قاصدان «مهر و محبت» بوی خشونت می‌گیرند

تلفن ثابت و همراه، پیامک، اینترنت، جی‌میل، یاهو مسنجر و... در زندگی بسیاری از زوج‌های جوان امروزی جایگاه مهمی دارد. بسیاری از آنها از این شیوه‌های جدید ارتباطی خاطراتی خوش و شیرین دارند. ذخیره کردن شماره تماس همسر با عکس و آهنگ ارتباطی خاص که با زنگ زدن تلفن، نوایی زیبا و عاشقانه از آن تماس تلفنی به گوش برسد، هیجان خواندن پیامکی عاشقانه، دیدن آف‌هایی که نامزد یا همسر برای دیگری در شبکه‌های ارتباطی از نوع جی میل و یاهو مسنجر می‌گذارد یا ایمیل‌کردن نامه‌های عاشقانه پر از سوز و گداز و عکس‌های تازه مسائلی است که هر کدام از زوج‌های جوان امروزی در ذهن و خاطره خود دارند. برخی از آنها تا مدت‌ها پس از ازدواج نیز این شیوه‌های مهرورزی را ادامه می‌دهند.

زمانی که میان همسران اختلافی پیش می‌آید، همین شیوه‌های ارتباطی که زمانی حامل مهر و محبت بودند، تبدیل به وسایلی برای انتقام‌گیری و نابود کردن طرف مقابل می‌شوند. خاطرات خبرنگارانی که برای تهیه خبرهای حوادثی به جلسات بازجویی دادیاران و بازپرس‌های دادسراها می‌روند، از اختلاف‌های خانوادگی که به مزاحمت‌های تلفنی، پیامکی و اینترنتی ختم می‌شود گاه آنقدر تکان‌دهنده است که حتی قابل درج در «صفحات سیاه حوادث» هم نیست. دامنه چنین مزاحمت‌هایی تنها به خود همسران ختم نمی‌شود و در اغلب موارد خانواده‌های طرف مقابل و حتی دوستان و آشنایان مشترک را هم در برمی‌گیرد. برخی از افرادی که در چنین مواقعی مورد آزار و اذیت طرف مقابل خود قرار می‌گیرند تصور می‌کنند راه‌حل قانونی مشخصی برای احقاق حق آنها وجود ندارد و رفتن به سراغ قانون نیز چیزی جز دردسر برای آنها به همراه ندارد. این نکته‌ای است که محمدرضا بندرچی وکیل پایه یک دادگستری و استاد دانشگاه آن را رد می‌کند و می‌گوید: «مطابق ماده 641 قانون مجازات اسلامی مزاحمت با تلفن یا دیگر دستگاه‌های مخابراتی جرم است و برای آن مجازات تعیین شده است. قانون شرکت مخابرات ایران  مصوب نیز می‌گوید هر کس از وسایل مخابراتی استفاده غیرمجاز کند، بار اول به او اخطار کتبی داده می‌شود و بار دوم به مدت 15روز ارتباط او قطع می‌شود. در صورت تکرار، اشتراک او به‌کلی لغو می‌شود.»

به گفته این وکیل دادگستری برای پیگیری مزاحمت تلفنی شیوه‌های مختلفی وجود دارد. می‌توان این شکایت را از طریق شرکت مخابرات و از جنبه اداری آن پیگیری کرد. برای این کار فردی که برایش مزاحمت تلفنی ایجاد شده، با مراجعه به نزدیک‌ترین مرکز مخابرات محل سکونت خود، این موضوع را مطرح می‌کند در این محل فرمی با نام «درخواست کشف مزاحم» به او داده می‌شود.

