سازمانی برای تمام فصول

در حقیقت طرح تشکیل سازمان دفاع غیرنظامی که در روزهای اخیر به کرات مطرح می شود، طرحی است که برای مقابله با بلایای طبیعی ازمدتها پیش دنبال می شد.
از سال 73 مطالعات برای تشکیل این سازمان دوباره آغاز شد، اگرچه طرح های تکمیلی ارائه شده از سوی وزارت کشور مبنی بر تشکیل این سازمان گرفتار بروکراسی دولتی شد و نافرجام ماند.
«در واقع این طرح علی رغم آن که بارها مورد بررسی قرار گرفته و مسوولان بسیاری از تلاش برای ایجاد آن سخن گفته اند، اما تنها در حد سخن باقی مانده است و بیشتر به وجود ستاد حوادث امروز غیرمترقبه برای مقابله با بلایای طبیعی تاکید شده است ؛ در حالی که این ستاد عملا نمی تواند پاسخگوی آسیبهای به وجود آمده باشد.
اگر چه در مراحل بعدی با هدف ایجاد سازمانی که کارش دفاع غیرعامل باشد، کمیته کاهش اثرات بلایای طبیعی تشکیل شد، اما آن هم کاری ناقص و ناکافی بود.»
دکتر غلامرضا بردبار، عضو هیات علمی دانشگاه یزد، در خصوص طرح تشکیل این چنین سازمانی که بتواند در زمان ایجاد بحران ها بسرعت وارد عمل شود و بحران را کنترل کند، ادامه می دهد: « وقتی بحث برنامه ریزی در دروس دانشگاهی مطرح می شود، برنامه های اقتضایی و مدیریت بحران تشریح می شود و مسائلی همچون تیم سازی ، تصمیم گیری ، هماهنگی و همچنین تقسیم کار، مورد بحث قرارمی گیرد؛ ولی متاسفانه در حوادث امروز چون سیل گلستان ، زلزله رودبار و منجیل و یا همین زلزله بم چیزی از آن به اجرا درنمی آید.»
زلزله بم بیش از همه نشان داد که نبود یک سازمان دفاع غیر نظامی می تواند تا چه حد در به وجود آمدن ناهماهنگی و تاخیر در کمک به مصدومان و حتی ایجاد اشکال در کمک رسانی دخیل باشد.
در حالی که به طور معمول آسیب دیدگان حداکثر تا 3 روز پس از زلزله امکان زنده ماندن دارند، در زلزله بم تا روز دوم و سوم به دلیل نبود ماشین های آواربرداری عملا کار چندانی انجام نشد و امداد رسانان هنوز در انتظار رسیدن این ماشین ها بودند.
دلیل هم این بود که مرکزی که این ماشین ها و امکانات را صرفا برای امداد رسانی در اختیار داشته باشد، وجود نداشت و هر یک از سازمان هایی نیز که قصد ارسال این گونه امکانات را به منطقه داشتند، مجبور بودند کار را از طریق قانونی و بروکراسی اداری انجام دهند که این مساله با توجه به وجود مشکلات بسیار در سیستم اداری کشور ما با چند روز تاخیر برای اخذ اجازه خروج صورت گرفت ، یعنی زمانی که دیگر خیلی از مجروحان زنده به گور شده بودند.
محمدباقر نوبخت حقیقی ، عضو کمیسیون برنامه و بودجه مجلس ، در این باره با اشاره به کندی پیشرفت کارها در مواقع وقوع حوادث امروز طبیعی در ایران می گوید: «ما درخصوص جبران خسارات ناشی از حوادث امروز غیرمترقبه از جمله زلزله ، ناموفق نبوده ایم ، تجربه رودبار و منجیل در سال 69 و بازسازی مطلوب و اصولی این شهرها شواهد خوبی هستند،اما مشکل ما همیشه در روزهای نخستین وقوع زلزله است.»
اومی افزاید:«در واقع ساعات نخست پس از واقعه که بیش از همه زمانها خسارت دیدگان نیازمند کمک هستند، ما با مشکل مواجهیم و متاسفانه تا امکانات را بسیج کنیم ، فرصتهای طلایی و مناسب برای خدمت رسانی به آسیب دیدگان را از دست می دهیم ؛ تشکیل سازمان دفاع غیرنظامی به ما کمک می کند که همواره به صورت آماده بتوانیم با فوریت عکس العمل نشان دهیم و این خلا و نقیصه ای که در حال حاضر وجود دارد را جبران کنیم.»
احمد پیش بین ، نماینده مردم بافت نیز با اشاره به اینکه ایجاد سازمان دفاع غیرنظامی امری ضروری است ،می گوید: «به دلیل آن که هر از چند گاه در گوشه ای از کشور ایران زلزله ای به وقوع می پیوندد و حادثه ای می آفریند،تشکیل چنین سازمانی در ایران مانند سایر کشورها لازم و ضروری است.»
وی معتقد است که سازمان دفاع غیر نظامی می تواند با حضور بموقع در حوادث امروز ، کمک بزرگی برای مصیبت دیدگان باشد: «در زلزله بم مردم حضور فعالی از خود نشان دادند، ولی اگر اینها سازمانی شوند، در اسرع وقت در محل حادثه حضور پیدامی کنند ومی توانند با در دست داشتن امکانات برای کمک به زخمیان و افراد زیر آوار مانده اقدام کنند.
در کشوری که هر از گاه دچار حادثه غم انگیزی می شود، لازم است سازمان دفاع غیر نظامی در آن ایجاد شود.»

