مسابقات تلویزیونی؛ از دیروز تا امروز

یکی از دلایل اهمیت این نوع مسابقات تلویزیونی القای احساس پویایی و نشاط به مخاطب است. این مساله ثابت شده است که هرگاه مسابقات تلویزیونی به شکل مطلوب و نوآورانه‌ای تولید و پخش شده است، روی افراد جامعه و در مقطع بالاتری، روی خانواده‌ها تاثیر شگرفی داشته است. وقتی تمام اعضای خانواده پای گیرنده‌های خود بنشینند، با مسابقه همراه شوند، خود را در مسابقه شریک کنند و پا به پای حاضرین در آن به پاسخ دادن سوال‌ها، به حدس زدن در رمز و جایزه یا تشویق افرادی که در حال رقابت در بخش‌های فیزیکی مسابقه هستند بپردازند هم از رخوت و کم تحرکی در می‌آیند و هم خانواده آن شور و نشاطی که باید داشته باشد را باز می‌یابد و وقتی مهم‌ترین گروه اجتماعی یعنی خانواده پویا و سرزنده باشد قطعا جامعه از آن بی‌بهره نمی‌ماند و بهره خودش را از این پویایی خواهد برد.

نکته مهم دیگری که باید به آن اشاره کرد ساختار منحصر به فردی است که این مسابقات دارند که مهم‌ترین فایده آن سهیم کردن مخاطبان و در حقیقت خروج آنها از انفعال است. انفعال ضعفی است که در بسیاری از برنامه‌های تلویزیونی وجود دارد و گریبانگیر مخاطبان آن برنامه‌ها می‌شود که البته نمی‌توان از آن ایراد گرفت، چرا که همه برنامه‌ها شرایط بیرون کشیدن مخاطبان از این انفعال را ندارند و ساختار و رسالت دیگری دارند. مانند بخش‌های خبری که مخاطبان تنها به دیدن و شنیدن اخبار بسنده می‌کنند و درک و تحلیل آنان از اخبار مطرح شده فر‌آیند دیگری دارد و به بعد از اتمام آن بخش خبری منتقل می‌شود، اما سهیم کردن مخاطبان و بیرون کشیدن آنان از انفعال، امری است که به طور بالقوه در مسابقات تلویزیونی وجود دارد و با کمی تامل و برنامه‌ریزی می‌توان از آن استفاده‌های مطلوبی کرد. این نوع برنامه‌ها دو دسته از مخاطبان خود را از انفعال بیرون می‌آورند. دسته اول کسانی هستند که در مسابقه حضور دارند و به رقابت برای کسب جایزه می‌پردازند، چه به صورت تلفنی و چه حضوری. دسته دوم کسانی هستند که در مسابقه حضور ندارند و در پای گیرنده‌های خودشان مسابقه را دنبال می‌کنند، اما با مسابقه همراه می‌شوند و آنچنان خود را در فضای مسابقه قرار می‌دهند که گویی قرار است در صورت برنده شدن جایزه به آنها تعلق گیرد. در حقیقت این امتیاز ویژه‌ای است که این برنامه‌ها دارند و از همین رو در تعامل میان مردم و رسانه نقش مهمی دارند.