مشترک باید این فرم را کامل کند و تحویل دهد. سپس برای فرد سیستم رایانه‌ای تعریف شده و روی خط تلفنش نرم‌افزاری فعال می‌شود. پس از آن به مشترک آموزش‌هایی داده می‌شود تا زمانی که فرد مزاحم تماس گرفت، او کد مخصوصی را وارد کند و شماره فرد مزاحم ثبت شود. ظرف 24ساعت فرد شناسایی می‌شود و از طرف اداره با او تماس می‌گیرند و برایش اخطاریه فرستاده می‌شود. بار اول تلفن مزاحم برای یک هفته قطع می‌شود، بار دوم 3 ماه و بار سوم تلفن قطع و از او سلب امتیاز می‌شود.

مزاحمت تلفنی جرمی است که به گفته بندرچی در قانون تعریف مشخصی برای آن ارائه نشده و این‌که چه اعمال و رفتاری مزاحمت تلقی می‌شوند، موضوعی است که برای تشخیص آن باید به عرف جامعه مراجعه کرد. معنی این حرف هم این است که در عرف عادی جامعه چه چیزی مزاحمت تلقی می‌شود؟ آیا فردی که یک بار به اشتباه شماره‌ای را می‌گیرد و بعد قطع می‌کند مزاحم است؟ آیا خط روی خط افتادن مزاحمت تلقی می‌شود؟ بندرچی در پاسخ به این سوال می‌گوید: «معمولا عرف جامعه چیزی را مزاحمت تلقی می‌کند که از طرفی تکرار شود و از طرف دیگر مخاطب مورد آزار و اذیت روحی قرار گیرد. در چنین مواردی نیز گاهی فقط مزاحمت اتفاق می‌افتد اما گاهی دیگر جرائمی مانند: فحاشی، تهدید به قتل، زدن تهمت ناروا و... هم صورت می‌گیرد که این جرائم حتی اگر در قالب تماس تلفنی هم نباشند و مثلا فردی در خیابان آن را به دیگری نسبت دهد قابل تعقیب است. مزاحمت به تنهایی شامل مواردی می‌شود که مثلا فردی به کرات به دیگری زنگ بزند و حرف نزند یا این‌که در تلفن فوت کند.»

سوالی که ممکن است برای برخی از خوانندگان این مطلب پیش بیاید این است که آیا وجود رابطه نامزدی یا همسری میان یک زن و مرد باعث می‌شود تا آنها در تماس‌های تلفنی، ارسال پیامک و موارد اینچنینی هرچه می‌خواهند به یکدیگر بگویند؟ این وکیل دادگستری بار دیگر به این مساله اشاره می‌کند که: « مصادیق چنین جرمی از سوی قانونگذار تعریف نشده و مصادیق به عرف جامعه ارجاع داده می‌شود. از یک جهت رفتاری که حالت عادت گرفته شده را عرف می‌گویند. مثلا اگر این عرف ارسال پیامی عاشقانه را برای همسر مناسب بداند، این موضوع در دادگاه جرم نیست، اما اگر ارسال همان پیام برای فردی غریبه از نظر عرف جامعه اشکال داشته باشد، از این رفتار تلقی مجرمانه خواهد شد. این که فردی در نیمه‌های شب به نامزد خود زنگ بزند و او را از خواب بیدار کند، این یک رفتار مزاحم است. به هر حال بسیاری از رفتارها حتی میان زن و شوهر هم جرم است و نسبت قانونی و شرعی میان آنها تاثیری در صورت مساله ندارد.»

نکته قابل توجه دیگر در زمینه مزاحمت‌های تلفنی، پیامکی و موبایلی این است که گاهی افراد از تلفن همراه خواهر، برادر یا دیگر بستگان خود برای ایجاد مزاحمت استفاده می‌کنند. سوالی که در اینجا مطرح است این است که آیا این مساله برای فردی که توسط تلفن او مزاحمت ایجاد شده مشکل ایجاد خواهد کرد؟ پاسخ بندرچی به این سوال این است: اداره مخابرات کاری به این مساله ندارد که چه کسی از این شماره تماس گرفته و به فردی که تلفن به نام اوست اخطار می‌دهد. در شکل کیفری مساله نیز با توجه به این مساله که همواره تحقق عنصر معنوی جرم در تصمیم نهایی مقام قضایی مهم است، صاحب امتیاز تلفن فی نفسه متهم نیست و کسی که از آن تلفن برای کار مجرمانه استفاده کرده مورد تعقیب قرار می‌گیرد.

