رادیو ایران و تفسیر موضوعی قرآن

صبح یک روز سرد زمستانی. اینجا ساختمان شهدای رادیو، استودیوی 21 برنامه «نسیم وصال» کاری از گروه اندیشه رادیو ایران!

داخل استودیو نصرت‌الله اکبری با آرامش خاصی متن‌ها را نگاه می‌کند، حسن آقاجانی تهیه‌کننده برنامه مشغول گوش دادن به یک موسیقی برای برنامه و اکبر عاشوری، سردبیر برنامه در حال نوشتن متنی برای مناجات آخر برنامه است.

وقتی که علی‌اصغر حاج‌مهدی ارتباطات و مسوول ادیت وارد استودیو می‌شود، ضبط برنامه آغاز می‌شود.

صدای چهچهه چند بلبل و پرنده خو‌ش‌آواز، صدای آبشار، صدای تازه شدن، صدایی به رنگ پرواز. انگار که احساس می‌کنی در بهترین قطعه زمین ایستاده‌ای، شاید بهشت، احساس سبکی می‌کنی. آرم برنامه همراه با افکت با اجرای پراحساس مرتضی حافظی این حس را در تو به وجود می‌آورد که بایستی تو هم همصدا با غنچه‌های نوشکفته گل سرخ و پروانه‌های رنگارنگ ذکر خدا را بگویی و فقط و فقط در برابر او سر تعظیم و کرنش فرود آری. پس از آن نصرت‌الله اکبری با صدای رسایش می‌گوید: «بسم‌الله نور. به نام خدایی که نور آسمان‌ها و زمین است و تمامی تاریکی‌ها در برابر عظمت روشنگری او بی‌ارزشند. سلام شنوندگان سحرخیز و بیدار. امروز هم با برنامه نسیم وصال با ما همراه باشید.»

به یاد حرف عاشوری می‌افتم که قبل از ضبط برنامه برایم تعریف کرده بود: «آقایی با برنامه تماس گرفته و گفته که قصاب است و لحن صدای گوینده برنامه او را مجذوب به شنیدن این برنامه سحرگاهی کرده است. این شنونده سحرخیز از عوامل برنامه خواسته به مغازه قصابی او بیایند و گوشت خوب ببرند.»

صدای پرنفوذ و مهربان اکبری حس خوبی را به شنوندگان برنامه منتقل می‌کند. به یقین شب‌زنده‌داران برنامه خرسندند از این که کسی در آن موقع شب بیدار است و فرصت آشتی با خدا را به آنها یادآوری می‌کند. بعد از پخش یک همخوانی قرآنی اکبری ادامه می‌دهد: «بله عزیزان شنونده روزهای گذشته درخصوص زندگی رجبعلی خیاط صحبت کردیم و درس‌هایی از آن مجاهد گرفتیم. امروز هم به ادامه زندگینامه شیخعلی رجبعلی خیاط می‌پردازیم.»

اکبری با خواندن چند حکایتی که موضوع واحدی دارد به این مساله می‌پردازد که انسان با انجام دادن اعمال صالح، خود را برای خدا آراسته می‌کند یا برای خودش. بعد ادامه می‌دهد: «رجبعلی خیاط فرمودند: خدا ترس ندارد اگر او ما را نپسندد و کارهای ما مورد قبول او قرار نگیرد چه خاکی بر سرمان بکنیم.» پس از پخش آیه‌ای از قرآن کریم همراه با ترجمه آن در مورد همین موضوع، کارشناس برنامه درخصوص بیان عاقبت و سرانجام کار صحبت می‌کند. این‌که هر سربالایی سرازیری دارد و هر شروعی پایانی دارد و قرآن کریم در روایات متعددی مردم را تذکر به پایان کار می‌دهد. اگر قرآن می‌گوید: رباخوار در روز قیامت له می‌شود. یعنی می‌‌خواهد با بیان نتیجه آن جلوی رباخواری را بگیرد.

بخش اول برنامه با کارشناس‌‌های مختلف درخصوص ترس از مرگ، توبه منافقان و عذاب منافقان در هنگام مرگ، پخش آیات مربوط به این موضوع و ترجمه آن و در آخر ماجرای وفات شیخعلی رجبعلی خیاط تمام می‌شود.

بخش دوم برنامه را که تفسیر قرآن است خود اکبر عاشوری اجرا می‌کند. عاشوری که تا دیروز سردبیر برنامه‌های مختلف معارفی را برعهده گرفته امروز در نقش مجری به چه خوبی از پس این مسوولیت برآمده است. او با لحنی آرام آنقدر قشنگ با مخاطب خود درخصوص فرق صراط و سبیل صحبت می‌کند که به دلت می‌نشیند و دوست داری ساعت‌ها شنونده مفاهیم اخلاقی و تفسیری قرآن از رادیو باشی.

