ناکامی تحریم بنزین در‌سایه صنعت پتروشیمی

ابتدا اجازه دهید راجع به اهمیت این موضوع چند نکته عرض کنم که مردم بدانند چرا ما پتروشیمی را به سمت بنزین هدایت کردیم و چه ضرورتی داشت. ابتدا باید ضرورت کار مشخص شود سپس اطلاعات فنی و اقتصادی‌اش را خدمت شما توضیح می‌دهم. شاید 6 ـ 7 سوال شما پوشش داده شود.

می‌دانید که دشمن هزینه‌کرد و بیش از 2 تا 5‌/‌2 سال تلاش کرد تا بتواند کشور را تسلیم خواسته‌های نامشروع خود کند. روش‌های مختلفی را پیش گرفتند و بحث تحریم را مطرح کردند که در تحریم 3 محور اساسی گنجانده شده بود، یکی از تحریم‌ها، تحریم بانکی و بیمه‌ای و مسائل اینچنینی بود که روی حمل و نقل و کشتی و رفت و آمد اثر می‌گذاشت.

محور دوم جلوگیری از فروش نفت ایران بود که بخش عمده‌ای از درآمدهای ارزی ما در اقتصاد کشور از ناحیه فروش نفت تحصیل می‌شود و محور سوم تحریم بنزین بود.

همان‌طور که می‌دانید بنزین یک کالای حساس، استراتژیک و راهبردی در جهان و بازار‌های جهانی است. در جنگ جهانی اول طرف پیروز فقط با اهرم سوخت و بنزین موفق شد طرف مغلوب را به زانو درآورد. در جنگ ایران و عراق زمانی که بحث حملات شروع شد دشمن بعثی از بمباران ذخایر بنزینی و سوخت شروع کرد. بعد بسترهای حمل و نقل هوایی که فرودگاه‌ها بود را هدف قرار داد. یعنی اولین جایی که در دوران جنگ تحمیلی در 31 شهریور 59 مورد حمله و تجاوز دشمن واقع شد پالایشگاه آبادان بود و در پالایشگاه آبادان هم مخازن ذخیره بنزین و سوخت ما مورد حمله قرار گرفت. این عوامل نشان می‌دهد تصمیمی که دشمن گرفته یک تصمیم حساب شده و اثرگذار است.

ذخایر استراتژیک بنزین نیز شاید 2 تا 5‌/‌2 ماه بیشتر کفاف نمی‌داد. تحریم‌کنندگان طوری برنامه‌ریزی کرده بودند که ما وقتی به اوایل مهر برسیم دیگر ذخیره‌ای نداشته باشیم.

بعد از ماه رمضان 2 هفته پیک مصرف پیدا کردیم. درست است که روزانه 49 ـ 45 میلیون لیتر در پالایشگاه‌هایمان تولید می‌کنیم ولی این تولید به شرطی می‌تواند استمرار داشته باشد که بنزین سوپر با درجه آرام‌سوزی بالا داشته باشیم و با بنزین تولیدی در پالایشگاه‌ها مخلوط کنیم.

نتیجه این می‌تواند یک بنزین قابل مصرف در بازارهای مصرف کشور ما باشد وگرنه اگر آن بنزین هم نباشد پالایشگاه‌های ما هم نمی‌توانند آن بنزین را تولید کنند. به دلیل این که درجه آرام‌سوزی و بقیه مشخصات کیفی آن بنزین پایین است و در نتیجه پالایشگاه‌ها متوقف می‌شدند و ما می‌رسیدیم به اول مهر که عمده فعالیت‌های آموزشی، اقتصادی و اجتماعی شروع می‌شد. این موضوع می‌توانست یک بحران غیرقابل کنترل و فلج‌کننده را در کشور ایجاد کند و این طرح دشمن بود. به هر صورت با نشانه‌هایی که قبلا رصد شده بود، ما در سال 88 مسائل فنی را طی کردیم و بعد از بحث‌های فنی به این نتیجه رسیدیم که بنزین قابل تولید است و یک مانور دو هفته‌ای هم گذاشتیم، در آن مانور مقداری بنزین تولید شد. مشکلات فنی مرتفع شد اما بعضی مشکلات هم ماند. بعد از خرداد ماه که نشانه‌های قطعی تحریم‌ها و مسائل پیش‌روی ملت‌مان را رصد کردیم جلسات مجدد شروع شد تا در جلسات فنی مشکلات مانور قبلی برطرف شود به اضافه تصمیم‌گیری کلان برای تولید بنزین.