شکایت کیفری برای مزاحمت تلفنی چگونه انجام می‌شود؟

مزاحمت تلفنی موضوعی است که علاوه بر امکان پیگیری از سوی شرکت مخابرات، از طریق دادسرا و در قالب شکایت کیفری نیز قابل پیگیری است. برای این کار کافی است به دادسرای محل سکونت یا کار خود  یعنی جایی که مزاحمت در آنجا رخ داده  مراجعه کنید. داشتن نامه‌ای از مخابرات نیز می‌تواند باعث سرعت در کار شود. در این مرحله روی یک برگه کاغذ شکایت خود را مطرح می‌کنید. عنوان مجرمانه این شکایت هم چنین است: «ایجاد مزاحمت تلفنی از طریق ارسال پیامک.» اگر توهین شدیدی هم صورت گرفته باشد، شاکی می‌تواند تقاضای «اعاده حیثیت» را هم مطرح کند. ممکن است طرف مقابل نامشخص باشد. در چنین حالتی در بخش مربوط به متشاکی نوشته می‌شود: «نامشخص.»

بعد از این مرحله، با ارجاع شکایت به یکی از شعبه‌های دادیاری یا بازپرسی، با نامه‌ای که دادگاه خطاب به کلانتری برای تکمیل کردن تحقیقات می‌نویسد، کلانتری از مخابرات درخصوص این شماره تلفن استعلام و تقاضای پرینت مکالمات تلفنی را عنوان می‌کند. ممکن است این استعلام به طور مستقیم از سوی دادگاه خطاب به مخابرات ارسال شود، اما بخش اولیه کار در این مرحله شناسایی متشاکی است. این نامه‌ها نیز برای بخش حقوقی شرکت مخابرات ارسال می‌شود. در این بخش ردیابی مربوط به خط و گوشی تلفن عادی و همراه قابل انجام است. حتی مخابرات می‌تواند گوشی تلفن همراهی که از آن تماس گرفته شده را ردیابی کند و این مساله را مشخص کند که آخرین بار چه زمانی و چگونه از آن استفاده شده و چه سیمکارتی در آن فعال بوده است؟ پس از این مرحله و مشخص شدن شماره تماس، از سوی دادسرا برای آن نشانی و صاحب خط تلفن اخطاریه ارسال می‌شود و دادسرا ایشان را احضار و تحقیق می‌کند. اگر فردی در مرحله اول در دادسرا یا کلانتری حاضر نشود، برای بار دوم نیز برای او اخطاریه ارسال می‌شود و در نهایت با عدم حضور وی، برای بار سوم در صورتی که دادستان دلایل جرم را قوی تشخیص دهد، برای او حکم جلب صادر می‌شوند.

در مرحله بازپرسی اگر فرد مزاحم این مساله را بپذیرد، پرونده با صدور کیفرخواست برای صدور رای به دادگاه فرستاده می‌شود. البته ممکن است متشاکی در طول مراحل بازجویی عنوان کند که استعلام را قبول ندارد.

در این مرحله تا زمان اقرار، بازجویی ادامه می‌یابد و در صورتی که دلایل کافی وجود داشته باشد، با اخذ قرار مناسب، پرونده مراحل بعدی خود را طی می‌کند.