وقتی ناهماهنگی مد می شود

وقوع حوادث امروز و رخدادهای طبیعی باعث می شود به دلیل کشته شدن مسوولان یا تخریب مراکز اداری ، ساختارهای اداری ، نظامی و انتظامی منطقه بشدت از هم بپاشند و بنابراین افراد تصمیم گیرنده ای در مکان حادثه دیده وجود نداشته باشند و به این دلیل یکی ازمهمترین معضلاتی که به وجودمی آید، آن است که هر شخص یا نهادی خود به تنهایی می خواهد درباره مسائل مختلف تصمیم گیری کند و به دلیل این ناهماهنگی ، مشکلات بسیاری پدیدمی آید که امداد رسانی را با مشکل روبه رومی کند.

در نخستین ساعات و روزهای پس از وقوع حوادث امروز طبیعی و غیر طبیعی ، وجود یک مرکز فرماندهی شناخته شده و قابل اطمینان علاوه برآن که انجام کارها و نظم و هماهنگی را تسریع می بخشد، باعث می شود تا جامعه از جهت روانی نیز در آرامش باشد.
این مرکز فرماندهی می تواند با استفاده از تجارب و آموزش هایی که دیده است ، بعد از وقوع هر حادثه ناگوار تا زمانی که مسوولان سیاسی و دولتی بتوانند تدابیر لازم را اتخاذ کنند، بسرعت تصمیم گیری کند و از طریق ایجاد هماهنگی میان نیروهای موجود، درصدد مقابله بامشکل برآید.
این مرکز علاوه بر اختیاراتی که در زمینه اجرایی دارد، می تواند با ارائه یا جلوگیری از انتشار اطلاعات ، از وارد آمدن شوکهای روانی به جامعه جلوگیری کند. باقر امامی ، نماینده مردم مرند و جلفا، درخصوص نقش سازمان دفاع غیر نظامی در ایجاد هماهنگی میان نیروها معتقد است در واقعه بم ، تمام دستگاه های دولتی و غیردولتی برای رفع مشکلات و کاستن خسارات وارده و کمک به مصدومان ، با دولت همکاری کردند؛ با این حال نیاز به یک سازمان غیر دولتی برای ساماندهی و استفاده از تخصص های مختلف ، لازم و ضروری به نظرمی رسد.
عضو کمیسیون اجتماعی مجلس شورای اسلامی ، با بیان این که قانون و مقررات در رابطه با چگونگی استفاده از نیروها و کمکهای مردمی باید اختیارات لازم را به سازمان دفاع غیر نظامی بدهد تا جامعه نیز از این نظر اطمینان خاطر و آسودگی خیال داشته باشد،می گوید: «مسلما در جریان سانحه طبیعی ، خساراتی وجود خواهد داشت ، ولی اگر سازمان دفاع غیر نظامی تشکیل شود و هر کس در تخصص خود مورد بهره برداری و استفاده قرار گیرد و امکانات نیز آماده باشد، یقینا میزان خسارات کاهش خواهد یافت و از دوباره کاری ها و تداخل در کارها نیز جلوگیری می شود و تداخلی در امور پیش نمی آید.»
واعظی آشتیانی ، عضو هیات رئیسه شورای اسلامی شهر تهران نیز با اشاره به اهمیت ایجاد سازمان دفاع غیرنظامی برای مقابله با بلایای طبیعی همچون زلزله ، سیل ، خشکسالی و... در کشورمی گوید: «ایجاد این سازمان میزان هماهنگی و کارآیی سازمان های دخیل در امر مدیریت بحران را افزایش می دهد، در غیر این صورت مدیریت بحران همچنان ناکارآمد و منفعل خواهد ماند.»