با اقداماتی که انجام شد ابتدا به سمت مصرف از ذخایر استراتژی کشور رفتیم ابتدای مرداد آمدیم مسائل فنی مجتمع‌ها را حل کنیم و تغییراتی در فرآیند کار ایجاد کردیم. آخر مرداد ماه بود که با تصمیم مسوولان فرآیند تولید بنزین شروع شد.یکی از اثرات این تصمیم این بود که از وارد شدن شوک مورد نظر تحریم‌کنندگان به اقتصاد و حمل و نقل کشور ممانعت به عمل آمد و در کمتر از 48 ساعت این شوک برطرف شد. یعنی شوکی وارد نشد اما در کمتر از 48 ساعت طرح تحریمی بنزین خنثی شد و امیدتحریم کنندگان به یاس و شکست مبدل شد. قابلیت‌های فنی و تکنولوژی کشور ما هویدا شد و به رخ جهانیان کشیده شد. تهدیدها به فرصت در کشور تبدیل شد و طراحان تحریم ناکام ماندند.

به دلیل این که بخشی از محصولات آروماتیکی را (که بعدا تبدیل به بنزین کردیم)‌ مازاد داشتیم و به کشورهای خارجی صادر می‌کردیم، آنها را تبدیل به بنزین کردیم و دیگر صادر نکردیم یک تهدید به بازارهای آنها منتقل شد و آنها با افزایش نرخ مواجه شدند.

قدرت چانه‌زنی در ابعاد سیاسی و اقتصادی به نفع ایران می‌افتاد که ما به راحتی به سینه کسانی که گفتند ما به شما بنزین نمی‌فروشیم و حمل و نقل به سمت ایران نداریم دست رد زدیم و امروز همه‌شان تقاضا می‌کنند که فرآیند گذشته دوباره برقرار شود چون قیمت‌هایشان بشدت پایین آمد. آنها هم چون تولیدکننده هستند قدرت ذخیره‌سازی بی‌نهایت ندارند یا باید خط تولیدشان بخوابد یا این که چون یک مشتری که ایران بوده را از دست دادند باید جنس‌شان را با قیمت ارزان‌تر بفروشند. این هم نوعی تهدید و خسران اقتصادی برای آنهاست.

قدرت انعطاف‌پذیری وزارت نفت در بحث تولید بنزین ظهور پیدا کرد و این خیلی مهم است که در سطح یک وزارتخانه که ساختارهای دولتی دارد در کمتر از 48 ساعت شکل کاملا عملیاتی و دفاعی و دفع‌کننده به خود بگیرد. این به راحتی و با 2 دستور به وقوع نمی‌پیوندد و زمینه‌سازی بسیاری می‌خواهد. این با همدلی کم‌نظیری در مجموعه اتفاق افتاد. اگر این را ببریم در فرآیند سیاست‌های کلان سیاسی خودمان می‌دانیم که ملت ما اصل عزت و مصلحت را برای خود حفظ کرده است.

ما مجتمع‌های پتروشیمی را براساس فرآیند تولید محصولات پتروشیمی و تولید یک زنجیره که اسم آن زنجیره ارزش افزوده است، طراحی کردیم. وقتی آن‌طور برنامه‌ریزی کردیم و بسیاری از زیرساخت‌ها را بنا کردیم بهتر است همان فرآیند را ادامه دهیم در حالی که ما برای تامین نیازهای مورد نظر کشورمان می‌توانستیم توسعه پالایشگاه داشته باشیم که الان هم داریم.

