منشوری برای تحقق حاکمیت فرهنگ قرآنی

در این منشور علاوه بر بیان اهداف، سیاست‌ها و راهبردهای توسعه فرهنگ قرآنی، مسوولیت اجرایی منشور به عهده شورای توسعه فرهنگ قرآنی به عنوان یکی از شوراهای وابسته به شورای عالی انقلاب فرهنگی گذاشته شده است.

با توجه به اهمیت موضوع که سیاستگذاری‌های کلان قرآنی کشور را تعیین و هدفگذاری می‌کند با حجت‌الاسلام والمسلمین حمید محمدی، قائم مقام رئیس و دبیر شورای توسعه فرهنگ قرآنی به گفتگو نشستیم.

در طول سال‌های اخیر شاهد توجه ویژه به قرآن و فعالیت‌های قرآنی هستیم و در این زمینه جلسات، نشست‌ها، مسابقات، نمایشگاه‌ها و همایش‌های متعددی برپا شده است. اگر موافق هستید گفتگو را با توضیح ضرورت پرداختن به چنین منشوری در میان فعالیت‌های متعدد قرآنی کشور آغاز کنیم؟

اهمیت و جایگاه پرداختن به قرآن کریم بر هیچ کسی پوشیده نیست. پیامبر اکرم (ص) از قرآن و عترت با عنوان ثقلین، یاد کرده است. آن حضرت از هر یک از دو ثقل خود با لقبی خاص و وصفی ویژه سخن به میان آورده و قرآن را به صفت اکبر و عترت را به صفت اصغر آراسته است. در واقع قرآن کلید اصلی تحولات و حرکت‌های بشر محسوب می‌شود و هر چه درباره اهمیت این کتاب آسمانی صحبت شود، کم است.

از سوی دیگر انقلاب اسلامی ‌ما بر پایه و اساس قرآن و اسلام طراحی شده است و ملت ایران برای حکومت حق و عدل قرآن قیام کردند و در ابتدای قانون اساسی کشورمان هم تعبیر زیبایی با همین مضمون آمده است که «ملت مسلمان ایران بر اساس اعتقاد دیرینه‌اش به حکومت حق و عدل قرآن قیام کرد.» پس باید توجه داشت که هدف مردم ایران از انقلاب چیزی جز تحقق آرمان‌های قرآن و رسیدن به حاکمیت فرهنگ قرآنی نبود. منشور توسعه فرهنگ قرآنی، در واقع سند راهبردی نظام جمهوری اسلامی‌ایران برای تحقق حاکمیت فرهنگ قرآنی است.

به فرهنگ قرآنی اشاره کردید و نام این منشور نیز «منشور توسعه فرهنگ قرآنی» است. فکر می‌کنم با توجه به تکرار این ترکیب اگر در همین آغاز تعریفی از آن ارائه کنید بهتر باشد.

ببینید ما یک فعالیت قرآنی داریم و یک فرهنگ قرآنی. تعریف توسعه فرهنگ قرآنی بر اساس اسناد منشور، «تعمیم و تعمیق شناخت و ایمان به قرآن و ارتباط و انس با قرآن و تحقق مضامین آیات قرآنی در رفتار فردی و اجتماعی جامعه است» اما فعالیت قرآنی به فعالیت‌هایی اطلاق می‌شود که به منظور شناخت و شناساندن خود قرآن و معارف قرآنی انجام می‌شود. در واقع، فعالیت‌های قرآنی مقدمه اجتناب‌ناپذیر توسعه فرهنگ قرآنی است اما همه آن نیست.

پس با توجه به نامی ‌که انتخاب شده، این منشور خیلی خودش را درگیر امور اجرایی و به تعبیری فعالیت‌های قرآنی نخواهد کرد.

این منشور 3 رویکرد اصلی دارد. نخست ارتقای فرهنگ عمومی‌نسبت به قرآن که در 3 بخش ایمان، علم و عمل طرح شده است.

دوم تمهید مقدمات نظام‌سازی در کشور که به معنای نفوذ فرهنگ و معارف قرآنی در نظام‌های سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و دیگر نظام‌هاست. سوم ساماندهی، تعامل و هم‌افزایی فعالیت‌های قرآنی کشور که اولین گام عملیاتی و اجرایی منشور است.

یکی از بزرگ‌ترین مشکلات برخی از مصوبه‌های شورای عالی انقلاب فرهنگی اجرایی نشدن آنها یا به تعبیری نداشتن ضمانت اجرایی است. برای اجرایی شدن چنین طرح یا منشور کلانی چه تمهیداتی اندیشیده‌اید؟

این منشور با امضای ریاست محترم جمهوری به تمام دستگاه‌های مربوط ابلاغ شده است. همچنین در این منشور، شورای توسعه فرهنگ قرآنی با عضویت وزرا، روِسا و نمایندگان سازمان‌های مهم فرهنگی کشور پیش‌بینی شده است که براساس ماده 9 منشور اجرای مصوبات این شورا برای تمام ‌دستگاه‌های دولتی، عمومی‌ و مردمی ‌ضروری است.

مصوبات شورای عالی انقلاب فرهنگی هر کدام در مسیر خودش اجرایی می‌شود. مثلاً بسیاری از مجوزهایی که توسط دستگاه‌هایی مانند وزارت ارشاد داده می‌شود براساس مصوبات شورای عالی انقلاب فرهنگی است. از سوی دیگر ساختارهای کافی و مقدمات لازم هم برای اجرایی‌شدن منشور در نظر گرفته شده است؛ مثلاً بر خلاف بعضی از شوراهایی که درون شورای عالی انقلاب فرهنگی به صورت مقطعی فعالیت می‌کنند این شورا دائمی ‌است و تشکیلات دبیرخانه‌ای دائمی‌ و فعال دارد.

