تهران میزبان گروهی از 3 قاره

جمهوری اسلامی ایران که در حال حاضر ریاست این گروه را بر عهده دارد از مدت‌ها قبل برای برگزاری این نشست برنامه ریزی کرده و با ارسال فرستاده‌هایی به کشورهای عضو از آنها دعوت کرده است تا در عالی‌ترین سطح در این اجلاس حضور یابند. تهران علاوه بر اعضای گروه 15 از سران برخی دیگر از کشورها از جمله سوریه نیز دعوت کرده تا به عنوان مهمان ویژه در چهاردهمین اجلاس این گروه حاضر شوند.

تلاش تهران برای برگزاری هر چه بهتر این نشست در‌حالی صورت گرفته است که رئیس جمهوری اسلامی ایران در سال‌های گذشته همواره بر ناکارآمدی مناسبات فعلی حاکم بر جهان تاکید و اعلام کرده است که دنیا نیازمند طراحی نظام‌هایی جدید بر پایه عدالت و با حضور همه کشورهاست.

طبیعی است که در چنین شرایطی و با توجه به سردی روابط ایران با آمریکا و اروپا، هدف اصلی دستگاه دیپلماسی کشورمان تقویت روابط با کشورهای در حال توسعه بوده و ارتباط با این کشورها از جایگاه مهمی در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران برخوردار است. در این میان، مسلما ارتباطات نظام یافته‌ای که در قالب گروه‌هایی چون جنبش عدم تعهد(نم) یا گروه 15 و یا سازمان کنفرانس اسلامی برگزار می‌شود بسترهای بهتری برای دستیابی ایران به اهداف مورد نظر خواهد بود.

گذشته از نقش بالقوه‌ای که گروه 15 می‌تواند در مناسبات بین‌المللی داشته باشد، برگزاری این اجلاس در تهران را می‌توان از بعد دیگری نیز مهم دانست و آن دیدارها و رایزنی‌های جداگانه‌ای است که جمهوری اسلامی ایران می‌تواند در حاشیه این اجلاس با کشورهای عضو گروه 15 داشته باشد. خصوصا این‌که 3 کشور برزیل، مکزیک و نیجریه در حال حاضر در شورای امنیت عضویت دارند و نشست تهران می‌تواند فرصت خوبی باشد تا همزمان با تلاش‌های آمریکا برای تصویب تحریم‌های جدید در شورای امنیت، جمهوری اسلامی ایران در جهت خنثی کردن این تلاش‌ها گام بردارد. علاوه بر این، مطمئنا در حاشیه اجلاس گروه 15،‌ گفتگوهای مهمی میان مقامات جمهوری اسلامی ایران و برزیل، در خصوص بحث مبادله سوخت برای راکتور تهران انجام می‌شود تا شاید راه حلی برای خروج از بن بست ایجاد شده میان ایران و کشورهای 1+5 در این زمینه به دست آید.

بحث تامین سوخت راکتور تهران به سال گذشته بازمی‌گردد که جمهوری اسلامی ایران اعلام کرد سوخت این رآکتور در حال اتمام است و در نامه‌ای از آژانس بین‌المللی انرژی اتمی خواست تا در جهت تامین نیاز این راکتور که در زمینه پزشکی و دارویی فعالیت می‌کند اقدام کند. آژانس این تقاضای جمهوری اسلامی ایران را با کشورهای دارنده سوخت، مطرح کرد و طبق پیش‌نویس توافقنامه‌ای که مدتی بعد از سوی آژانس بین‌المللی در اختیار طرفین گفتگو قرار گرفت از ایران خواسته شد 1200 کیلوگرم از سوخت تولید داخل را که غنای 5/3 درصد دارد به خارج فرستاده و بعد از مدتی سوخت 20 درصدی مورد نیاز را دریافت کند. اما مدتی بعد از مطرح شدن این پیش‌نویس، لحن اظهارات کشورهای طرف قرارداد و همچنین بدسابقه بودن آنها در تعهدات قبلی باعث شد تا جمهوری اسلامی ایران خواستار گنجاندن ملاحظاتی در زمینه تبادل سوخت شود و از کشورهای طرف قرارداد بخواهد تا در این خصوص ضمانتی عینی ارائه کنند. محصول این شرط و شروط‌ها باعث شد تا مبادله سوخت در حد یک بحث باقی بماند و به مرحله اجرا نرسد.