آنها تنها دست و پاگیرند

یکی دیگر از دلایل اهمیت تشکیل سازمان دفاع غیرنظامی آن است که در مواقع بروز حادثه ، افراد آموزش دیده و ماهر در زمینه کمک رسانی وارد عمل شوند و مانند زلزله بم هر یک از افراد و گروههای غیرتخصصی وارد عمل نشوند.
استفاده از افراد غیرمتخصص در مواقع حادثه علاوه بر آن که ممکن است به دلیل ناآشنایی این افراد با شیوه صحیح کمک رسانی و امداد گری ، باعث ایجاد ضایعاتی شدید برای مصدومان شود، از فعالیت مناسب افراد کمک رسان تخصصی نیز جلوگیری کند.
دکتر ایمانی ، کارشناس شهری تاکیدمی کند: «در مواقع وقوع حادثه ، باید از حضور افراد آموزش ندیده و غیرامدادرسان بشدت جلوگیری شود؛ چرا که ازدحام جمعیت ، کار امدادرسانی را با مشکل و عملیات نجات را با تاخیر مواجه می کند.»
وی امدادرسانی را نیازمند آموزش های لازم می دادند ومی افزاید: «دعوت به مشارکت داوطلبان آموزش ندیده به کمک ، نتیجه ای جز مزاحمت ندارد،همچنین اعلام کمکهای مورد نیاز بر اساس برنامه ریزی های صورت گرفته قبلی ، ساماندهی جمع آوری و توزیع کمکهای فوری ، تغذیه مناسب و پرهیز از انتقال کمکهای غیرضروری به منطقه آسیب دیده ، ایجاد سرپناه موقت ، تامین امنیت منطقه و جلوگیری از ورود افراد متفرقه و فرصت طلب ، تامین نیازهای بهداشتی و دارویی ، پاکسازی سریع فضا از آلودگی های محیطی پس از وقوع زلزله و... تنها به وسیله گروهها و افراد آموزش دیده ممکن است.»

چه باید کرد؛

حالا با این که خیلی دیر شده است ، اما باید هر چه سریع تر به فکر تشکیل این سازمان دفاع غیر نظامی بود.
با توجه به مشکلات بسیاری که در زمینه فعالیت نهادهای امدادی سنتی در زلزله بم دیده شده است ، اکنون مسوولان و مردم بیش از همیشه به اهمیت و ضرورت تشکیل این چنین سازمانی آگاهی یافته اند، به گونه ای که روسای قوه های مقننه و مجریه در روزهای گذشته نسبت به تشکیل هر چه سریع تر این سازمان تاکید کرده و برای تشکیل این سازمان قول مساعد داده اند.
با این حال مساله نخست برای تشکیل چنین سازمانی داشتن مجوز قانونی است. این مصوبه قانونی در برنامه سوم توسعه در اختیار دولت قرار گرفته است ، بنابراین از این نظرمشکلی وجود ندارد.
تنها ساماندهی و سازماندهی تشکیلات جدید که می تواند از تلفیق و ترکیب سازمان های موجود به دست آید کاری است که باید در قوه مجریه بدقت انجام شود.
یکی از مسائل مهمی که باید در تشکیل سازمان دفاع غیرنظامی مورد توجه قرار گیرد، آن است که این سازمان ، سازمانی با اهداف وساختار مشخص با توانایی انعطاف در برخورد با وقایع و حوادث امروز مختلف باشد و براحتی در برخورد با حوادث امروز گوناگون سازماندهی شود و در موازات نهادهای امدادی سنتی با اختیارات و قدرت اندک و درگیر در بروکراسی اداری نباشد.
علی اکبر آقایی مغانجویی ، عضو کمیسیون عمران مجلس با اشاره به این که نهادهایی مانند ستاد حوادث امروز غیرمترقبه زیر نظر ریاست جمهوری و همچنین ارگان هایی مثل هلال احمر و سایر نهادها برای کمک رسانی و امداد مشغول هستند،می گوید: «پیشنهاد ما این است که از انجام کارهای موازی که مانع اقدامات اولیه و امدادرسانی سریع است خودداری کنیم.
ما باید طوری سازماندهی کنیم که در هنگام بروز حوادث امروز غیرمترقبه ، عوامل اجرایی را در اختیار داشته باشیم. جامعه ما نیازمند تشکیلاتی است که پس از حوادث امروز مثل زلزله ، دست کم بتواند آثار تخریب و ضایعه را کاهش دهد.
دولت باید برنامه ریزی کند تا از نظر تشکیلات بتواند، اقدامات مناسبی انجام دهد و این یک امر اجتناب ناپذیر است.»

