدود 2500 کارشناس از 130 کشور جهان به مناسبت بیستمین همایش هفته جهانی آب در استکهلم در حالی گرد هم آمده‌اند که مناطق قابل توجهی از جهان به لحاظ جمعیتی و وسعت با پدیده‌های جوی زیانبار و پرهزینه‌ای دست و پنجه نرم می‌کنند و چه بسا این رویداد جهانی آبی محلی برای طرح آخرین مسائل دست به گریبان جامعه جهانی، آمار و ارقام هشداردهنده تازه و همچنین پیشنهاد رویکردها یا راه‌حل‌هایی برای برون رفت از پیامدهای تهدید کننده تغییرات اقلیمی و سایه سنگین آن برامنیت جمعیت سیاره باشد؛ چرا که تا همین جای کار، کارشناسان شرکت‌کننده در همایش معتقدند چنین وضعیتی به تحمیل مقادیر عظیمی از فشار و تنش روی کشاورزی و معیشت مردم جهان می‌انجامد، در حالی که تغییرات اقلیمی باعث شده بارندگی‌ها از آنچه تاکنون بوده و پیش‌بینی می‌شدند به مراتب بی‌ثبات‌تر و تغییرپذیرتر ظاهر شوند.

البته موضوع سیلاب‌های خانمان برانداز سراسری پاکستان از چنان ابعاد فاجعه باری برخوردار بود که مشکلات دست به گریبان روسیه ناشی از پیامدهای تغییرات اقلیمی به نوعی در سایه آن قرار گرفت. این در حالی است که روسیه نیز در حال تقلا و کشاکش با پس‌آیندهای تابستان جاری خود بوده که براساس رکوردهای تاکنون ثبت شده ازجمله داغ‌ترین تابستان‌های این منطقه محسوب می‌شود تا جایی که خشکسالی و آتش سوزی‌های به وقوع پیوسته در خلال این دوره باعث تخریب و انهدام یک چهارم زراعت و محصولات کشاورزی این کشور شده و دولت را به فعالیت عاجلی برای طرح نوعی تحریم و ممنوعیت بسیار بحث‌برانگیز در خصوص صادرات غله با هدف حفاظت از ذخایر و محصولات داخلی وادار کرده است. از همین رو دور از انتظار نبود که کارشناسان به نقش پر رنگ وقوع این دو بلیه طبیعی آب و هوایی در ترقی قیمت‌های جهانی گندم و در مجموع قیمت‌های مواد غذایی اذعان داشته و آن را به منزله جرقه‌های اولیه‌ای از بروز نگرانی‌های جدی نسبت به وقوع بحرانی تازه در ذخایر و سرمایه‌های جهانی غذا به شمار آورند.

با این تفاصیل، صاحب نظران معتقدند قضیه تغییرات اقلیمی و پیامدهای آن به همین جا ختم نمی‌شود و به بیانی دیگر، تنها در چنین موارد فوق‌العاده‌ای نیست که الگوهای تغییرکننده آب و هوایی و بارندگی‌های غیرقابل پیش‌بینی و نامنظم سبب‌ساز بروز مشکلات می‌شوند. در همین رابطه، گزارش منتشر شده تازه‌ای از سوی موسسه بین‌المللی مدیریت آب(IWMI) با تاکید و جدیت اعلام می‌کند موضوع آب و هوای غیرقابل پیش‌بینی نیازمند سرمایه‌گذاری‌های کلان در ارائه متنوعی از گزینه‌های ذخیره آب است تا جامعه جهانی بتواند از این رهگذر برای مقابله با چنین وضعیت‌های نامعلوم و بلاتکلیفی مهیا باشد. به گفته مدیر این نهاد بین‌المللی آبی که پایگاه فعلی آن در سریلانکاست، هم‌اکنون میلیون‌ها کشاورز در جوامع وابسته به کشاورزی تغذیه شونده با آب در وضعیت ریسک و مخاطره ناشی از کاهش و دسترسی‌پذیری نامنظم و غیرقابل پیش‌بینی این منبع حیات به سر می‌برند.