حال با گذشت چندین ماه از نقطه آغازین این بحث و در شرایطی که رئیس جمهوری ایران مدتی قبل، از آغاز فرآیند غنی‌سازی اورانیوم تا سطح 20‌درصد خبر داده بود، کشورهایی چون برزیل و ترکیه اظهار آمادگی کرده‌اند تا با ورود در این بحث،‌ شرایط را برای اجرایی شدن طرح مبادله سوخت،‌فراهم کنند. با توجه به استقبال جمهوری اسلامی ایران از ورود کشورهای ترکیه و برزیل به گفتگوهای هسته‌ای و با توجه به روابط نزدیک این سه کشور در سال‌های اخیر، انتظار می‌رود گفتگوهای موثری در حاشیه اجلاس 15 در این زمینه انجام شود. نکته مهم دیگر درخصوص شرکت برزیل در اجلاس سران گروه 15 در تهران این است که رئیس جمهور این کشور برای نخستین بار در تاریخ انقلاب اسلامی به ایران می‌آید و این سفر می‌تواند به عنوان گام موثری در تقویت ارتباط میان تهران و برازیلیا تلقی شود.

در نهمین اجلاس جنبش عدم تعهد در سال 1989 (1368) در بلگراد، تعدادی (15 کشور) از کشورهای آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین و حوزه کارائیب، دور هم جمع شدند تا ضمن این‌که در قالب یک گروه سازمان یافته و منسجم، همکاری‌های اقتصادی و سیاسی خود را گسترش می‌دهند، مواضع کشورهای در حال توسعه را در تشکیلاتی از جنبش عدم‌تعهد هماهنگ کنند.

بعد از تشکیل این گروه، رفته رفته کشورهای دیگری نیز به آن اضافه شدند تا این‌که در حال حاضر، 17 کشور شامل ایران، الجزایر، آرژانتین، برزیل، مکزیک، شیلی، مصر، هند، اندونزی، جامائیکا، کنیا، مالزی، نیجریه، سنگال، سریلانکا، ونزوئلا و زیمبابوه در گروه 15 عضویت دارند. به لحاظ نقش تاثیرگذار گروه 15 در مناسبات بین‌المللی، بعضا از این گروه به عنوان سخنگو و هیات رئیسه گروه 15 و غیر متعهدها نیز نام می‌برند. جمهوری اسلامی ایران از جمله کشورهایی است که از ابتدا عضو این گروه نبود و حدود 10 سال بعد از تشکیل گروه 15 به‌عضویت آن درآمد.

تلاش‌ها برای عضویت جمهوری اسلامی ایران در گروه 15، در آستانه برپایی اجلاس سران جنوب که در تاریخ 30 فروردین 1379 با حضور سران و مقامات عالیرتبه 133 کشور عضو گروه 77 در هاوانا برگزار شد کلید خورد. با توجه به مناسبات دوجانبه گسترده ایران با اکثر کشورهای عضو گروه و همچنین تلاش‌های منسجم دستگاه دیپلماسی کشور و وزیر امور خارجه، ایران در دهمین اجلاس سران گروه 15 که در سال 79 در قاهره برگزار شد در این گروه پذیرفته شد و بر اساس بند 31 بیانیه نهایی دهمین اجلاس سران گروه 15، از ایران دعوت شد تا در یازدهمین اجلاس سران گروه در جاکارتا حضور یابد.

