جذام، بیماری‌ای ‌که خوره جان می‌شود

از علل چشمگیر این بیماری، جنگ‌ها بوده‌اند که نقش مهمی در تاریخ بشریت داشته‌اند. طبق تحقیقات این بیماری مزمن، مسری، عفونی و بومی است که به طور عمده پوست و اعصاب محیطی را گرفتار خود می‌کند. از نوشته‌های قبل از میلاد چنین بر می‌آید که جذام از مخوف‌ترین بیماری‌ها به شمار می‌رفته است.

دکتر حسین طباطبایی، متخصص پوست و کارشناس جذام سازمان بهداشت جهانی می‌گوید: عامل بیماری جذام میکروبی به نام «مایکوباکتریوم لپرا» است که رشد بسیار کندی دارد و فقط در بدن انسان زندگی می‌کند و حیوانات، گیاهان و طبیعت را آلوده نمی‌کند و در خارج از بدن در عرض 9 روز از بین می‌رود. طبق آخرین آمار سازمان جهانی بهداشت، در ابتدای سال 2009 تعداد جذامیان تحت درمان در تمام کشورها 213036 نفر بوده است که طی این یک سال تعداد 700‌‌249 بیمار جدید کشف شده که بالاترین میزان آن مربوط به کشورهای جنوب شرقی آسیا (هند، پاکستان، بنگلادش، میانمار، سریلانکا و... ) بوده است. به گفته این عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران، ‌3 کشوری که اکنون بیشترین جمعیت جذامیان را دارند، عبارتند از‌ برزیل با 1‌/‌2 در 10 هزار جمعیت، نپال با 2/1 و ماداگاسکار با یک در 10هزار جمعیت.

وی با اشاره به این که در حال حاضر 4 میلیون نفر معلول ناشی از جذام در دنیا زندگی می‌کنند که با درمان، بدون میکروب شده‌اند، خاطر نشان می‌کند: عوارض دیر هنگام درمان به صورت معلولیت در دست و پا، چشم‌ها و صورت ظاهر می‌شوند.

تحقیقات نشان می‌دهد که سال 1985 با شروع طرح ریشه‌کنی جذام، تعداد 122 کشور بیش از یک در 10 هزار جمعیت بیمار جذامی داشتند که اکنون فقط به این 3 کشور فوق اشاره محدود شده است و بقیه کشورها زیر یک در 10 هزار جمعیت جذامی دارند که از نظر تعریف بهداشت جهانی در این بیماری، کنترل شده محسوب می‌شوند.

دکتر طباطبایی درخصوص پراکندگی بیماری جذام در ایران اظهار می‌کند: خوشبختانه با اجرای طرح ریشه‌کنی جذام در سطح کشور، این بیماری به 3 صدم درصد در 10 هزار نفر جمعیت رسیده است که امیدواریم به صفر برسد. وی آمار رسمی جذامیان در ایران را به شرح زیر عنوان می‌کند: اوایل انقلاب تعداد 15 هزار و 500 نفر جذامی ثبت و شناخته شده است که در آن زمان پیش‌بینی می‌شد بیش از 50 هزار نفر مبتلا به این بیماری باشند. با اجرای طرح ریشه‌کنی جذام در کشور که همسو با ریشه کنی جهانی بود، جذام از سال 1364 (از شروع طرح)‌ بتدریج رو به کاهش نهاد؛ به طوری که سال 1377 طبق آمار شیوع جذام به 2دهم درصد در 10 هزار نفر رسیده که امروز این رقم به 2 تا 3 صدم در 10 هزار نفر جمعیت رسیده است. به گفته این متخصص پوست و مو، تنها استان‌های کشور که شیوع جذام کمی بیشتر و بین 4 تا 6 دهم درصد در 10 هزار نفر است، استان‌های کردستان و قزوین است که در حال حاضر توزیع فراوانی موارد جدید ایرانی مبتلا به جذام از نظر جنسیت 56 درصد مرد و 44 درصد زن هستند که از نظر سنی یک درصد زیر 15 سال و بقیه بالای 15 سال هستند.

دکتر طباطبایی با عنوان این که هم اکنون مبتلایان به این بیماری 62 درصد از ساکنان شهر‌ها هستند و 38 درصد از اهالی روستاها، یاد آور می‌شود: در گذشته 85 درصد از این دسته بیماران در روستاها ساکن بوده‌اند و توزیع موارد جدید از نظر نوع بیماری 88 درصد از نوع پرباسیل (مسری) و 12 درصد از نوع کم باسیل (غیرمسری) هستند که خوشبختانه با گذشت زمان به علت اجرای طرح ریشه‌کنی در کشور در حال از بین رفتن هستند.

