وقتی اسکناس‌های باطله تبدیل به چوب می‌شوند

اگرچه به نظر غیر قابل باور می‌رسد، اما در برخی کشورها هر فرد در طول هفته معادل وزن خود زباله تولید می‌کند. محققان برای آن‌که در برابر این حجم تولید زباله واکنشی نشان بدهند و کاری بکنند، ‌به سراغ کاغذ‌ها رفته‌اند.

بازیافت انواع کاغذ به دلیل محدودیت در منابع خام لیگنوسلولزی و مشکلات و محدودیت‌های زیست‌محیطی، بشدت مورد توجه مجامع زیست‌محیطی قرار دارد تا فکری برای حل این مشکل کنند برای آن‌که ابعاد این مشکل را دریابید، کافی است به این واقعیت توجه کنید که کاغذهای باطله در یک سال چیزی معادل با قطع 100 میلیون اصله درخت برابر می‌شود.

کما این‌که برای تولید یک تن کاغذ جدید باید 15 درخت تنومند قطع شود و بالطبع با استفاده از بازیافت کاغذ، نیاز به قطع درخت در حدود یک‌چهارم کاهش می‌یابد.

بخش قابل توجهی از این کاغذهای باطله در هر کشوری را اسکناس‌های مستعمل تشکیل می‌دهند که به علت آلودگی‌های فراوان هیچ کاربردی برای آن وجود ندارد. احتمالا همین مساله انگیزه خوبی برای محققان گروه علوم و صنایع چوب و کاغذ دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران بوده است تا از کاغذ اسکناس باطله به صورت مخلوط با خرده‌های چوب و رزین برای ساخت تخته چوب استفاده کنند.

جالب آن‌که استفاده از کاغذ اسکناس باطله در ساخت تخته خرده‌چوب نه تنها امکان‌پذیر است بلکه می‌توان با این فرآیند تخته‌های مناسبی برای مصارف داخلی ساختمان نیز به دست آورد. دکتر علی‌اکبر عنایتی، مجری این طرح، جزئیات بیشتری را در این ارتباط در اختیارمان می‌گذارد.

انگیزه اولیه برای ساخت تخته خرده‌چوب با استفاده از ضایعات کاغذ اسکناس باطله از کجا و چگونه شکل گرفت؟

ضرورت انجام هر تحقیق، آگاهی محققان از مشکلات و نیازهای جامعه در سطح ملی و بین‌المللی است. در این صورت محقق می‌تواند برای رفع این مشکلات و ارائه راهکارهای مناسب، برنامه تحقیقاتی خود را شکل دهد تا ضمن رفع مشکلات جامعه در زمینه تخصصی خویش، قدمی‌ نیز در جهت توسعه مرزهای دانش بردارد.

بر این اساس و با توجه به این‌که صنایع چوب کشور از جمله صنعت تخته خرده‌چوب (نئوپان) از کمبود ماده خام اولیه چوبی مورد نیاز رنج می‌برد، ضرورت استفاده از سایر منابع لیگنوسلولزی مناسب برای این صنعت وجود داشته و دارد، در این ارتباط استفاده از ضایعات چوبی و مواد لیگنوسلولزی نیز مورد توجه است. بنده نیز وظیفه خود دانستم برای رفع این مشکل، تلاش کنم و پس از تحقیقات لازم، راه‌حل مناسبی برای جبران این کمبود به صنعت ذی‌ربط ارائه دهم.

پس از بازگشت از یک دوره یکساله تحقیقاتی و بازدید از انبار گروه آموزشی‌ام، بسته‌‌ای از کاغذهای اسکناس باطله مشاهده کردم و پس از بررسی لازم مشخص شد که زمان سفر تحقیقاتی من، در قالب پایان‌نامه کارشناسی ارشد، یک بررسی روی بازیافت کاغذ اسکناس باطله و تهیه خمیر کاغذ با هدف کاربرد در ساخت کاغذ صورت گرفته (که نتیجه آن نیز منفی بود)، لذا همین موضوع یعنی مشاهده ضایعات مرا به فکر انداخت که در قالب یک پروژه تحقیقاتی این بررسی را انجام دهم.

