چشمه خورشید درخشانی در هنر اسلامی
چشمه خورشید
چشمه خورشید، چشمه آفتاب و چشمه نور از دیگر مضامینی است که به عنوان نماد پیغمبر (ص) در اشعار شاعران و هنرمندان دیده میشود. سنایی در وصف پیامبر چنین میسراید:
نور کز خلق او موثر شد
چشمه آفتاب و کوثر شد
محمد لاهیجی نیز در شرح گلشن راز چنین آورده است:
رو به ما دارند ذرات جهان
چشمه خورشید درخشانی منم
همانطوری که آقای ملکیان شیروانی در کتابش اشاره میکند، تعداد قابل ملاحظهای از ظرفهای فلزی مربوط به سالهای 700 تا 710 هجری که در غرب ایران ساخته و هم اکنون در موزه ویکتوریا و آلبرت لندن نگهداری میشوند.
نقوش سطح داخلی بسیاری از این بادیهها با نقش خورشید، ماهی و پرنده تزئین شده است. در این نقوش خورشید با دوازده شعاع همراه با تعدادی ماهی و در بعضی از آنها پرندگان در حال چرخش هستند. این نقشها نمایانگر همان مفهوم چشمه خورشید است. در موزههای دیگر از جمله در گالری هنر فرییر واشینگتن ظرف فلزی مربوط به اوایل قرن هشتم هجری نگهداری میشود. در کف این بادیه نیز با نقش خورشید، با دوازده شعاع همراه با چهار ردیف ماهی تزئین شده است. این ظروف احتمالا برای نگهداری آب بوده تا در هنگام استفاده تذکر یاد پیغمبر (ص) باشد. نمونههای از این نقش در آثار فلزی دوران صفویه (1275 933 هجری) به طور مثال در ظروف فلزی حمام گنجعلیخان کرمان (حدود 1020 هجری) دیده میشود. در مرکز شمسه این ظرف، نقش نمادین خورشید به صورت دوازده پره چرخان طرح شده است. نقش هشت ماهی هم که دو به دو در قسمت سر و بدنه روی هم قرار گرفتهاند در چهار جهت ظرف قرار گرفتهاند.
شیر و خورشید
نقش خورشید در دوره اسلامی و حتی قبل از اسلام با نقشهای دیگری ترکیب شده است. رایجترین آنها ترکیب «شیر و خورشید»، «خورشید و سیمرغ» و «خورشید و طاووس» است. شاید مهمتر از همه ترکیب شیر و خورشید باشد.
نقش شیر و خورشید در طول دورههای مختلف در فرهنگ ایران مفاهیم مختلفی دارد. قدیمیترین مفهوم نمادین نقش شیر و خورشید، مفهوم نجومی این نقش است که قدمت آن به هزاره چهارم قبل از میلاد برمیگردد. براساس علم نجومی در برجهای دوازدهگانه منطقه البروج، هر کدام از هفت کوکب در طول سال منزلگاههای مختلفی دارند. بعضی از منزلگاهها در شرایط خاص سعد و بعضی از منزلگاهها نحس است. از نظر منجمین هر گاه کوکب خورشید در برج اسد (شیر) قرار بگیرد، زمان آسایش و امن است. به همین دلیل نقش شیر و خورشید به عنوان نمادی خوش یمن همیشه مورد توجه منجمین و هنرمندان بوده است.
حمل با عقرب آمد جام بهرام
اسد خورشید را شد جای آرام
گلشن راز شبستری
مفهوم مذهبی این نقش از دوران سلجوقی به بعد به عنوان نماد شیعه در اماکن و اشیاء مذهبی طرح شده است. خورشید همانطوری که اشاره شد نماد پیغمبر (ص) و شیر در فرهنگ شیعه نماد حضرت علی (ع) است.
بنی آفتاب صجایان چون ماه
بهم پشتی یکدگر راست راه
منم بنده اهل بیت نبی
ستاینده خاک پای وصی
شاهنامه فردوسی
در قرآن کریم در سوره الشمس خداوند به خورشید و ماه سوگند یاد میکند: قسم به آفتاب و تابش آن هنگام رفعتش قسم به ماه که پیرو آفتاب تابان است. استاد مهدی الهی قمشهای در ترجمه و تفسیر این دو آیه مینویسند: شاید یک معنی آفتاب و ماه نبی و ولی منظور است، که چون خورشید و ماه عالم را روشن ساختند و خلق را از شب تار جهل و ظلالت نجات دادند.
نقش شیر و خورشید روی سکههای دوران ایلخانان در دوره سلطان محمد خدابنده و یا در سکههای دوره صفوی بکرات دیده میشود. در دوره قاجار هم شاهد این نقش بر روی سکهها هستیم. در یک سکه طلای بیست تومانی مربوط به دوره محمدشاه، که در سال 1210 هجری در تهران ضرب شده است، بر روی نقش خورشید کلمه «یا محمد» و بر روی نقش شیر کلمه «یا علی» نوشته شده است.
