حضور افتخاری در اتاق عمل

گذشته از ارزش علمی‌برنامه و اطلاعات پزشکی روزآمدی که به بیننده منتقل می‌کند ساختار و فرم دراماتیک این مستند قابل توجه است. «پزشکی آینده» مخاطب را با خود به بخش‌های ممنوعه اتاق عمل می‌برد و او را هم در جایگاه ناظر و هم در جایگاه بیمار در تجربه درمان ‌ با همه بیم‌ها و امیدهایش شریک می‌کند. منتها نه مثل کسی که منظره یک روز برفی را درمیان برف و با سوز و سرمای حاصل از آن تجربه می‌کند، بلکه همچون کسی که در کنج عافیت و در کنار بخاری گرم داخل منزل نشسته و از پنجره نظاره‌گر بارش برف و سفیدپوشی زمین و مناظر طبیعت است؛ به عبارتی تجربه ملموس بیماری و درمان بدون متحمل شدن لطمات و آسیب‌های تجربه واقعی آن. این برنامه با حفظ تعلیق ناشی از موفقیت یا عدم موفقیت احتمالی فرآیند عمل، ضربان قلب مخاطب را همسو با بیمار و پزشکان در دست می‌گیرد و با بهره‌گیری از المان‌های مختلف تصویری از جمله مصاحبه رو در رو با بیمار و تدوین آن در میان صحنه‌های جراحی، به‌گونه‌ای مخاطب را با خود همراه می‌کند که او هم مثل تیم پزشکی و خود بیمار پس از اطلاع از موفقیت‌آمیز بودن درمان، نفسی را که در سینه حبس کرده آزاد کند و از التهاب ناشی از عمل جراحی آسوده خاطر شود.

به علاوه «پزشکی آینده» برنامه‌ای است در راستای التزام به اخلاق پزشکی که از گذشته و از زمان بقراط حکیم تا امروز همواره عامل تعیین‌کننده‌ای هم در پیشبرد موفقیت‌های درمانی و هم در ایجاد اعتماد میان پزشک و بیمار بوده و هست. مساله‌ای که سوگندنامه پزشکی نیز در راستای تحقق آن در همه جوامع تنظیم و اجرا شده و می‌شود. عامل مهمی‌که در جلوگیری از قساوت قلب پزشک و برخورد ماشینی او با بیمار نقش بسزایی ایفا می‌کند. «پزشکی آینده» برنامه‌ای تبلیغی برای فناوری‌های درمانی جدید نیست بلکه نه فقط محاسن و مزیت‌ها که همزمان نقاط ضعف و معایب احتمالی شیوه‌های درمانی مدنظرش را هم ذکر می‌کند و با اجتناب از سوءاستفاده از عدم آگاهی مخاطب از مسائل پزشکی و درمانی تصریح می‌کند که هر نوع جراحی در چه شرایطی موفقیت‌آمیز و در چه شرایطی مخاطره‌آمیز است.

به حق، جای چنین مستندهایی در میان آثار تولیدی داخلی خالی است. ما معمولاً عادت نداریم برخی مرزبندی‌های رایج ولی غلط در میان خودمان را بشکنیم و نگاهی دیگر را هم به رابطه‌هایی نظیر رابطه پزشک و بیمار تجربه کنیم. رابطه ای که در آن پزشک، شخصیت همه چیزدان و همه چیز فهمی ‌نباشد که به دلیل بالاتر بودن موضع خود در قبال خطاهای احتمالی‌اش مسوولیت‌پذیر نباشد و در مقابل، بیمار هم ناآگاهی فرض نشود که به مثابه موش آزمایشگاهی می‌شود هر اقدام درمانی جواب پس‌نداده‌ای را بر روی او آزمود و با سوءاستفاده از نیاز پزشکی‌اش و نیز با تکیه بر امضایی که به ناچار بر روی برگه قبل از عمل نموده از پاسخگویی به او در صورت آسیب‌های احتمالی گریخت. این برنامه با حذف این مرزبندی‌های غلط، هم از پیش مخاطب خود را از فرآیند درمان آگاه می‌کند و به این وسیله او را از بایدها و نبایدهای نوع درمان مطلع می‌سازد و هم با نفی اختیارات نامحدود جامعه پزشکی، جراحان و پزشکان را در موضع پاسخگویی و به عبارتی در زیر ذره‌بین قضاوت دیگران قرار می‌دهد و به این وسیله نقش موثری در کاهش تخلفات و حتی بعضا جنایات پزشکی ایفا می‌کند. جالب است که حتی نام و نام‌خانوادگی بیمار و پزشک هم در برنامه برده می‌شود و این انصافاً نوعی سنگ تمام گذاشتن برای ایجاد اعتماد متقابل میان بیمار و پزشک است. نه بیمار از این قضیه شرم زده می‌شود و بیماری را عیب و نقصی محرمانه برای خود تلقی می‌کند و نه پزشک از قرار گرفتن عملکرد خود در داوری عمومی ‌ممانعت می‌ورزد.

