جهان در انتظار شهرهای سالم

به دلیل اهمیت مساله شهرنشینی و تأثیر آن بر روی سلامت بشر، همه ساله در تاریخ 7 آوریل، مصادف با 18 فروردین، روز جهانی سلامت، از سوی‌ سازمان بهداشت جهانی‌ (WHO) برگزار می‌شود. سازمان بهداشت جهانی‌ در سال 1948 نخستین مجمع بهداشت جهانی‌ را برگزار کرد و قرار بر این شد که از سال 1950، همه ساله در تاریخ 7 آوریل این روز را با نام روز جهانی‌ سلامت جشن بگیرند. سازمان بهداشت جهانی‌، این روز را به بهانه اهمیت دادن به سلامت و موضوع بهداشت و برجسته کردن اولویت‌ها جشن می‌گیرند و هر سال را به یک اسم، نام‌گذاری کرده و به آن مساله اهمیت بیشتری می‌دهند.

روز جهانی‌ سلامت امسال (2010) به نام شهرنشینی و سلامت نام‌گذاری شده است. این نام بخاطر اهمیت تأثیر شهرنشینی‌ روی‌ سلامت اجتماعی جهانی‌ و فردی‌ انتخاب شده است. در کشور ما هم از 18 تا 24 فروردین ماه هر سال به نام هفته سلامت نام‌گذاری شده و تلاش بر این است تا آگاهی‌ مردم درخصوص آن موضوع خاص بالا رفته و راه‌های دستیابی به آن هدف مسجل شود. موضوعی‌ هم که برای‌ هفته سلامت امسال از سوی‌ سازمان بهداشت جهانی‌ انتخاب شده، یکی‌ از مهم‌ترین موضوعات حال حاضر بشر محسوب می‌شود. چرا که با توجه به گسترش روز افزون شهرنشینی‌، سلامت افراد در داخل شهرها اهمیت قابل توجهی را می‌طلبد. در پی شعار این روز، سازمان بهداشت جهانی‌ از همه کشورها دعوت کرده است که به حرکت جهانی‌ هزار شهر، هزار زندگی‌ بپیوندند و در این حرکت ثبت‌نام کنند. ایران هم یکی از کشورهایی‌ است که در این حرکت شرکت کرده است.

شهرها، با دارا بودن جمعیت‌های زیاد، مستلزم رعایت اصول و راه کارهایی است که به بهتر شدن کیفیت زندگی‌ افراد کمک می‌کند.

یکی‌ از ویژگی‌های یک شهر سالم که می‌تواند در کنترل و کم تر شدن حجم ترافیک کمک شایانی کند، داشتن وسایل حمل و نقل ریلی روزمینی‌ و زیرزمینی‌ و نیز استفاده از اتوبوس‌ها و واگن‌های برقی‌ است که رفت و آمد اتوموبیل‌ها و تردد افراد پیاده را در سطح شهر به حداقل می‌رساند.

نزدیک بودن مراکز تجاری و مسکونی به یکدیگر نیاز رفت و آمدهای اضافی را برطرف کرده و باعث کاهش حجم تردد در سطح معابر می‌گردد.

وجود میادین کوچک و بزرگ عمومی‌ برای‌ تجمع افراد جامعه و ایجاد تجمعات دوستانه برای‌ داشتن تقابل بیشتر میان افراد. در دنیای امروز که تمام شهرها مملو از اتومبیل است و حتی‌ دیگر جایی برای راه رفتن انسان‌ها وجود ندارد، فراهم کردن مکان‌های عمومی برای دور هم جمع شدن افراد جامعه و گذراندن ساعاتی‌ در کنار یکدیگر نقش به سزایی در بالاتر رفتن تقابلات اجتماعی دارد. وجود درخت و باغچه در سطح شهر و حتی روی پشت بام‌ها تأثیر زیادی ‌روی بهتر شدن کیفیت هوا و کاهش نیاز به تهویه هوا دارد. درخت‌ها و باغچه‌ها و باغ‌ها در انرژی و پول افراد صرفه‌جویی‌ کرده و باعث شادابی و سرزنده شدن افراد می‌شود. باغچه‌هایی که روی پشت بام ایجاد می‌شوند علاوه بر مزایایی که ذکر کردیم، نسبت به عایق‌های معمولی‌که روی‌ پشت بام‌ها استفاده می‌شود، عایق بهتری‌ به شمار می‌رود.

استفاده از وسایل مختلف حمل و نقل در قرن 21 یکی از شاخصه‌های یک شهر سالم به شمار می‌رود. نزدیک بودن خطوط ارتباطی‌ مختلف به یکدیگر علاوه بر این که رفت و آمد را برای‌ افراد جامعه تسهیل می‌کند، از بروز ترافیک هم جلوگیری کرده و هزینه‌های رفت و آمدی را نیز کاهش می‌دهد.

ایجاد مزارع کشاورزی در داخل شهرها علاوه بر کاهش مصرف سوخت و حمل و نقل جاده‌ای‌، باعث بهبود کیفیت زمین آن منطقه و کاهش هزینه‌های حمل مواد زراعی‌ از مناطق خارجی‌ شهرها به داخل می‌شود. به طور کلی به‌کارگیری‌ راه کارهایی‌ که به هر نوع بتواند ترافیک شهری، آلودگی هوا و بیماری‌‌های ناشی از شهرنشینی‌ را که از بزرگ‌ترین معضلات شهری به شمار می‌روند، کاهش دهد، می‌توان به عنوان ویژگی‌های یک شهر سالم به حساب آورد.