ایران برای اولین‌بار در سطح معاون اول رئیس‌جمهور در یازدهمین اجلاس سران گروه 15 در جاکارتای اندونزی شرکت کرد و طی این اجلاس و نشست‌های حاشیه‌ای آن، پیشنهادات مختلفی از سوی هیات ایرانی مطرح شد. در حاشیه اجلاس یازدهم، 2 پیشنهاد از سوی هیات ایرانی درخصوص ضرورت هماهنگ کردن مواضع کشورهای عضو قبل از اجلاس سازمان تجارت جهانی و همچنین تشکیل گروه کاری به منظور بررسی راه‌های تسهیل تجارت میان کشورهای عضو مطرح شد که به تصویب رسید. اجلاس دوازدهم گروه 15 نیز که در ونزوئلا برگزار شد بار دیگر شاهد حضور پررنگ تهران بود.

جمهوری اسلامی ایران در سیزدهمین و آخرین اجلاس سران گروه 15 که در سال 1385 در هاوانا تشکیل شد نیز حضور فعالی داشت و پیشنهادهای متعددی مطرح کرد که از آن جمله می‌توان به بندهای پیشنهادی جمهوری اسلامی در بیانیه مشترک درخصوص لزوم استفاده صلح‌آمیز از تمامی اشکال انرژی بویژه انرژی هسته‌ای اشاره کرد که نهایتا با حمایت برخی اعضا از جمله ونزوئلا و مالزی به تصویب رسید.

با وجود اهمیت بالایی که تهران برای گروههایی نظیر عدم تعهد یا گروه 15 قائل است، اما این نکته را نباید از نظر دور داشت که این گروه‌ها در سال‌هایی که از حیاتشان می‌گذرد هنوز نتوانسته‌اند به جایگاه قابل توجهی در مناسبات جهانی دست یابند و نقش آفرینی آنها در حد صدور بیانیه‌هایی در موضوعات مختلف، محدود مانده است. البته ایران به عنوان یکی از کشورهای عضو، همواره به این مشکل، اذعان داشته و در اجلاسهایی که تاکنون حضور یافته، تلاش کرده است تا راهکارهای خود را برای تاثیرگذار کردن این گروهها ارائه دهد.

به عنوان مثال، محمود احمدی‌نژاد، رئیس جمهوری اسلامی ایران در اجلاس سیزدهم پیشنهاد داد تا کشورهای عضو گروه 15 ضمن تعیین اولویت‌های همکاری، پروژه‌های جدید کاربردی را تعریف کنند و صندوقی ویژه برای عملیاتی کردن این پروژه‌ها تاسیس کنند. تهران همچنین پیشنهاد کرد تا گروههای کاری به منظور بررسی راه‌های تسهیل تجارت بین کشورهای عضو و همچنین شناسایی پروژه‌های عملیاتی در زمینه‌های نفت و گاز و سدسازی و مسکن ایجاد شوند.

همچنین در زمان ریاست جمهوری اسلامی ایران بر گروه15 که از سال 1385 آغاز شد و به منظور بررسی گسترش راه‌های همکاری اعضا، جمهوری اسلامی ایران اقدام به برپایی دو اجلاس در زمینه «مدیریت منابع آب» و همچنین «توسعه روستایی و کشاورزی» در 2 تا 4 سپتامبر 2007 در تهران کرد و طی آن مذاکراتی درخصوص ظرفیت‌سازی، ایجاد شبکه‌های اطلاعاتی، تشکیل شورای آب، توسعه روستایی و لزوم تشکیل صندوق آب انجام شد و کارگروه مدیریت منابع آب و کارگروه توسعه و عمران روستایی در دهمین نشست به ریاست جمهوری اسلامی ایران تعیین شد.