برنامه «پزشکی آینده» در راستای نیل به اهداف خود از عناصر مختلفی بهره می‌برد. بخشی از تصاویر برنامه تصاویر مستند واقعی است، بخشی دیگر مستندهای بازسازی شده ای است که به دلیل قدرت در اجرا به هیچ عنوان تصنعی به نظر نمی‌رسند و بخش دیگر تصاویر انیمیشن از پروسه درمانی است. صدای روی تصویر یا نریشن هم که در طول برنامه مهم‌ترین نقش را ایفا می‌کند. به علاوه استفاده مفید از عنصر مصاحبه هم از دیگر مزایای این برنامه است که چنانچه پیشتر اشاره شد هم به اعتماد متقابل میان جامعه پزشکی و مخاطب کمک می‌کند و هم سیر دراماتیک و تعلیق‌های موجود در برنامه را پیش می‌برد و با نشاندن بیننده در جایگاه بیمار، فاصله احتمالی میان مخاطب ناآشنا یا حتی بی‌علاقه به آگاهی‌های پزشکی با برنامه ای اینچنینی را از میان برمی‌دارد و به نوعی علاوه بر گستردگی تاثیر، گستردگی مخاطب را هم به مزایای کیفی خود می‌افزاید.

از دیگر جذابیت‌های این برنامه که به دلیل علمی ‌بودن آن طبق معمول می‌بایست ساختاری خشک و بی‌جاذبه داشته باشد نگاه هیجان‌انگیز کودکانه‌ای است که به فناوری‌های جدید پزشکی دارد. این‌که در نتیجه فناوری تلمنتری زمانی خواهد رسید که پزشک جراح در یک طرف کره زمین کنج اتاق منزلش پشت رایانه شخصی بنشیند و همزمان چند عمل جراحی در نقاط مختلف دنیا را با نظارت خود پیش ببرد؛ یا این‌که جراحی با بازوهای رباتیک با نگاه به مانیتور نه اعضا و جوارح بیمار چقدر شبیه بازی با آتاری و پلی استیشن است؛ و یا جراحی مجازی بوسیله برنامه‌های شبیه‌سازی شده که عیناً یادآور بازی‌های رایانه‌ای است چه کار مفرح و در عین حال حیاتی و آموزنده‌ای برای پیشرفت علم پزشکی می‌تواند باشد، این‌ها همه به مستند علمی‌«پزشکی آینده» جذابیتی غیرقابل تصور داده‌اند که نظیر آن را کمتر در آثار تولیدی با موضوع علم و فناوری و پزشکی دیده‌ایم.

روی هم رفته شاید بتوان گفت «پزشکی آینده» به نوعی دعوت ویژه و البته خودمانی و غیررسمی ‌از مخاطب برای حضور در اتاق عمل در کنار دست جراحان حرفه‌ای و متبحر و در نتیجه جبران همه ممنوعیت‌هایی باشد که پیشتر از ورود به بیمارستان و اتاق‌های در بسته و پر رمز و راز آن به عمل می‌آمده است. گویی پزشکی آینده دیگر این فاصله‌های ناخوشایند میان بیمار و پزشک را برنمی‌تابد.

آزاد جعفری