کلام آخر، سازمانی که بتواند حرف اول و آخر را بزند

فاجعه بم نشان داد در حالی که هنگام وقوع این چنین حوادث امروز ، ثانیه ها برای نجات انسان ها اهمیت بسیاری دارند، به دلیل نبود یک سازمان متولی که بتواند در اسرع وقت وارد عمل شود و فرماندهی عملیات نجات را به عهده بگیرد، عملا روز اول پس از زلزله بدون انجام هیچ کاری پایان پذیرفت ؛ چرا که در سیستم مبتنی کمکهای مردمی یا حداکثر نیروهای اداری و نظامی به دلیل وجود بروکراسی و نیز تعطیل بودن ادارات و سازمان ها در مواقعی مانند زلزله بم که در روز تعطیل رخ داد، برنامه ریزی و هماهنگی برای اعزام نیروهای امدادی به منطقه عملا چند روز طول می کشد.
در خصوص زلزله بم حتی پس از یک هفته از وقوع حادثه ، بی نظمی شدیدی در کمک رسانی به چشم می خورد و کارها بدون هماهنگی و نظم صورت می گرفت و نیروها عملا سردرگم بودند که این مساله باعث شده بود علاوه بر برخی سوءاستفاده هایی که صورت گرفت کارها به کندی پیش برود.
در این زلزله مشخص شد اگر چه نهادها و مکانهای بسیاری برای کمک رسانی وجود دارند، اما آنها بیشتر نقش جمع آوری هدایا و کمکهای مردمی را به عنوان یک واسطه به عهده دارند تا نقش کمک رسانی و امداد تخصصی.
نهادهایی مانند بهزیستی ، کمیته امداد امام ، ستاد حوادث امروز غیرمترقبه و... حتی سازمان هایی مثل هلال احمر که به دلیل در اختیار نداشتن کمترین امکاناتی مانند هلیکوپتر، ماشین های آواربرداری و... در امداد رسانی مشکل داشتند.
نیروهای سرباز و کادری نظامی و انتظامی هم که در چنین مواردی وارد عمل می شوند چون به صورت تخصصی آموزش های لازم را ندیده اند، نمی توانند بسرعت و ارد عمل شوند با این سوانح بپردازند، در حالی که وجود سازمانی منسجم و هماهنگ که بتواند بسرعت وارد عمل شود و با توجه به ساختار هر یک از سازمان ها و نهادها آنها را سازماندهی کند وجود ندارد.
زلزله بم نشان داد تشکیل سازمان دفاع غیر نظامی از جمله ضروریات هر کشوری بخصوص کشور ایران است که در گسلهای متعدد زلزله قرار دارد.
تشکیل این سازمان نیاز است و باید امکاناتی فراهم شود که چنین سازمانی در قالب یک NGO وسیع و گسترده در کشور راه اندازی شود.
به نظرمی رسد با وجود نیروهای آماده به خدمت و فعالی همچون بسیج ، تشکیل چنین نیرویی آنقدرها هم دشوار و پر هزینه نباشد.
زلزله بم همه اینها را به ما نشان داده است ، اما ما دوباره ، خیلی زود، همه اینها را فراموش می کنیم. نمی کنیم؛

حامد فرحبخش