این وضعیت هشداردهنده درخصوص پس‌آیندهای تغییرات آب و هوایی نامنظم و غیرقابل پیش‌بینی و آمار قابل توجه جمعیت تولیدکنندگان غذای جهان که در معرض تهدید جدی آن هستند در جایگاهی است که به اذعان کارشناسان جهانی نگاه تازه و جدیت افزون‌تری را در جهت توجه و اتخاذ رویکردهای مدیریت آب می‌طلبد. براساس گزارش‌های موسسه بین‌المللی مدیریت آب، حدود 66 درصد از کل محصولات زراعی در آسیا آبیاری نمی‌شوند و این در حالی است که در آفریقا رقمی معادل 94 درصد از کل زراعت‌ها تحت تغذیه با بارندگی هستند و با توجه به همین آمار و ارقام، کارشناسان برآورد می‌کنند حدود 500 میلیون نفر در آفریقا و هندوستان از شیوه‌های اصلاحی مدیریت آب کشاورزی منتفع خواهند شد.

رئیس همایش هفته جهانی آب نیز در حاشیه کنفرانس خبری ضمن تایید فاجعه‌آمیز بودن موضوع بارش‌های غیرقابل پیش‌بینی کنونی که جهان و بخصوص منطقه آسیا و اروپا مبتلای آن شده‌اند، از این بارندگی‌های غیرقابل پیش‌بینی با عنوان انتقام ویرانگر یاد می‌کند و خاطر نشان می‌سازد: «تغییرات اقلیمی نهایتا به الگوهای آب و هوایی متفاوتی منجر خواهند شد و این مهم همان روندی است که پیشاپیش شاهد تحقق آن در بسیاری از مناطق از جمله پاکستان و روسیه هستیم.

در حقیقت به رغم فراوانی بارش‌ها نمی‌توانیم آن را به نحوی که قابل بهره‌برداری باشد در اختیار بگیریم.» به عنوان نمونه، کشاورزان آفریقایی از گذشته در خصوص اطلاع از زمان مناسب بذر افشانی برای کسب بهترین زراعت و محصول آشنایی و خو گرفته‌اند، اما در حال حاضر آنها نمی‌توانند پیش‌بینی مناسب و دراز مدتی درخصوص زمان فرا رسیدن بارش‌ها داشته باشند. از این رو، چنین کشاورزانی که بقا و معیشت آنها وابستگی کامل به بارش‌ها دارد و در واقع نزدیک به کل زراعت منطقه از نوع تغذیه با بارندگی است، برای احتراز از ریسک ضرر و زیان‌های احتمالی، هر بار در طول فصل کاشت مبادرت به کشت و بذرافشانی ناچیزی می‌کنند، چون می‌دانند محصول‌شان ممکن است هر لحظه براثر بارش‌های بی‌موقع شسته شده یا به دنبال تأخیر در بارندگی خشک شود.

البته برخی کارشناسان نیز نظرات متفاوتی نسبت به موضع تغییرات اقلیمی و پیامدهای آن بر وضعیت زیستی زمین و ساکنان آن و جوامع کشاورزی دارند. در همین خصوص یکی از مقامات ارشد کمیته برنامه علمی موسسه بین‌المللی آب استکهلم ضمن پذیرفتن این مهم که جهان اخیرا تغییرات آب و هوایی فوق‌العاده‌ای را تجربه کرده است، نسبت به مقصر قلمداد کردن مساله گرمایش جهانی و دستاویز قرار دادن آن معتقد به ملاحظه هوشیارانه و احتیاط بیشتر در این زمینه است. به اعتقاد این کارشناس جهانی برنامه علمی آب، زمین پیش از این نیز دوره‌هایی از الگوهای آب و هوایی فوق‌العاده را به خود دیده و این نوع نوسانات بخشی از تاریخچه زمین و بشر است، اما باید اذعان کرد که تغییرات اقلیم احتمالا دارد این‌گونه نوسانات را فوق‌العاده‌تر می‌سازد و این موضوعی است که جامعه جهانی نباید نسبت به آن غفلت بورزد.