رایانه‌ها نوجوانان را تهدید می‌کنند؟

اینترنت البته قصه‌اش جداست. جرایم اینترنتی فصل جدیدی در کتاب‌های قانون و اداره آگاهی برای خود باز کرده ‌است. سرهنگ مهرداد امیری، رئیس اداره مبارزه با جرایم رایانه‌ای و خاص پلیس آگاهی تهران در این باره می‌گوید: با افزایش میزان استفاده از اینترنت و سهولت دسترسی به رایانه، سوء‌استفاده از آن و جرایم اینترنتی نیز افزایش پیدا کرده است.

به گفته سرهنگ امیری 26 درصد جرایم اینترنتی به هتک حیثیت اختصاص دارد؛ جرمی که در آن نه‌تنها مجرم‌ها بلکه شاکیان هم مقصر هستند و این به آن دلیل است که کاربران اینترنت با فرستادن عکس‌های خود و پاسخ دادن به ایمیل‌های ناشناس خود را در معرض خطر و وقوع این جرم قرار می‌دهند.

سرهنگ امیری چاره کار را در آموزش و نظارت خانواده‌ها می‌داند: «خانواده‌ها باید روی فرزندان خود نظارت داشته باشند تا وارد سایت‌های غیراخلاقی و دوست‌یابی که پرخطرترین سایت‌های اینترنتی هستند، نشوند.»

اما دلیل گرایش نوجوانان به اینترنت و بازی‌های رایانه‌ای چیست؟ این پرسش را با مریم رامشت، روان‌شناس مطرح کرده‌ایم.

به گفته او بازی‌های رایانه‌ای به دلیل دارا بودن تصاویر دوبعدی تا 50 درصد با تصاویر واقعی انطباق دارند و این باعث جذابیت این نوع بازی‌ها می‌شود. تصاویر پرتحرک و صداهای مهیج دنیای هیجان را به انسان‌هایی که تشنه هیجان هستند به ویژه نوجوانان عرضه می‌کند تا جایی که نوجوانان به عالم تخیل می‌روند و خود را قهرمان و محور اصلی بازی‌های کامپیوتری قرار می‌دهند. اینترنت هم دنیای جدید و جذابی است که در عالم واقعی در دسترس نیست. از این رو نوجوانان را جذب خود می‌کند.

رامشت ابتدا محاسن رایانه را مورد بررسی قرار می‌دهد: «اصولا استفاده از کامپیوتر و اینترنت یادگیری را افزایش می‌دهد. شخص می‌تواند از طریق اینترنت و بازی‌های رایانه‌ای موضوع دلخواهش را تکرار کند و بیاموزد. در بعضی موارد مهارت فرد را افزایش می‌دهد، مثلا به فرد اجازه می‌دهد بی‌آنکه لباس خود را کثیف کند نقاشی کند؛ کاری که در دنیای واقعی امکان‌پذیر نیست. همچنین استفاده از اینترنت و بعضی بازی‌ها مفاهیم ریاضی را به فرد آموزش می‌دهد. جدا از این بعضی از پزشکان معتقدند بازی‌های کامپیوتری تسکین‌دهنده هستند و بازی‌های رایانه‌ای نوجوانان را به دنیایی وارد می‌کنند که کنترل امور در دست آنهاست و هماهنگی بین چشم، دست و عضلات ظریف او را افزایش می‌دهند. این فضا برای رشد فکری معلولان هم خوب است.»

این روان‌شناس آسیب‌های بازی‌های رایانه‌ای و اینترنت را به دو بخش آسیب‌های روانی و جسمی تقسیم می‌کند. رامشت آسیب‌های جسمانی را اینگونه توضیح می‌دهد: چشم‌های کاربر به دلیل خیره شدن به شدت تحت تاثیر نور و اشعه قرار می‌گیرد. نشستن بیش از حد پشت میز رایانه بر استخوان‌بندی و ستون فقرات نوجوان تاثیر می‌گذارد و حتی گاهی احساس درد و سوزش در ستون فقرات، کتف یا مچ دست خود می‌کند. تهوع و سرگیجه اثرات دیگری هستند که به ویژه در کودکانی که زمینه صرع دارند بیشتر دیده می‌شود.

اما آسیب‌های روانی استفاده از رایانه بسیار گسترده‌تر از تاثیرات منفی جسمی است. به گفته این روان‌شناس آسیب‌های روانی این مساله به این شرح است:

1 - تقویت حس پرخاشگری: مهم‌ترین مشخصه اکثر بازی‌های کامپیوتری جنگی بودن آنهاست. این‌که نوجوان مجبور است برای برنده شدن با دشمن بجنگد، او را ستیزه‌جو می‌کند.