از آنجا که میکروب جذام بسیار سریع بر اثر مواد شوینده از بین می‌رود، بنابراین افرادی که وضعیت بهداشتی خوبی نداشته باشند و در مناطق پر جمعیت و فقیر زندگی می‌کنند، احتمال ابتلای بیشتری به این بیماری دارند، هرچند ابتلای به جذام استعداد ذاتی هم می‌خواهد.

این عضو هیات علمی دانشگاه، عوامل این بیماری را استعداد ذاتی (5 درصد مردم) و فقر اقتصادی ذکر کرده و می‌افزاید: مشکلات اقتصادی باعث فقرهایی از قبیل آموزش، بهداشت، مسکن، تغذیه و... می‌شود که منبع مهم این بیماری محسوب می‌شوند. میکروب جذام در بدن حیوانات، گیاهان، خاک، آب و... رشد نمی‌کند و حداکثر درخارج از بدن انسان بیش از 9 روز زنده نمی‌ماند.

از علائم جذام کم باسیل، لک یا لک‌های روشن‌تر از رنگ طبیعی پوست است که اختلال حس پیدا می‌کنند، لذا هر لک روشنی جذام نیست مگر با امتحان سوزن که متوجه شویم حس آن عضو از بین رفته است یا خیر. عضو هیات مدیره انجمن متخصصان پوست ایران در خصوص علائم جذام پر باسیل که مسری است، می‌گوید: در این نوع جذام دانه‌های ریز و متعدد و پراکنده در تمامی سطح بدن (بخصوص در سطح صورت، دست، پا) یافت می‌شود که می‌تواند با هرگونه بیماری پوستی دیگر اشتباه گرفته شود و با انجام آزمایش‌های اسمیر پوستی از ضایعات مشکوک و دیدن باسیل مایکو باکتریوم لپرا در زیر میکروسکوپ تشخیص داده می‌شود.

دارو نقش مهم و کارسازی در درمان قطعی جذام دارد و حدود 6 تا 12 ماه می‌توان به طور کامل آن را درمان کرد. دکتر طباطبایی با بیان این مطلب، می‌افزاید: در واقع آنچه در این بیماری باعث ایجاد مشکل و هول و هراس می‌شود بر اثر دیر مراجعه کردن فرد به پزشک، تشخیص اشتباه است که طی آن میکروب به اعصاب محیطی دست، پا و صورت حمله کرده و آنها را تخریب می‌کند. در این مرحله از بیماری با این که میکروب با درمان از بین می‌رود ولی تخریب اعصاب قابل ترمیم نخواهد بود و معلولیت ایجاد شده دائمی و تا آخر عمر خواهد بود.

سوالی که پیش می‌آید این است که بالاخره تکلیف اعضایی که از بین رفته‌اند چه می‌شود و چگونه می‌توان این اعضا را ترمیم کرد؟

به گفته این پزشک متخصص، متاسفانه به دلیل صدمه وارده به اعصاب محیطی، این اعضا قابل ترمیم نخواهند بود و بیمار چون احساس درد نمی‌کند، لذا به آسانی بر اثر ضربه، سوختگی و... صدماتی به پوستش وارد می‌شود که با عفونت تاندون‌ها همراه است و با سرایت به استخوان‌ها باعث استئومیلیت مزمن و قطع خود به‌خودی می‌شود، هر چند برای جلوگیری از پیشرفت عفونت‌، پزشک دستور قطع عضو را به جراح استخوان می‌دهد. وی می‌افزاید: در ابتدای معلولیت وقتی هنوز بیماری به مرحله قطع اعضا نرسیده است، جراحان پلاستیک و ترمیمی می‌توانند ناهنجاری و نازیبایی را ترمیم کنند که البته این جراحی‌ها بسیار مشکل و نیاز به آموزش‌های فوق تخصصی دارد.

دکتر طباطبایی با بیان این که پرهیز غذایی هیچ نقشی در پیشگیری از این بیماری ندارد، می‌گوید: هر چند تغذیه مناسب می‌تواند به افزایش ایمنی بدن کمک کند ولی رابطه مستقیم با تغذیه در بیماری جذام وجود ندارد. عوامل تشدید کننده بیماری، عدم اجرای آموزش بهداشت توسط بیماران یا پرستاران مخصوص درمانگاه‌های جذام است و عدم درمان سریع همراه با عفونت‌هایی روی اعضا، باعث تشدید و سرعت از بین رفتن اندام‌های مبتلا می‌شود. جذام زن و مرد ندارد و هر دو جنس را در تمام سنین در بر می‌گیرد. این بیماران اغلب احساس طرد شدگی و خطرناک بودن می‌کنند و بیشتر از نیاز مالی احتیاج به کمک‌های معنوی دارند؛ زیرا رنج اجتماعی و روحی ناشی از این بیماری به مراتب بیشتر از دیگر بیماری‌های لاعلاج است.

باران هروی‌زاده