از این رو طرح اولیه تدوین شد و آن را به تصویب شورای پژوهشی گروه آموزشی‌ام و شورای پژوهشی دانشکده رساندم و با تصویب اعتبار مورد نیاز آن را به اجرا در آوردم.

آیا تاکنون این ایده جای دیگری در داخل یا خارج از کشور اجرایی شده است؟

ایده استفاده از ضایعات کاغذ اسکناس باطله در ساخت تخته خرده‌چوب تاکنون اجرایی نشده است. ولی ناگفته نماند که ایده استفاده از ضایعات کاغذ به طور اعم (ضایعات کاغذ تحریر، کاغذ روزنامه، کارتن و...) در دیگر کشورها برای ساخت تخته خرده‌چوب و تخته فیبر)MDF( در مقیاس آزمایشگاهی و نیمه صنعتی اجرا شده، اما درخصوص کاغذ اسکناس باطله تا آنجا که بنده در جریان هستم، اولین بار است که ارائه شده است.

چرا از کاغذ اسکناس باطله استفاده کردید؟

آن‌گونه که همگان در جریان هستند، کاغذ اسکناس تولید شده در هر کشور دارای طول عمر مفیدی است. پس از آن و به جهت از دست رفتن کیفیت این نوع کاغذها که به طور عملی استفاده از آنها با مشکل مواجه می‌شود، باید این اسکناس‌ها از رده خارج شوند. با توجه به چرخه استفاده از اسکناس و گردش زیادی که در داد و ستد‌های جاری جامعه دارد، آلودگی‌های بی‌شماری به همراه دارد. لذا نگهداری این اوراق بهادار، می‌تواند مشکلات زیادی را برای سلامت جامعه به همراه داشته باشد.

کما این‌که بر اساس اطلاعاتی که از دست‌اندرکاران بانک مرکزی به دست آمده، طی سال‌های گذشته، تلاش براین بوده است که از این ضایعات در مرغداری‌ها (پوشش کف مرغداری به جای خاک اره) و بسته‌بندی میوه (برای بسته‌های صادراتی) استفاده شود، اما با توجه به آلودگی‌های باکتریایی شدیدی که این ضایعات دارند، این کار تبعات بدی به دنبال داشته و متوقف شده است. در نهایت هم‌اکنون بانک مرکزی اقدام به سوزاندن این کاغذها می‌کند. با توجه به حجم زیاد این ضایعات که طبق اظهار بانک مرکزی، میزان آن به حدود 700 تن در سال بالغ می‌شود و برای حل مشکلات زیست‌محیطی ناشی از آنها، صرفه‌جویی در هزینه‌هایی که برای سوزاندن این ضایعات می‌شود و درعین حال رفع مشکل کمبود ماده خام چوبی مورد نیاز صنعت تخته خرده‌چوب، این تحقیق صورت پذیرفت.

تبدیل کاغذهای باطله اسکناس به تخته خرده‌چوب تحت چه فرآیندی صورت می‌گیرد؟

با توجه به نتایجی که این تحقیق نشان داد، از ضایعات کاغذ اسکناس باطله که به صورت ذرات خرده شده از سوی بانک مرکزی تحویل می‌شود، به طور مخلوط با خرده‌های چوب برای ساخت تخته استفاده می‌شود، چرا که بر اساس نتیجه این تحقیق و پژوهش‌های دیگری که روی کاربرد دیگر ضایعات لیگنوسلولزی در ساخت تخته خرده‌چوب صورت گرفته، استفاده صددرصد از این ضایعات امکان‌پذیر نیست. نکته قابل توجه آنکه تبدیل این کاغذها به تخته در همان فرآیند معمول تولید تخته خرده‌چوب صورت می‌گیرد.

