استراتژی رسانه‌ای القاعده

تروریسم به‌عنوان خشونت سیاسی که از طریق القای ترس فیزیکی و اعمال خشونت بر قربانیان و تخریب هدف‌های غیرنظامی، اهداف خود را پیگیری می‌کند تعریف می‌شود. هدف تروریست‌ها از حملاتشان علاوه بر هدف فیزیکی، اثر‌گذاری روانی است. هدف اصلی ترور اصولا آسیب زدن و یا تخریب نیست، بلکه هدف اصلی آن انتقال پیام ترور به مخاطب هدف است که در این راستا از رسانه‌ها حداکثر استفاده را می‌کند.

با بررسی نوارهای القاعده، هدف القاعده ایجاد خلافت اسلامی جهان‌گستر (به شیوه القاعده) است که متاثر از همان تفکرات تکفیری آنهاست. مبارزه با آمریکا، غرب، رهبران سیاسی کشورهای مسلمان و اهدافی از قبیل جذب حمایت مسلمان‌ها، مشروعیت‌سازی و تمرکززدایی از فعالیت‌های القاعده و پیگیری استرات‍‍ژی مقاومت غیرهدایت‌شده، عضوگیری، شناسایی و سرمایه‌گذاری روی کشور‌های فقیر که پتانسیل جذب به القاعده را دارند (مثل سومالی و برخی کشور‌های آفریقایی دیگر) شاخص‌ترین استراتژی‌های القاعده‌اند. استراتژی ارتباطی القاعده از راهبرد سیاسی آنها منفک نیست، در این راستا از رسانه جهت گسترش و عملیاتی کردن استراتژی سیاسی القاعده استفاده می‌شود، استراتژی رسانه‌ای القاعده عبارتند از:

* گسترش افکار سلفی و وهابیت و ترویج احیای خلافت به شیوه القاعده.

* استفاده از رسانه‌ها در مشروعیت‌سازی فعالیت‌های القاعده در داخل امت اسلامی و غیراسلامی، افزایش هویت ضدغربی و استفاده از رسانه‌ها جهت افزایش پشتیبانی و جذب حمایت مسلمان‌ها.

* استفاده از رسانه‌ها جهت حرکت از سازمان نخبه‌گرا به سازمان مردمی و برنامه‌سازی برای لایه‌های مختلف مخاطب و استفاده از پتانسیل‌های هرکدام برای القاعده.

* استفاده از زیرساخت‌های مختلف رسانه‌ای و شناسایی زیرساخت‌های جدید، تمرکززدایی در ساختارها و فعالیت‌های رسانه‌ای القاعده، دوری از فرماندهی متمرکز در راستای استراتژی مقاومت غیرهدایت شده.

* توجه به شیوه‌های کنترل و مالکیت رسانه‌ها و شناسایی تهدید‌ها و فرصت‌ها و توجه به استراتژی‌های جایگزین (مثل استرات‍ژی استفاده از اینترنت جهت تغییر آستانه گزینشگری در رسانه‌ها). هریک از این استراتژی‌ها نقاط ضعف و قوتی دارند که به اختصار بیان می‌شود:

* استراتژی‌مشروعیت‌سازی:‌استراتژی مشروعیت‌سازی خارجی، بیشتر به تلطیف افکار عمومی و اصلاح بینش آنها نسبت به القاعده و مشروعیت‌سازی داخلی بیشتر متمرکز بر مشروعیت سیاسی و اسلامی در امت مسلمان است.

* در راستای مشروعیت‌سازی خارجی دو?ضعف بزرگ در القاعده وجود دارد که یکی کشتار غیرنظامیان در حملات تروریستی و دیگری نداشتن تشکل سیاسی در عرصه بین‌المللی است. کشتن شیعیان در عراق توسط القاعده، حادثه تروریستی لال مسجد در پاکستان، تظاهرات اردن و مغرب علیه القاعده و انتقاد تعدادی از رهبران مذهبی به حملات القاعده در مصر که ایمن الظواهری را مجبور به پاسخی 200 صفحه‌ای در اینترنت کرد، مواردی از آنهاست.