در آخر برنامه 90 دقیقه‌‌ای «نسیم وصال» میکس قشنگی را بیات ساخته. صدای بزرگان در خصوص ترسی از خدا می‌آید. صدای کسی که زیر لب زمزمه می‌کند: «دل نگه‌ دارید ای بی‌حاصلان در حضور حضرت صاحبدلان» و احساس می‌کنی خدا تو را می‌بیند، او را می‌بیند و همه را می‌بیند پس نباید گناه کنیم. صدای تپش قلب، صدای حرکت عقربه‌های ساعت، صدای هوهوی باد. یک لحظه انگار منتظری نفست را در سینه حبس ‌کنی مگر چه اتفاقی می‌خواهد بیفتد؟! لحظه تولد، لحظه عجیبی که به آن نزدیک می‌شویم. وقتی عزیزی را می‌بینیم، قلبمان به تپش می‌افتد و ما آفریده شدیم به این لحظه، لحظه اذان. برای این که عبادت کنیم.

در فرصتی که ایجاد می‌شود از حجت‌الاسلام مرتضی جعفرپور کارشناس برنامه می‌پرسم با وجودی که مردم از شنیدن برنامه‌های معارفی لذت می‌برند، پای منبر می‌نشینند، فکر می‌کنید چه می‌شود که دوباره گناه می‌کنند؟!

حجت‌الاسلام جعفرپور با طمانینه خاصی می‌گوید: «پاسخ به این سوال را باید این طوری داد که اولا آموزه‌های دینی به این اشاره دارند که انسان مدام نیاز به تذکر دارد. خیلی هم نمی‌شود خرده گرفت به کسی که پای منبر می‌نشیند اشتباه نکند، انسان نیازمند تذکر هرازگاهی است. او بایستی حواسش جمع باشد که دشمنان قسم خورده‌‌ای مثل شیطان و هوای نفس دارد. همچنان که برنامه‌های معارفی می‌تواند در رساندن او به مقصود اصلی و سرچشمه سعادت کمک کند، شیطان و هوای نفس هم بیکار ننشسته‌اند و مدام درصدد انحراف او هستند.»

جعفرپور به نقش برنامه‌سازان رادیو در راستای تولید برنامه‌های معارفی اشاره می‌کند و می‌گوید: «برنامه‌سازی که برای سحر برنامه تولید می‌کند بایستی دو ویژگی داشته باشد. اول این که انسان‌های خاص و ویژه سحرخیز را بشناسد چرا که یقینا آنها مشتریان خاصی برای رادیو به حساب می‌آیند (به قول مرحوم آقای مجتهدی که مدام این بیت را تکرار می‌کردند؛ هر کس سحر ندارد از خود خبر ندارد.)

کسانی که سحر دارند و سحرخیز هستند نسبت به خودشان یک شناخت دیگری دارند. پس نیازشان یک نیاز اساسی و نیاز خاص به شمار می‌آید و برنامه‌ساز برنامه ویژه سحر بایستی به این موضوع آگاهی داشته باشد. ثانیا براساس این نیاز تولید محتوا کند یعنی پس از شناخت مخاطب درصدد پاسخگویی به نیازهای این چنین مخاطبی باشد. مشتری سحر این نیست که الفبا یاد بگیرد. او سحر را شناخته که بیدار شده، او دنبال فضای خاصی است که شناخت بهتری از خدا پیدا کند.

اکبر عاشوری سردبیر موفق برنامه‌های معارفی که برنامه سحرش در ماه مبارک رمضان تقدیر شد برایم می‌گوید: «برنامه نسیم وصال از دو قسمت «بررسی سیره بزرگان» و «تفسیر قرآن» تشکیل شده که در بخش نخست اخلاص توکل عالمان ربانی مطرح می‌شود و در بخش دوم تفسیر حمید از تفاسیر مختلف قرآن همچون المیزان،‌ نمونه،‌ نسیم حیات بهرام‌پور، نور استاد قرائتی و تفسیر آقای مظاهری بررسی می‌شود.