یکی از شیوه‌های اثبات مزاحمت تلفنی، استناد به صدای ضبط شده است. صدای ضبط شده در رسیدگی به یک پرونده جزو اماره محسوب می‌شود و گاهی دادیاران، بازپرس‌ها یا قضات این مساله را نمی‌پذیرند. چون ممکن است با توجه به پیشرفت تکنولوژی، صدای ضبط شده ساختگی باشد. نکته‌ای که بندرچی به آن اشاره می‌کند، جالب توجه است. او می‌گوید: در محاکم دادگستری کارشناسان مختلفی مانند کارشناس راه و ساختمان، کارشناس خط، آتش نشانی و... وجود دارد، اما به دلیل این که مواردی مانند پیامک پدیده‌های جدیدی است، کارشناس رسمی و خبره در این مورد وجود ندارد، اما گاهی قاضی می‌تواند از آدمی خبره برای کارشناسی کمک بگیرد، اما اگر مقام قضایی از طریق شیوه‌هایی همچون تطبیق صدای ضبط شده با صدای متهم قانع شود که این صدا به فرد مزاحم تعلق دارد و اگر شهود در این زمینه شهادت دهند یا فرد متشاکی اعتراف کند، پرونده با کیفرخواست به دادگاه ارسال می‌شود.

درخصوص مزاحمت با موبایل و پیامک هم این استاد دانشگاه به نکته جالبی اشاره می‌کند و می‌گوید: درخصوص مزاحمت با موبایل و پیامک چون بتازگی ایجاد شده، قانون خاصی نداریم. در این مرحله قضات دو نوع عملکرد دارند.

یک عده می‌گویند چون قانون خاصی نداریم، این مسائل قابل تعقیب کیفری نیست و وقتی قانون مجازاتی تعیین نکرده، نمی‌توان فرد مجرم را مجازات کرد.

برخی از قضات هم می‌گویند آیین دادرسی کیفری در این زمینه پیش‌بینی کرده در موارد سکوت قانون قاضی باید به فتاوی مراجعه کند. به همین سبب این قضات، به توهین‌هایی که در قالب پیامک هم باشد به عنوان عملی مجرمانه رسیدگی می‌کنند و فرستده را به سبب این توهین مورد تعقیب قرار می‌دهند.

چه مجازاتی در انتظار مجرمان است؟

برای مجازات مزاحمت‌های پیامکی و تلفنی، مجرمان به مجازات تعزیری محکوم می‌شوند. این مجازات ممکن است شامل شلاق، جریمه مالی و حبس باشد. آن گونه که این وکیل دادگستری می‌گوید، نوع مجازات نیز بسته به شخصیت متهم، دفعات و نوع مزاحمت بستگی دارد. گاهی جرم یک مزاحمت ساده است و در آن توهین، تهدید و فحاشی وجود ندارد، اما گاهی ممکن است مزاحم توهین یا تهدیدی کند که در این شرایط مجازات مجرم اضافه می‌شود. قاضی با توجه به شخصیت مجرم و دفعات تکرار جرم، بی‌پول بودن یا پولدار بودن یا سابقه‌دار بودن، تصمیم می‌گیرد. اگر متشاکی حرفه‌ای نباشد، معمولا قضات به جرائم نقدی اکتفاء می‌کنند. این جریمه از 50‌‌هزار تومان به بالاست که ممکن است برای یک فرد پولدار 500 هزار تومان و برای یک آدم بی پول و یک دانش‌آموز 50 هزار تومان باشد. ممکن است در مواردی قاضی تصمیم بگیرد مجازات را تا یک سال تعلیق کند که در صورت عدم تکرار جرم، این مجازات منتفی می‌شود.

نکته پایانی دیگری که محمدرضا بندرچی به آن اشاره می‌کند، امکان ادامه یافتن مواردی از قبیل مزاحمت پیامکی و تلفنی حتی بعد از طلاق است.

پیشنهاد این وکیل دادگستری این است که طرفین در زمان طلاق در طلاق‌نامه با هم توافق کنند تمام شکایاتی را که تا آن تاریخ علیه هم مطرح کرده‌اند یا تمام شکایت‌ها اعم از کیفری و جزایی که تا آن لحظه زمینه شکل‌گیری‌اش ایجاد شده را به صلح خاتمه دهند و حق شکایت کیفری یا حقوقی را از خود سلب کنند تا دیگر زمینه‌ای برای شکایت‌های بعدی نیز وجود نداشته باشد.

در شماره آینده به بررسی مزاحمت‌های اینترنتی می‌پردازیم.

رضا استادی