شاخص‌های این محصول ترکیبی، مؤید چه مزیت‌هایی در تخته خرده‌چوب به دست آمده است؟

ارزیابی نتایج به دست آمده از بررسی ویژگی‌های فیزیکی و مکانیکی تخته‌ها نشان داد که آنها از نظر کیفی با تخته‌های ساخته شده از خرده‌های چوب (به طور خالص) برابری می‌کند، ضمن این‌که چون کاغذهای اسکناس باطله به صورت ذرات با اندازه‌های مناسب مصرف برای تولید تخته خرده‌چوب است، هزینه‌ای برای خرد کردن (مثل آنچه برای تبدیل چوب به خرده‌چوب انجام می‌شود) پرداخت نخواهد شد و هزینه تمام شده این تخته‌ها کاهش خواهد یافت.

میزان مقاومت مکانیکی و شاخص‌های مربوط به وزن تخته خرده‌چوب به دست آمده در قیاس با دیگر تخته‌های حاصل از ضایعات طبیعی چگونه است؟

با توجه به نتایج به دست آمده از اندازه‌گیری ویژگی‌های مکانیکی و فیزیکی این تخته‌ها، مشخص شد که اغلب مقاومت‌های مکانیکی تخته‌های تهیه شده، در حد استاندارد مربوط به این‌گونه تخته‌هاست، ضمن این‌که ویژگی‌های فیزیکی تخته‌ها به مراتب بهتر از تخته‌های ساخته شده از خرده‌چوب (به طور خالص) است. از نظر وزن یا وزن مخصوص نیز تغییری در میزان این ویژگی تخته‌ها نسبت به تخته‌های ساخته شده از خرده‌چوب خالص مشاهده نشده است. لازم به یادآوری است که در ساخت فرآورده‌های چوبی مثل تخته خرده‌چوب، میزان وزن مخصوص با توجه به نوع کاربرد مشخص می‌شود.

این نوع تخته‌ها چه مصارفی می‌توانند داشته باشند؟ آیا کاربرد آنها با توجه به هزینه اجرایی شدن طرح، مقرون به صرفه است؟

همان‌‌طور که گفتم، کاربرد این نوع تخته‌ها با توجه به میزان وزن مخصوص تخته می‌تواند متفاوت باشد؛ اما این نوعی که در این تحقیق ساخته شد، عمدتا برای صنایع مبلمان (مبلمان اداری، منزل، قفسه کتاب، کابینت آشپزخانه و ...) قابل استفاده است و اگر از چسب مقاوم به رطوبت ساخته شوند برای دیوار بیرون خانه‌های پیش‌ساخته نیز قابل استفاده هستند. بعلاوه چون کاغذهای اسکناس باطله به صورت خرده شده هستند، هیچ اقدام اضافی در فرآیند تولید انجام نخواهد شد، ضمن این‌که چون تهیه این ضایعات هزینه بسیار اندکی را در برخواهد داشت، از هر حیث تولید این‌گونه تخته‌ها مقرون به صرفه خواهد بود.

اجرایی شدن طرح شما به چه پیش‌زمینه‌هایی نیاز دارد؟ آیا می‌توان سیستم مکانیزه‌ای را برای فرآیند تولید این نوع تخته پیاده‌سازی کرد؟

هر طرح تحقیقاتی در 3 مقیاس آزمایشگاهی، نیمه صنعتی و صنعتی باید انجام شود تا بتوان از نتایج آن در خط تولید استفاده کرد. در این تحقیق که در مقیاس آزمایشگاهی انجام شد، نتیجه مثبت بود. براساس مذاکره با چند کارخانه تولیدکننده تخته خرده‌چوب، قرار است در یکی از آنها دو مرحله دیگر نیز به انجام رسد. استفاده از این ضایعات در خط تولید، احتیاج به سیستم مکانیزه جداگانه‌ای ندارد، چون همان طوری که اشاره شد، ذرات کاغذ‌های اسکناس باطله به صورت مخلوط با خرده‌های چوب و در همان فرآیند مورد استفاده قرار می‌گیرند.

محمد ارشادی