ولی وقتی بحث تحریم حادث می‌شود، نمی‌شود دست روی دست گذاشت. این موضوع فرق دارد. موضوع بحث مورد تهاجم واقع شدن منافع ملی یک ملت مستقل و آزاده توسط دشمن است. لذا به هر صورت باید تعیین سیاست و استراتژی جدید کنیم، اما استراتژی‌ای که اینجا انتخاب شد هوشمندانه بود و آن این بود که ما نمی‌خواستیم طوری حرکت کنیم که تهدید در بخشی از کشورمان رفع شود و به بخش دیگر کشورمان منتقل شود، اگر تمام ظرفیت‌ واحدهای آروماتیکی و این 6 مجتمعی که ذکر شد را در اختیار بنزین قرار می‌دادیم این اتفاق می‌افتاد و زنجیره پایین‌دستی پتروشیمی که در داخل کشور مصرف‌‌کننده بودند آسیب می‌دید. ما گفتیم سیاستگذاری این طور نباشد اولین اولویت این باشد که نیاز صنایع تبدیلی یا پایین‌دستی کشور تامین شود. به‌‌رغم این‌که واردات محصولات پتروشیمی در تحریم نبود و مرزها بسته نبود، تعرفه خاصی برای واردات پتروشیمی وجود نداشت و ما می‌توانستیم بسیاری از این نیازها را با واردات هم انجام دهیم، ولی این کار را نکردیم که پایین‌دستی‌ها لطمه بخورند .ظرفیت مازاد بر نیاز داخل کشور که معمولا در گذشته صادر می‌شد را به سمت تولید بنزین هدایت کردیم.

بله. از 29 مرداد شروع کردیم، بعد از 4 ـ 3 هفته به دلیل این که خوراک واحدهای پایین‌دستی را از قبل ذخیره کرده بودیم و این ذخیره به اندازه 45 روز کفاف می‌داد یک ماه تمام، تمام این 6 مجتمع را به سمت تولید بنزین هدایت کردیم. قبل از این که ذخایر تمام شود، بنزین تامین شد، ذخایر استراتژیک بنزین هم نزدیک 20 درصد افزایش پیدا کرد.

از این 6 مجتمع پتروشیمی‌های جم، امیرکبیر و اراک بنزین پیرولیز هیدروژنه شده تولید می‌کنند آ‌ن هم تولید عادی‌شان است. قبلا شرکت نفت این را می‌خرید و در داخل خودشان اختلاط انجام می‌دادند و بنزین معمولی درست می‌کردند چون آن بنزین، بنزین سوپر با اکتان بالاست و کیفیتش برتر از بنزین قابل سوخت است و نمی‌شود همین‌طوری در اتومبیل مصرف کرد باید تنظیم شود.

ما 3 مجتمع داریم: مجتمع نوری و بوعلی که کاملا آروماتیکی هستند. تولید کامل اینها را به سمت تولید بنزین هدایت کردیم، مجتمع پتروشیمی بندرامام هم یک واحد آروماتیکی دارد آن یک واحد را هدایت کردیم.

بقیه تولیدات بندر امام می‌شود 16 ـ 15 واحد همه در اختیار تولید عادی خودشان بود. زیاد اثرگذار نبود. ما در آن مقطع بین 17 تا 20 میلیون لیتر بیشتر کسری بنزین داشتیم.

قبلا محاسباتی انجام شد که خیلی هم دقیق نبود. آن زمان نفتا ارزان‌تر بود بین 44 تا 50 دلار در تن ارزیابی شد. قیمت نفتا در سال جدید بالا رفت.

پایه همان پایه نفتا محسوب می‌شود براساس پایه نفتا که تعیین قیمت کردیم بین 20 ـ 12 دلار در تن اختلاف قیمت‌مان بود. این را به رئیس‌‌جمهور گزارش و تقاضا کردیم این اختلاف را تصویب کنند چون براساس قانون بودجه باید این از محل بودجه کشور تامین شود. خزانه‌داری کل باید تایید ریاست محترم جمهوری را بگیرد. وزیر نفت هم با آن موافق است و هم‌اکنون فرآیند خودش را دنبال می‌کند.