2 - انزواطلبی: کسانی که بیش از حد خود را درگیر بازی‌های انفرادی رایانه‌ای می‌کنند، تبدیل به افراد درونگرا در جامعه می‌شوند. این افراد در برقراری ارتباطات اجتماعی ناتوان هستند. این مساله نوجوانان را از گروه همسالان خود جدا می‌کند.

3 - تنبل شدن ذهن: بازی‌های کامپیوتری حس خلاقیت و اعتماد به نفس را متزلزل می‌کنند. نوجوانانی که معتاد به این بازی‌ها هستند ابتکار عمل ندارند.

4 - تاثیر منفی بر روابط خانوادگی: در جامعه‌ای که به سمت ماشینی شدن می‌رود روابط عاطفی کم می‌شود. همان‌طور که تلویزیون گاهی به رقیب عاطفی افراد خانواده تبدیل می‌شود، رایانه نیز فرزندان را از خانواده جدا می‌کند. گاهی هم فرزندان در اثر مشکلات خانوادگی به رایانه پناه می‌برند.

5 - افت تحصیلی: به دلیل جذابیت مسحورکننده بازی‌های اینترنتی نوجوانان وقت زیادی را صرف آن می‌کنند. حتی گاهی از وقت تحصیل و درس خواندن برای بازی کردن با کامپیوتر مایه می‌گذارند. وقتی انرژی آنها بیشتر صرف بازی‌های رایانه‌ای می‌شود، انرژی کمتری برای درس خواندن دارند. انرژی کم باعث از دست رفتن انگیزه و سپس افت تحصیلی می‌شود.

حال برای کم کردن این پنج عامل و همچنین اثرات منفی جسمانی بازی‌های رایانه‌ای و اینترنت چه باید کرد؟ آیا باید کامپیوتر را داخل کارتن‌اش گذاشت و در انباری پنهان کرد؟ رامشت پاسخ می‌دهد: به هیچ وجه. این عمل عکس‌العمل شدید فرزندان را موجب می‌شود و آنها را حریص‌تر می‌کند. خانواده‌ها باید به فرزندان آگاهی بدهند و آنها را متوجه آثار منفی رایانه کنند و با توافق استفاده از رایانه را محدود کنند.

می‌توان بازی‌های خشن و جنگی را با بازی‌های تصویری خلاق کامپیوتری جایگزین کرد؛ بازی‌هایی که در آن نوجوان باید معمایی را حل کند. مانند بازی سودوکو یا مارپیچ. همچنین می‌توان آن دسته از بازی‌ها را انتخاب کرد که به صورت دسته‌جمعی بازی می‌شوند تا از انزواطلبی فرزندان پیشگیری کرد.

او به نقش مهم والدین در کمتر شدن اثرات منفی رایانه تاکید می‌کند: «والدین باید وقت بیشتری را به فرزندانشان اختصاص دهند. نباید آنها را برای ساعت‌های طولانی در خانه تنها بگذارند. باید والدین همراه فرزندان خود به طبیعت بروند و آنها را به بازی‌های جسمانی تشویق کنند. این کار باید به تدریج انجام شود.»

به گفته رامشت، انزواطلبی، پرخاشگری، افت تحصیلی و کاهش روابط خانوادگی مهم‌ترین عوامل وقوع جرم بین نوجوانان هستند. استفاده بیش از حد از رایانه اگر به وقوع جرم هم منجر نشود، ممکن است اثرات روحی جبران‌ناپذیری بر نوجوانان بگذارد.

به عنوان مثال در محیط‌های گیم‌نت واگیر روانی وجود دارد و حتی اگر نوجوان به طور متوسط از رایانه استفاده می‌کند ممکن است به آن معتاد شود. توصیه این روان‌شناس این است که فرزندان در منزل و در حضور خانواده از رایانه استفاده کنند.

البته موضوع فقط رایانه نیست. گوشی‌های موبایل هم با امکانات متنوع‌شان دردسرساز شده‌اند. علاوه بر بازی‌هایی که در هر گوشی موجود است و همیشه در دسترس، اس‌ام‌اس‌بازی و بلوتوث‌بازی هم مشکلات دیگری به وجود می‌آورند. رامشت در این باره می‌گوید: «موبایل که یک وسیله ارتباط جمعی است به وسیله بازی تبدیل شده و این موضوع خطرناک است و به دلیل این‌که همیشه در دسترس است می‌تواند از رایانه خطرناک‌تر باشد. علاوه بر این پیامک و بلوتوث جنبه‌های تخریبی پیدا کرده‌اند.»

شاید بازگرداندن نوجوانان به دنیای هفت‌سنگ و گرگم به هوا کار ساده‌ای نباشد، اما به نظر می‌رسد بهترین کسانی که می‌توانند به بهبود این روند کمک کنند خانواده‌ها باشند. یک لی‌لی خانگی شاید از اعتیاد فرزندان به رایانه بکاهد.

حدیث ضابطی