وقتی از عاشوری می‌پرسم چرا در برنامه از تفاسیر مختلف استفاده می‌کنید؟! می‌گوید: «اغلب تفسیرهایی که از‌ قرآن وجود دارد ثقیل نوشته شده‌‌اند و عامه‌پسند نیستند و تنها افراد خاصی می‌توانند این تفاسیر را دنبال کنند؛ بنابراین در برنامه «نسیم وصال» تصمیم گرفتیم این تفاسیر را به زبان عامه برگردانیم تا همه متوجه شوند و شنونده آن باشند. زیرا جامعه ما احتیاج بیشتری به ترجمه‌های دقیق دارد. همچنین برای تاثیر خوب ترجمه قرآن کریم برشنونده‌ها از صداهای دکتر سعید نیکنام، هدایت و نصرت‌الله اکبری استفاده می‌کنیم.

این سردبیر رادیو از برنامه «نسیم وصال» به عنوان یکی از برنامه‌های قدیمی رادیو یاد می‌کند و می‌گوید: «از زمانی که به یاد دارم این برنامه از رادیو ایران پخش می‌شده و شاید درگذشته نام دیگری داشته است. دوستان زیادی در گروه ایران و اندیشه برای ساخت این برنامه کار کردند و از اول دی ماه قرار بر این شد که من سردبیری «نسیم وصال» را برعهده بگیرم.

او ادامه می‌دهد: ساخت چنین برنامه‌هایی به 30‌?یا 40 نفر محقق نیاز دارد؛ این در حالی است که تنها 3 تا 4 نفر نهایت نیرویی است که با ما کار می‌کنند. «مطالب قرآنی» را احمد دهنوی، «سیره بزرگان»‌ را عبدالله علایی و «گفتار بزرگان»‌ را محمد پورابراهیم تهیه می‌کنند و کل میکس‌های برنامه را وحید بیات انجام می‌دهد.

از آقای عاشوری می‌پرسم بخش دوم برنامه خیلی روی مخاطب تاثیرگذار است. چطور شد که تصمیم گرفتید این بخش را خودتان اجرا کنید؟

می‌گوید: «طی دو ماه گذشته تفاسیر مختلفی را زیر و رو کردم. مقالات مختلفی را در اینترنت خواندم. حتی اگر آن مقالات مشترکاتی هم داشته باشد، از آن رد نمی‌شوم و دوباره آن را مطالعه می‌کنم. دوست داشتم بخش دوم که بخش تفسیر قرآن است، در مخاطب اثر بگذارد. با شناختی که از مخاطب طی این سال‌ها به دست آورده‌ام سعی کردم نحوه صحبت کردنم مطابق با فهم آنها باشد. در واقع کل هنر من این است که آدابتور، (تبدیل‌کننده) برنامه شده‌ام.»

عاشوری زیرلب زمزمه می‌کند: «ای کاش ما را فرصت زیر و بمی بود چون نی به شرح عشق بازیمان دمی بود. ای کاش صدای خوبی داشتم. بیان سلیسی داشتم، آن موقع بهتر می‌توانستم با قرآن و مردم جمعی را تشکیل دهیم و لذت ببریم.»

وقتی از عاشوری می‌پرسم از تواشیح‌های مختلفی به جای موسیقی در دل برنامه استفاده کرده‌اید، آیا فکر نمی‌کنید که تواشیح‌ها هم تکراری شود؟! می‌گوید: یکی از نکات ضعف برنامه‌هایی که نمی‌توانند از موسیقی استفاده کنند، نبود تواشیح‌های مختلف است و حق انتخاب برنامه‌ساز خیلی کم است. ظرف یک ماه تواشیح‌ها به تکرار می‌رسد. عاشوری از گروه‌های تواشیح دعوت می‌کند که اگر تواشیح‌های آماده‌ای دارند به اداره کل نغمات آئینی رادیو مراجعه کرده تا برنامه‌سازان بتوانند از آن نغمه‌ها استفاده کنند.

از عاشوری می‌پرسم چرا اسامی کارشناسان برنامه گفته نمی‌شود؟ می‌گوید: «البته شنوندگان حق دارند که بدانند چه کارشناسی و با چه معلوماتی با آنها صحبت می‌کند، ولی طبق تجربه‌ای که طی این چند سال به دست آ‌ورده‌ام حس برنامه هنگامی که گوینده فقط اسم کارشناس را معرفی می‌کند، گرفته می‌شود. در واقع نقض غرض می‌شود. چون ما می‌خواهیم مطلبی را به شنونده و دادن حسی انجام ‌دهیم. با‌ آمدن صدای خیلی کلیشه‌ای گوینده که شخصیت را معرفی می‌کند ما به آن مقصود و حس کامل نمی‌رسیم.

تا یادم نرفته بگویم در برنامه سحرگاهی «نسیم وصال» هر سحر از ساعت 4/30 زندگینامه عارفان فی‌سبیل‌الله بررسی می‌شود.