اقدامی که ما انجام دادیم، یک‌سری نقل و انتقال در محیط بسته به صورت خطوط لوله است که در ماهشهر انجام می‌شود. هرچه بنزین در ماهشهر تولید می‌کنیم همه را از طریق خط لوله تحویل پایانه‌های شرکت ملی پالایش و پخش در ماهشهر می‌دهیم آن هم از پایانه‌ها با پمپ ارسال می‌کنند به پالایشگاه آبادان و در آنجا کار انجام می‌شود.

اما آنچه در عسلویه تولید می‌کنیم خطوط ارتباطی نداریم باید کشتی اینها را بارگیری کند، به پالایشگاه بندرعباس ببرد، تحویل دهد که در آنجا مراحل اختلاط انجام و تنظیم شود و بنزین آماده مصرف در بازار شود. لذا در آنجا مجبوریم ذخیره کنیم. ما آرام آرام تولید می‌کنیم، اما تناژ کشتی بالاست. وقتی مخزن به اندازه کافی ذخیره داشت با کشتی ارسال می‌کنیم.

این که می‌فرمایید کمرنگ شده را قبول ندارم. جهت اطلاع شما 3 تا از مجتمع‌هایی که در مدار تولید بنزین هستند مجتمع خصوصی هستند. در تولید بنزین هیچ ربطی ندارد که مجتمع خصوصی است یا دولتی، واگذار شده یا واگذار نشده است.

امسال واگذاری‌های زیادی صورت گرفته ان‌شاءالله در آینده نزدیک آمار همه اینها را جمعبندی می‌کنیم و در یک نشست مطبوعاتی مطرح خواهیم کرد؛ ولی امسال در بحث واگذاری اتفاق خیلی خوبی در پتروشیمی افتاده و اگر مقایسه کنیم با سال 88 (که بنده فقط چند ماه آخر سال توفیق خدمتگزاری داشتم)‌ و سال‌های قبل از آن پیشرفت قابل قبولی است.

ضمن این که نه‌‌تنها ما تولیدی‌ها را واگذار کردیم، بلکه بسیاری از طرح‌ها را هم که سرمایه‌گذاری کردیم، آماده و واگذاری شده. نمونه آن پتروشیمی بوشهر و مرجان است.

پردیس زاگرس و ارومیه است و پتروشیمی کرمانشاه که اخیرا واگذار شد. پتروشیمی شیراز الان آماده شده در بورس به تابلو رفته، بیستون هم آماده شد و به تابلو رفت، اما نخریدند.

ما از نظر اصل 44، چند پتروشیمی‌ را آماده کردیم و سرعت بالایی داشتیم. شوخی نیست. باید برویم ارزیابی کنیم قیمت تمام شده‌‌اش احصا شود. در سازمان خصوصی‌سازی آنجا مصوب شود ما مصوب کنیم بعد به شورای عالی واگذاری برود و مصوب شود. اینها زمانبر است. باید شکل قانونی را رعایت کنیم که این مشکلات ایجاد نشود. بعلاوه این که یک مجموعه به اسم مجموعه هلدینگ (واگذاری یکجا)‌ هم داریم که یک مجموعه 12 شرکتی بود. اخیرا آن را به هیات عالی واگذاری بردیم.

3 شرکت دیگر هم داشتیم که چون از نظر زنجیره تولید به هم وابسته بودند، ملحق شدند به هلدینگ خلیج‌فارس و یک مجموعه 15 شرکتی شدند.

اساسنامه آنها را هم بردیم و مورد تصویب بورس قرار گرفته. یک دوره صورت‌های مالی تلفیقی آن تهیه شد. همین پنجشنبه مجمع عمومی داریم. باید یک مجمع عمومی بگذاریم که صورت‌های مالی و شرایط جدید مصوب شود، طبق آن چیزی که ضوابط بورس است.

آن هم مسیر خودش را پیش می‌رود و امیدواریم تا انتهای امسال آن هم آماده باشد و از طریق بورس یا فرا بورس عرضه شود. مجموعه 15 شرکت تعداد زیادی است که یک مرتبه می‌رود.