در حال حاضر ترافیک شهری و تراکم اتومبیل‌ها در سطح شهر یکی از مشکلات عمده‌ای است که اغلب شهرهای بزرگ جهان با آن دست به گریبان‌اند. شهرهای بزرگ کشور ما هم مانند تهران و اصفهان نیز از این جمع مستثنی‌ نیستند. همین بالا رفتن درصد ترافیک و تراکم اتومبیل‌ها علاوه بر ایجاد شلوغی و تراکم بی‌مورد در سطح خیابان‌ها عامل اصلی بروز آلودگی هوا به شمار می‌رود. به طوری که میان گسترده شدن شهرنشینی و افزایش میزان ترافیک شهری، ارتباط مستقیمی وجود دارد. همین مساله ترافیک هم باعث بروز تصادفات در سطح شهرها می‌شود. و هر ساله حدود 500 هزار نفر در حوادث ترافیک جان خود را از دست می‌دهند که دو سوم از این تصادفات در سطح شهر‌ها اتفاق می‌‌افتد.

آلودگی‌ هوا یکی‌ دیگر از معضلات شهری است که در کنار انواع آلودگی‌ها از جمله آلودگی صوتی و آلودگی بصری شهرهای‌بزرگ را دچار مشکل می‌کند. یکی‌ از تبعات ایجاد ترافیک در شهرهای‌ بزرگ، بروز آلودگی هوا و ایجاد مشکلات بهداشتی‌ برای‌ افراد جامعه است مانند بیماری‌‌های حاد و مزمن تنفسی، کاهش شنوایی، سرطان‌های مختلف ایجاد شده بر اثر مواد شیمیایی‌ و سمی ناشی از آلودگی‌ هوا و سایر بیماری‌ها. از انواع آلوده کننده‌های هوا می‌توان به CO2 (دی اکسید کربن) و گازهای‌گلخانه‌ای اشاره کرد که باعث گرم شدن هوای‌ کره زمین می‌شود.

انتشار گازهای‌ گلخانه‌ای اثرات جبران‌ناپذیری‌ روی لایه ازون و آلودگی هوا می‌گذارد. آمریکا بزرگ‌ترین تولیدکننده گازهای‌ گلخانه‌ای جهان به شمار می‌‌رود. موتورهای سوختی‌ منجر به تجمع گازهای‌ گلخانه‌ای در اتمسفر شده و باعث تغییرات آب و هوایی می‌گردد. آلودگی‌ ناشی از مواد شیمیایی تولید شده از اتومبیل‌ها که از اگزوز ماشین‌ها متصاعد می‌شود اثرات جبران‌ناپذیری‌ روی سلامتی افراد دارد. جایگزینی اتانول به جای سوخت‌های نفت خام، وابستگی کشورها را به تولید نفت کاهش داده است. در این نوع سوخت‌های جدید اتانول را با بنزین جهت کاهش وابستگی‌ به نفت خام ترکیب می‌کنند.

برای کاهش آلودگی‌ هوای‌ ناشی از سوخت اتومبیل ها، اگر هر فردی‌ 30درصد کمتر از وسیله نقلیه خود استفاده کند، آلودگی هوا به نسبت بسیار قابل توجهی‌ کاهش می‌یابد. با ایجاد وسایل حمل و نقل عمومی در کشورهای‌ مختلف، تا حدود 30درصد از حجم ترافیکی در 3 تا 5 سال آینده کم می‌شود. کاهش استفاده از وسایل نقلیه شخصی، جلوگیری از تردد خودروهای‌تک سرنشین و استفاده از وسایلی مانند دوچرخه که هم در کاهش ترافیک و هم در کاهش آلودگی‌ هوا نقش مهمی‌ دارد، از جمله راه کارهایی هستند که باید در زندگی‌ شهرنشینی امروز برای آسایش بیشتر لحاظ کرد. دولت باید در شهرها با ساختن پیادهأ‌رو و مسیرهای ویژه دوچرخه، مردم را تشویق به استفاده از این‌گونه وسایل کنند. که خوشبختانه چند مدتی است شاهد اختصاص مسیرهای ویژه دوچرخه در سطح شهر تهران هستیم. در برنامه بلند مدت هم می‌توان از وسایل نقلیه‌ای استفاده کرد که از منابع انرژی استفاده می‌کنند که آلودگی کمتری منتشر می‌کنند.

در واقع راه حل بلند مدت آلودگی‌ هوا حذف سوخت‌های فسیلی‌ و جایگزینی‌ آن با موتورهای ‌سوخت درونی‌ است. این کار در آمریکا، ژاپن و اروپا آغاز شده و امیدواریم روزی شاهد اجرای این راه کارها در کشورمان هم باشیم. البته دستورالعمل‌هایی که در سال‌های اخیر در کشور ما انجام گرفته شامل زوج و فرد کردن تردد اتومبیل‌ها، سهمیه‌بندی سوخت، طرح جایگزینی ماشین‌های فرسوده بوده است که متاسفانه تا حد کافی در روند کاهش آلودگی‌هوا مؤثر نبوده است و این طرح‌ها نیازمند مدیریت قوی‌تری است.