همچنین تقریباً می‌توان گفت تمام سازمان‌های کلیدی بالاترین مقامشان در این شورا عضو است. وزیر آموزش و پرورش، وزیر علوم، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، رئیس نهادهای قرآنی وابسته به دفتر مقام معظم رهبری، نماینده شورای عالی حوزه‌های علمیه، رئیس سازمان تبلیغات اسلامی، رئیس دفتر تبلیغات اسلامی، رئیس سازمان اوقاف و امور خیریه، نماینده رئیس سازمان صدا و سیما، نماینده کمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی‌و همچنین 3 نفر از صاحب‌نظران موسسات آموزشی، پژوهشی و تبلیغی  ترویجی قرآنی مردمی.

نکته دیگری هم که وجود دارد به تعریف کمیسیون‌های تخصصی شورا بازمی‌گردد. همین کمیسیون‌ها ضمانت اجرایی منشور را بالا می‌برد. کمیسیون توسعه آموزش عمومی‌ قرآن که وزیر آموزش و پرورش مسوولیت آن را بر عهده دارد، کمیسیون توسعه پژوهش و آموزش عالی قرآنی که مسوولیتش به عهده وزیر علوم است و کمیسیون توسعه فعالیت‌های تبلیغی  ترویجی قرآنی که ساماندهی فعالیت‌هایی مثل برپایی جشنواره‌ها، مسابقه‌ها، نمایشگاه‌ها و فعالیت‌های رسانه‌ای قرآنی را دنبال می‌کند و وزیر ارشاد مسوولیت آن را به عهده دارد.

به حضور نماینده صدا و سیما اشاره کردید. نقش رسانه ملی در این منشور بیشتر در چه حوزه‌ای است؟

بله، نماینده رییس سازمان صدا و سیما عضو این شوراست و نقش ویژه ای برای رسانه ملی در نظر گرفته شده که با توجه به رسالت اصلی صدا و سیما بیشتر در حوزه ترویجی و تبلیغی است.

با این توصیفی که از کمیسیون‌های شورا داشتید و همچنین با عنایت به تعریف آغاز گفتگو به نظر می‌رسد این منشور تنها فرهنگ قرآنی را مورد توجه قرار نمی‌دهد و مستقیم وارد فعالیت‌های قرآنی هم می‌شود؟

ببینید این شورا به شکل ریز و جزئی وارد فعالیت‌های قرآنی دستگاه‌ها نمی‌شود بلکه مدیریت راهبردی و ستادی فعالیت‌های قرآنی را از طریق کمیسیون‌ها اعمال می‌کند. شبیه کار مجلس شورای اسلامی‌که خط‌دهی بسیاری از فعالیت‌های اقتصادی‌، سیاسی و اجتماعی از سوی مجلس است ولی خودش کار اجرایی نمی‌کند بلکه ساز و کار تعریف می‌کند و نظارت هم دارد.

در مجموع باید بگویم این شورا بالاترین مرجع و نهاد و مقامی‌است که می‌تواند برای فعالیت‌ها و فرهنگ قرآنی سیاستگذاری و برنامه‌ریزی کلان انجام دهد.

آیا در چشم‌انداز این شورا برای جلوگیری از فعالیت‌های مشابه و موازی تشکیل یک نهاد یا سازمان واحد قرآنی دیده شده است؟

فعلاً و در این شرایط به این نتیجه رسیده ایم که لازم نیست فعالیت‌های قرآنی را متمرکز کنیم. الان غیر از وظایف رسمی‌گسترده دستگاه‌هایی مثل آموزش و پرورش و آموزش عالی در حوزه‌های مختلف قرآنی سازمان اوقاف، وزارت ارشاد، سازمان تبلیغات و حدود 10 هزار موسسه مردمی ‌در حال فعالیت هستند و ما فکر می‌کنیم این حجم فعالیت‌ها با این تنوع مردمی‌ و دولتی امر مطلوبی است؛ اما آنچه تاکنون فاقد آن بودیم، وجود یک مرکز سازماندهی و سیاستگذاری کلان بود تا مانند یک نخ تسبیح دانه‌های مختلف را با نظم و ترتیب کنار هم قرار بدهد که ان‌شاءالله با ابلاغ این شورا این نخ تسبیح ایجاد می‌شود و فعالیت‌های قرآنی با نظم و انسجام بیشتری انجام می‌پذیرد.

به نظر جنا‌ب‌عالی مهم‌ترین مساله در حوزه فعالیت‌های قرآنی چیست که باید به آن پرداخت؟

ما معتقدیم شاه کلید توسعه فرهنگ قرآنی و فعالیت‌های قرآنی، تربیت نیروی انسانی است و امروز مهم‌ترین رنجی که ما می‌بریم از کمبود و خلا‡ نیروی انسانی مناسب در عرصه‌های قرآنی است.

مباحث مهمی‌چون تولید علم، ارتقای سواد قرآنی جامعه و رشد فرهنگ عمومی‌ در جهت قرآنی همگی وابسته به تأمین و به کارگیری نیروی انسانی مناسب برای این عرصه است. امیدواریم برای تحقق این راهبرد منشور گام‌هایی اساسی برداشته شود.

سینا علی‌محمدی