پتروشیمی شیراز هم آماده ارائه شده است. می‌خواستند در نرخ آن تجدیدنظر کنند. درحال حاضر مجموعه شرکتی که در اختیار ما باشد و واگذار نکرده باشیم، نداریم. آنچه الان در دست است در دست فرآیند ارزیابی و احصای قیمت تمام شده اینهاست که همه زمانبر و در اختیار سازمان خصوصی‌سازی است.از زمانی که همه وظایف‌مان را انجام دادیم،‌ اطلاعاتی که خواستند را داریم و در اختیار سازمان خصوصی‌سازی قرار دادیم. احساس می‌کنیم وظیفه‌مان تمام شده است مگر اطلاعاتی که سازمان خصوصی‌سازی بعدا نیاز داشته باشد که با سرعت در اختیارشان قرار می‌دهیم.

پتروشیمی تبریز نیز کارهای نهایی‌‌اش در حال انجام است فکر می‌کنم به روش مزایده واگذار شود.فقط مانده پتروشیمی اروند که اخیرا به هلدینگ 12 گانه ملحق شد.

قابل طرح نیست تا این که مصوب شود.‌ همان‌طور که آقای وزیر هم گفتند طوری پیشنهاد شده که به صورت پله‌ای و تدریجی به آن 65 درصد برسیم نه به صورت جهشی. ما رسیدن جهشی به آن سقف را به صرف و صلاح صنعت پتروشیمی نمی‌دانستیم، چون ممکن بود بعضی واحدها در شرایطی قرار بگیرند که آسیب‌پذیر باشند. البته بسیاری از واحدهای پتروشیمی خوراک‌شان به قیمت فوب خلیج فارس منهای 5 درصد است. یعنی قیمت خوراک‌شان قیمت‌های جهانی است. هیچ تفاوتی بعد از اجرای لایحه هدفمند شدن یارانه‌ها پیدا نمی‌کنند.

بعضی مجتمع‌ها که عموما خوراک متان و اتان مصرف می‌کنند یک مقدار روی قیمتشان تجدیدنظر می‌شود و قیمت منطقی‌تر می‌شود. آنها هم شرکت‌هایی هستند که محصولشان افزایش قیمت نخواهد داشت، به دلیل این که قیمت‌گذاری محصولات ما براساس فوب منهای 5 درصد است. (در بخش‌های دولتی)‌

بخش‌های خصوصی هم که خیلی‌ها به بورس نمی‌آورند و بالاتر از فوب آزاد می‌فروشند قیمت آنها هم تغییر پیدا نخواهد کرد چون سقف قیمتی به سقف قیمت جهانی وصل است. به همین دلیل افزایش قیمت محصولات پتروشیمی را بعد از اجرای لایحه هدفمند کردن یارانه‌ها نخواهیم داشت.

از بخش خصوصی انتظار می‌رود که زیرساخت‌های خود را به سرعت و با شرایط روز هماهنگ کند و خودش را با شرایط روز انطباق دهد و سعی کند خود جذب‌کننده محصولات پتروشیمی از طریق بازار بورس باشد و این به واسطه نینجامد. اگر کسی به واسطه یک سرمایه گذار یا سرمایه‌دار بیاید از بورس بخرد بعد به صورت خرد خرد توزیع کند بین مصرف‌کنندگان بعدی که تولیدکنندگان پایین‌دستی می‌شوند این ممکن است بابت حمل و نقل و انبارداری و زحمتی که می‌کشد هزینه‌ای بر آن اضافه کند و به آنها بدهد که ما راضی نیستیم.

تمایل ما این است که خود مصرف‌کنندگان در قالب تعاونی‌هایشان یا تشکل‌های غیردولتی که تشکیل می‌دهند و هماهنگی‌هایی که با هم دارند با هم جمع شوند به یک کارگزاری بروند حتی شرکت بازرگانی پتروشیمی ما هم این آمادگی را دارد که خود به صورت کلان بخرد و با همان قیمت کشف شده در بورس بفروشد که اینها گرفتار قیمت دلال به دلال نشوند.