اما متاسفانه ضعف‌ها و کاستی‌های موجود باعث شده است که این برنامه‌ها به سمتی پیش روند که این عنصر مهم و تاثیرگذار از ساختار و نیز تعامل میان برنامه و مخاطب حذف شود. محدود شدن ساختار مسابقات به دو شکل کلیشه‌ای یکی از این دلایل است. متاسفانه در یکی دو سال اخیر ساختار این مسابقات به دو شکل کلیشه‌ای تلفنی و حضوری محدود شده است. البته مسابقات تلفنی بیش از مسابقاتی که نیاز به حضور فیزیکی شرکت کنندگان در مسابقه دارد در تلویزیون به چشم می‌آیند و ما شاهد دلزدگی و عدم جلب رضایت مردم از این مسابقات هستیم. متاسفانه سال‌هاست که مسابقات تلفنی بدون هیچ خلاقیتی به همان شکل و شمایل گذشته دنبال می‌شوند و بیشتر شبیه یک بازی رایانه‌ای می‌مانند تا یک مسابقه جذاب. به همین دلیل مهم‌ترین اصل این نوع برنامه‌ها که همانا بیرون آوردن مخاطب از انفعال است، نادیده گرفته می‌شود. اما افزایش اطلاعات عمومی و ارتقا نسبی سطح سواد جامعه نیز یکی دیگر از دلایل اهمیت مسابقات تلویزیونی به شمار می‌رود. مسابقات تلویزیونی قابلیت بسیار بالایی در جهت ارتقای سطح سواد عمومی و تخصصی مردم دارند و از این رو دارای اهمیت بسیاری هستند. چرا که هرچه سواد یک جامعه بیشتر شود و ارتقا یابد از بسیاری از تهدید‌های فرهنگی و غیر فرهنگی کاسته شده و هر عامل مخربی با یک بازخورد منطقی از مردم آن جامعه مواجه خواهد شد. به عنوان مثال زمینه اصلاح الگوی مصرف این نوع برنامه‌ها پتانسیل بسیار بالایی در جهت ارتقای دانش مردم در این زمینه دارند و همین موارد ساده و کم هزینه می‌تواند از هدر رفتن بسیاری از منابع طبیعی و مالی در کشور جلوگیری کند. خوشبختانه تلویزیون هیچ گاه نسبت به این مساله کوتاهی نکرده است و همواره به این بخش مهم توجه خاصی نشان داده که جای تقدیر و تشکر دارد.

توجه به مقوله اجرا نکته دیگریست که می‌تواند عامل مهمی در شکست یا موفقیت یک مسابقه تلویزیونی باشد. بحث اجرا و مجری‌گری در این برنامه‌ها آنقدر جدی و قابل اعتناست که حتی اگر همه شرایط را برای تولید یک مسابقه تلویزیونی خوب فراهم کنیم، اما در اجرا ضعیف باشیم قافیه را باخته‌ایم. ما در این سالیان مجری‌های خوب و با استعدادی را داشته‌ایم که توانسته‌اند خود به یک عامل موثر در میزان افزایش مخاطب تبدیل شوند، اما به یکباره آنان را کنار گذاشته‌ایم تا به اصطلاح جوانگرایی کرده باشیم. در صورتی که جوانگرایی وقتی معنی می‌دهد که جوانان پراستعداد اندک اندک به جمع باسابقه‌ها و باتجربه‌ها در این عرصه تزریق شوند تا هم بتوانند از آن همه تجربه استفاده کنند و هم با شرایط تخصصی و حرفه‌ای اجرا آشنا شده و انس بگیرند، اما ما در بسیاری از موارد به شکل بسیار گسترده‌ای از مجریان تازه کاری استفاده کردیم که نه تجربه جدی داشته‌اند و نه در محضر مجریان با سابقه شاگردی کرده‌اند. یکی از مضرات این کار، القای حس بی‌اعتمادی به مخاطب است. مخاطبی که مدت‌ها طول می‌کشد تا با مجریان در تلویزیون انس بگیرد و آنها را جزیی از خانواده خود بداند، اما در مدت کوتاهی شاهد حضور عده زیادی از تازه‌کاران در این عرصه می‌شود و همین عامل مهمی در عدم جلب رضایت مردم از برخی از این برنامه‌هاست. توجه مجدد مسوولان و برنامه‌سازان به بخش اجرا می‌تواند دوران طلایی دیگری را در این عرصه به وجود آورد.

یکی دیگر از الزامات این مسابقات که اهمیت فوق‌العاده‌ای دارد بحث خلاقیت است. خلاقیت چیزیست که باید در همه زمینه‌ها لحاظ شود و اهمیتش بر هیچ‌کس پوشیده نیست و مسابقات تلویزیونی از آن دسته از برنامه‌ها هستند که به هیچ وجه نمی‌توانند بدون خلاقیت به راهشان ادامه دهند. متاسفانه مسابقات این سال‌های تلویزیون در اکثر موارد هیچ‌گونه خلاقیتی در خود ندارند و صرفا تکرار ایده‌ها و کلیشه‌های مصرف شده گذشته هستند. این در حالی است که در سطح رسانه‌های بین‌المللی این نوع برنامه‌ها هر روز با ایده‌های جدید اجرا می‌شوند و با استقبال عمومی مواجه می‌شوند.