* نقطه‌ضعف دیگر القاعده این است که نمی‌تواند یا نمی‌خواهد برای حالت گذار به دنیای سیاست آماده شود.

* استراتژی ایجاد رعب و وحشت در دل دشمن از طریق رسانه‌ها: نقطه‌قوت آن برای القاعده پویا نگهداشتن و بزرگنمایی توانایی‌های آن و جلب توجه تمام جهان و در نهایت توجه به پیام آنهاست اما نقطه‌ضعف آن این است که هرگونه افراط در این رعب و وحشت می‌تواند موجب دفع مخاطب و ایجاد همدلی با دشمن القاعده شود، نمونه آن انزجار عمومی مردم جهان از عملکرد الزرقاوی و گروه آن است.

* استراتژی رسانه‌ای حرکت از یک سازمان نخبه‌گرا به یک سازمان عمومی: همان‌طور که در قسمت‌هایی از نامه ایمن الظواهری به الزرقاوی بیان شده است اتکای زیاد به نخبگان و دوری و جدایی از توده مردم، مشروعیت سازمان القاعده را زیر سوال خواهد برد.

* استراتژی عدم تمرکز رسانه‌ای و استراتژی استفاده از رسانه‌های اینترنتی: در راستای اتخاذ رویکرد مقاومت غیرهدایت‌شده و ایجاد عدم تمرکز و پرهیز از یک فرماندهی متمرکز، القاعده استراتژی استفاده از اینترنت و فضای سایبر را پیاده‌سازی می‌کند. اما این استراتژی دارای مزایا و معایبی است. مزایای آن عبارتند از:

1ـ ایجاد کانال موازی برای انتشار اخبار و فیلم‌ها و مجبورکردن سایر رسانه‌ها برای پخش آنها، در واقع القاعده با استفاده از اینترنت، گزینش‌گری رسانه‌ها و محدودیت‌های اعمالی توسط آنها را تحت تاثیر قرار می‌دهد و از سانسور و تحریف‌های احتمالی جلوگیری می‌کند.

2ـ فیلم‌ها و محصولات رسانه‌ای القاعده متکی به رسانه‌ای خاص نخواهد بود و در نتیجه مجبور به تمرکز و مالکیت رسانه‌ای خاص نخواهد شد که این به ناشناس بودن القاعده و عدم تمرکز بیشتر کمک می‌کند.

3ـ استراتژی اینترنتی منجر به مشارکت گروهی اعضا و در نتیجه تشویق بیشتر آنها به پیگیری اهداف القاعده می‌شود.

4ـ استراتژی اینترنتی منجر به تسلط بر زمان و مکان خواهد شد به این معنی که از قید محدودیت زمانی اعمال‌شده توسط رسانه‌های دیگر دور خواهد شد و فرصت به روز بودن را به القاعده خواهد داد.

5 ـ استراتژی رسانه‌ای القاعده با توجه به گسترش روزافزون اینترنت موجب دسترسی آسان و بیشتر مخاطب به محصولات القاعده بدون اعمال کنترل خاصی خواهد شد. اما در این راستا محدودیت‌هایی هم برای این استراتژی وجود دارد که عبارتند از:

1 ـ دشواری دسترسی به اینترنت برای هواداران: علیرغم افزایش روزافزون تعداد کاربران در سطح جهانی، هنوز در بسیاری از کشورها، اینترنت دارای کیفیت و سرعت مطلوبی نیست.

2 ـ دشواری دسترسی به اینترنت برای افراد القاعده: با توجه به شناسایی آدرس و IP کاربران، توجه و اتکای بیش از حد افراد القاعده به اینترنت می‌تواند موجب شناسایی بیشتر و پیرو آن شکست امنیتی فعالیت‌های القاعده گردد.

در کنار حذف عوامل ریشه‌ای و پتانسیل‌های تروریسم از قبیل پایگاه‌های فیزیکی تروریست‌ها و توسعه استراتژی ارتباطی برای رویارویی موثر با آنها، استفاده از نقاط ضعف تکنیک‌های مدیریت استراتژی ارتباطی القاعده برای پیروزی در نبرد علیه القاعده ضروری است. لازمه این کار، شناسایی و تحقیقات مداوم در این حوزه است.