ما که نمی‌گوییم قیمت را بالا ببرند بلکه شرایط رقابت است که قیمت را بالا می‌برد. در نتیجه در راستای اجرای قانون
هدفمند کردن یارانه‌ها ما در صنعت پتروشیمی نباید هیچ گونه تغییر قیمت داشته باشیم اگر عرف جهانی قیمت بالا و پایین شد اثرش را در هر چیزی می‌گذارد آن قواعد حاکم بر بازار است و مدیریتش دست ما نیست.

ظرفیت‌های خالی که ما در صنعت پتروشیمی داریم یک سری بحث‌های فشرده و منسجم کارشناسی شروع شده و اینها را آسیب‌شناسی می‌کنیم که خوشبختانه این جلسات امسال اثر خود را گذاشته و درصد تولید ما با آمارهایی که عرض کردم از نظر ظرفیت اسمی روی 73 درصد است در حالی که سال گذشته این گونه نبود. درصد افزایش تولیدمان نسبت به مدت 6 ماهه سال قبل 132 درصد است. معنی‌اش این است که نسبت به سال گذشته بهبود تولید داشتیم که از این بهبود تولید 10 درصد ناشی از واحدهایی است که جدیدا در مدار تولید قرار گرفتند. 22 درصد ناشی از موانع تولیدی بود که پیگیری کردیم و برطرف شده.

این موانع چه هستند؟ بخشی از آن کمبود خوراک ماست یک بخش خوراکی است که از وزارت نفت می‌گیریم یک بخش خوراکی است که بین مجتمع‌ها و وارداتی بوده.

اگر کمبود خوراک را با مقیاس 100 بگیریم کمبودمان از ناحیه شرکت ملی گاز 9/16 درصد است، از ناحیه شرکت نفت 8/25 درصد، از ناحیه شرکت ملی پالایش برق 1/9 درصد و از ناحیه چیزی که بین مجتمع‌ها به همدیگر می‌دهند 5/45 درصد است. از مبادی وارداتی که بعضی‌وقت‌ها به دلایل مختلف بعضی شرکت‌های‌مان خوراکشان وارداتی است مثل پتروشیمی خوزستان 7/2 درصد است. عمده بحث به مسائل درونی صنعت پتروشیمی برق برمی‌گردد که یک مقدار شکننده است و بیشتر به این دلیل است که فرآیند خصوصی‌سازی شکل گرفته ولی تشکل‌هایی که مسوولیت داشته باشند و این هماهنگی‌ها که کار تصدیگری است از دولت جدا می‌شود روی دوش بخش دولتی قرار می‌گیرند. بخش خصوصی، اتاق تعاون، نمایندگان بخش خصوصی که در هیات عالی واگذاری هستند باید روی این آمار فکر کنند و می‌خواهند چه کار کنند چون ما تا آخر سال همه اینها را واگذار می‌کنیم.

شما واگذار می‌کنید، اما بعد حاکمیتی‌اش که از شما ساقط نمی‌شود.

سعی کردیم تشکل‌هایی که در قانون اصل 44 دیده شده تشویق کنیم که شکل بگیرد. الان انجمن صنفی کارفرمایی پتروشیمی شکل گرفته، جلسات مستمری با آنها داشتیم با آقای وزیر هم جلسه گذاشتند. نقطه نظرات وزارت نفت به آنها منتقل شده با کمیته پتروشیمی کمیسیون صنایع جلسه گذاشتند. آنها را تشویق می‌کنیم که بیایند وسط و مشکلاتشان را در انجمن خودشان حل کنند یک مقدار هم نیاز به بسترهای قانونی دارد. بسترهای قانونی برای حمایت از نقطه نظرات اینها است که اگر اینها چیزی را دادند مجتمع‌های پایین‌دستی مجبور باشند رعایت کنند و اگر رعایت نکردند آنها بتوانند از محورهای قانونی اینها را وادار به رعایت کنند.

زیبا اسماعیلی ‌/‌ گروه اقتصاد