البته در سالیان گذشته ما مسابقات بسیار خوبی داشته‌ایم که با استقبال عمومی خوبی هم مواجه شده‌اند. مانند مسابقه هفته که مرحوم نوذری به اجرای آن می‌پرداخت و در آن زمان هم مخاطبان بسیاری داشت و هم دارای نوآوری‌های فراوانی در زمینه اجرا، دکور، سوالات و نیز ساختار کلی برنامه بود یا مسابقه بزرگ و در همین اواخر نیز مسابقه سیمرغ، اما متاسفانه این روند ادامه نیافت و برنامه‌سازان ما به تکرار موفقیت‌ها و نوآوری‌های گذشته پرداختند و با اندک تغییراتی سعی در جذب دوباره مخاطب می‌کردند که البته در این راه ناکام می‌ماندند. در صورتی که نوآوری برنامه‌هایی که ذکر شد تصادفی یا تکرار ایده‌های دیگران نبود و با یک تحقیق و کار کارشناسی خوب یک ایده خلاقانه در آنها شکل گرفته بود.

این بحث خلاقیت از آن جهت مهم و ضروری تلقی می‌شود که می‌تواند باعث جذب مخاطب و جلوگیری از فرار آن به سمت سایر رسانه‌هایی که عامل اصلی تهاجم فرهنگی می‌باشند شود. تجربه نشان داده که هرگاه در هر زمینه‌ای کوتاهی کرده‌ایم از طریق تهاجم فرهنگی لطمه خورده‌ایم و باید این حقیقت را قبول کنیم که غرب در زمینه رسانه بسیار قوی و موثر عمل می‌کند. همین مسابقات تلویزیونی در سایر رسانه‌ها به شکل کاملا تاثیر گذار و جذاب تولید و پخش می‌شوند و در هسته درونی خود هم اهداف سیاسی و فرهنگی خود را دنبال می‌کنند. این در حالی است که اگر ما کمی در این زمینه از خود ضعف نشان دهیم و نتوانیم نیاز مخاطب را در این زمینه‌ها برآورده کنیم قطعا مخاطبان خود را از دست خواهیم داد و به شکل منفعلانه‌ای باید شاهد گرایش مردم به ماهواره‌ها و شبکه‌های تلویزیونی غربی باشیم. این‌ها هشدار‌هایی جدی است که با همین ابزار‌های ساده و جذاب می‌توانیم از بروز این‌گونه موارد پیشگیری کنیم. پس جذابیت و ساختار خلاقانه به همان اندازه که محتوی و توجه به رشد فکری مخاطب اهمیت دارد مهم و تاثیر گذار است.

اما شیرین‌ترین بخش از تاثیرات این مسابقات تلویزیونی ماندگاری خاصی است که در ذهن مردم دارند. مسابقات تلویزیونی در شکل مطلوب خود، به یک یادگار و خاطره شیرین نزد مردم تبدیل می‌شوند. همان‌طور که مسابقات جذاب و پرمخاطب سال‌های ابتدایی بعد از انقلاب اسلامی هنوز در ذهن مردم جای دارند و به یک نوستالژی دوست داشتنی تبدیل شده‌اند.

این در حالی است که این مسابقات جوایز نقدی و غیر نقدی زیادی را به شرکت‌کنندگان خود می‌دهند و از این جهت نیز می‌توانند در ذهن بسیاری از مردم به یک خاطره شیرین تبدیل شوند. وقتی مادری که آرزوی سفر حج را دارد و با برنده شدن در مسابقه‌ای، چه حضوری و چه تلفنی، آرزوی او محقق می‌شود، آیا هیچ‌گاه نام و یاد آن برنامه از خاطرش می‌رود ؟ این اتفاقاتی است که همه ما بارها شاهد آن بودیم که شرکت کننده به آرزوی خود رسیده است و آنچنان ابراز خوشحالی کرده است که ما را هم تحت تاثیر خود قرار داده است.

اینها مواردی است که باعث می‌شود این برنامه‌ها در بین مردم ماندگار شوند و چه چیز ارزشمندتر از این که مردم از یک اثر تلویزیونی راضی باشند و آن را در خاطر خود نگاه دارند. این امر ارزشمند شاید در بسیاری از برنامه‌های دیگر تلویزیون وجود نداشته باشد و از این رو یک امتیاز بزرگ محسوب می‌شود.

حسین گودرزی