سید محمد خاتمی، رئیس جمهور سابق کشورمان هم که برای شرکت در اجلاس دوازدهم، سال 1382 به ونزوئلا رفته بود در نشست پایانی این اجلاس با اشاره به کاستی‌های موجود در عملکرد گروه 15 و کشورهای عضو آن یادآور شد: کشورها و جوامع ما دارای ثروت و ظرفیت‌های بالقوه فراوانی هستند، اما ما نتوانسته‌ایم این منابع را به ارزش افزوده یا سرمایه فعال و نامیرا تبدیل کنیم. خاتمی در آن اجلاس، از نارسایی شکل‌گیری بخش خصوصی در کشورهای جهان سوم و شکست تجربه اقتصاد کاملا دولتی در جهان سخن گفت.

در جریان یازدهمین اجلاس سران گروه 15 در اندونزی هم که اولین حضور ایران در این گروه بود، در جلسه خصوصی سران از سوی ایران پیشنهاد شد کمیسیونی مرکب از مقامات ارشد کشورهای عضو برای پیگیری و اجرایی کردن تصمیمات سران و اقدامات عملی برای تسهیل سطح بالاتر همکاری در زمینه تجارت، تکنولوژی و سرمایه‌گذاری تشکیل شود که مورد پذیرش و تصویب سران قرار گرفت و مقرر شد تا رئیس ‌جمهور ونزوئلا به عنوان رئیس جدید گروه، مسوولیت پیگیری موضوع تشکیل کمیسیون اجرای تصمیمات سران را عهده‌دار شود.

همچنین به دنبال تشکل فدراسیون اتاق‌های بازرگانی، صنایع و خدمات گروه 15 به منظور ارتقای تجارت بین کشورهای عضو، جذب سرمایه‌های خارجی و برقراری روابط اقتصادی و تجاری بین بخش‌های خصوصی کشورهای عضو در سال 1998، اتاق بازرگانی ایران نیز در آبان 1379 به فدراسیون مذکور ملحق شد و تاکنون نشست‌هایی در سطوح مختلف بین اعضای آن توسط اتاق‌‌ایران برگزار شده است.

از نظر جمهوری اسلامی ایران، شناخت توانایی‌ها در مسیر توسعه متوازن و عدالت محور، بهره‌گیری از توانایی‌های اقتصادی میان اعضا و شکل‌گیری روابط مطمئن و رو به رشد اقتصادی در چارچوب همکاری‌های جنوب ـ جنوب که نویدبخش توسعه فعالیت‌های اقتصادی و تامین‌کننده نیازهای متقابل این کشورهاست و همچنین توجه به معضلات جاری سیاسی، اقتصادی و اجتماعی در جهان امروز، بهترین گزینه برای کشورهای عضو گروه در جهت توسعه و تعمیق همکاری‌های جنوب ـ جنوب به عنوان یک هدف بنیادین گروه 15 باید مطرح باشد.

به اعتقاد جمهوری اسلامی ایران، بازنگری در ظرفیت‌های گروه، ضرورت بازسازی، افزایش کارایی و ایجاد سازوکارهای جدید در جهت دمیدن روح تازه در کالبد آن و لزوم ارائه تعریف جدید از نیازها، امکانات و اولویت‌بندی پروژه‌های همکاری به منظور بهره‌برداری عملی از آنها و همچنین شناسایی طرح‌ها و پروژه‌های جدید مورد علاقه مشترک به ویژه در زمینه توسعه تجارت گروه برای احیای این همکاری‌ها مهم و اساسی است.

جمهوری اسلامی ایران اکنون در پایان دوره ریاست خود بر این گروه، درصدد برگزاری چهاردهمین اجلاس سران با حضور روسای دولت‌ها و کشورهای عضو بوده و در نظر دارد تا ضمن هم‌اندیشی با دیگر کشورها درخصوص مسائل بین‌المللی، سازوکارهای لازم را برای استفاده از ظرفیت‌های عظیم اقتصادی برخی از اعضای گروه ارائه کند.