سیمرغ و خورشید
نمونه دیگری از نقوش ترکیبی، نقش «خورشید و سیمرغ» است. سیمرغ در ادبیات حماسی قبل از اسلام (شاهنامه) نماد خرد و مداوا بوده است. اگر برای قهرمانان مشکلی به وجود میآمد با راهنمایی و اندرز سیمرغ مشکل برطرف میشد و پر سیمرغ هم مداوای زخم آنها بود. در دوره اسلامی دوباره سیمرغ در ادبیات و حکمت ایرانی حضور پیدا میکند. در اشعار عطار در منطقالطیر، آثار غزالی، سهروردی و شبستری و... به سیمرغ اشاره شده است. در اینجا سیمرغ دیگر نماد خرد و مداوا و سلامتی نیست، بلکه به عنوان نماد الوهیت، انسان کامل، جاودانگی و ذات واحد مطلق در عرفان اسلامی است. لاهیجی در شرح گلشن راز میگوید سیمرغ را به جهت آن سیمرغ میخوانند که هر لون که در هر مرغی از انواع مرغان میباشد، در بال او موجود است.
هنرمندان از نقش سیمرغ در آثار خود حتی در تزئینات مساجد و مدارس مذهبی استفاده کردهاند. یکی از زیباترین آنها نقش سر در ورودی مدرسه علمیه نادر دیوان بگ بخارا است که در سده دهم هجری ساخته شده است. هنرمند نقش سیمرغ به همراه نقش خورشید با کاشی معرق، را به صورت گرافیکی و با رنگهای متنوع طرح نموده است.
نقش طاووس و خورشید (مرغ آفتاب)
نقش طاووس همراه با خورشید و یا درخت زندگی نقش مهمی را در هنر ایران به خود اختصاص دادهاند. این نقوش اغلب با مفاهیم مذهبی همراه میباشند. نقش طاووس نه تنها به عنوان نقشی نمادین در آثار هنری به کار گرفته شده است، بلکه این پرنده در دوران باستان در آیین زرتشت به عنوان مرغی مقدس مورد توجه بوده است. طبری درباره آتشکدهها و معابد زرتشتی که تا قرن سوم هجری باقی بوده، اشاره میکند در نزدیکی آتشکده بخارا محل خاصی برای نگهداری طاووسها اختصاص داده شده بود و در آنجا از طاووسها نگهداری میکردند.
در دوران باستان معتقد بودند طاووس به دلیل نوشیدن آب حیات، عمر جاودانه یافت. در فرهنگ و ادبیات اسلامی نیز طاووس به عنوان یک مرغ بهشتی مورد توجه بوده است. وقتی حضرت آدم و حوا از بهشت رانده شدند، طاووس هم به دلیل این که رابطه بین آنها و شیطان (در هیبت مار) بود، طاووس هم از بهشت رانده شد. عطار در منطقالطیر، طاووس را مظهر بهشتپرستان میداند که در سر خیال پیشگاه سیمرغ را نمیپروراند. او مشتاق بازگشت به بهشتی است که به گناه همدستی با مار از آنجا رانده شد:
یار شد با من به یک جا مار زشت
تا بیفتادم به خواری از بهشت
عزم آن دارم کزین تاریک جای
رهبری باشد به خلدم رهنمای
من نه آن مردم که در سلطان رسم
بس بود اینم که در دربان رسم
کی بود سیمرغ را پروای من
بس بود فردوس اعلی جای من
نقش طاووس در درون قرص خورشید به عنوان نمادی از «مرغ آفتاب» آسیای باستان مورد نظر هنرمندان سدههای اول اسلام بوده است. از قدیمیترین این نقش در دوره اسلامی میتوان به نقاشیهای دیواری درون برج هشتگوش خرقان (برج اول) مربوط به سال 460 هجری اشاره کرد. نقوش روی 4 دیوار از 8 دیوار این بنا به نقش طاووس در درون قرص خورشید اختصاص دارد که دو تا از آنها، نقش دو طاووس روبهروی هم گردنهای آنها به شکل «لای» به هم گره خورده است.
اگرچه طاووس نقش مهمی در هنر اسلامی دارد ولی در قرآن به آن اشارهای نشده است، در نهجالبلاغه خطبه 165 امام علی(ع) از آن به عنوان شگفتانگیزترین پرندگان در آفرینش یاد میکند و رنگ پرهای طاووس را با پارچههای زیبای پرنقش و نگار و پردههای رنگارنگ یمنی مقایسه میکند. حکیم سنایی در دیوانش پیامبر اسلام را به عنوان طاووس بوستان قدوسی برمیشمارد:
کرده با شاهپر طاووسی/ جلوه در بوستان قدوسی
نقش طاووس به عنوان نماد پیامبر اسلام را میتوان بر روی سکه طلای 20 تومانی دوره قاجار که در سال 1210 هجری در تهران ضرب شده است ملاحظه نمود. در این سکه بر روی نقش طاووس کلمه «یا محمد(»ص) نوشته شده است.
نقش طاووس هم مثل نقش سیمرغ از جمله نقوشی است که در تزئینات مساجد و اماکن مذهبی حضور دارد. نقش دو طاووس به صورت قرینه در دو طرف کوزه آب حیات که درخت زندگی از درون آن روئیده شده است، در تزئینات سر در ورودی بسیاری از مکانهای مذهبی دوره صفویه از جمله مسجد امام اصفهان، امامزاده هارون ولایه اصفهان، حرم عباسی امام رضا(ع)، مقبره خواجه ربیع در مشهد و... وجود دارد. یکی از زیباترین نقش دو طاووس همراه با درخت زندگی مربوط به مجموعه شیخ صفی در اردبیل میباشد. این نقش که با کاشی معرق کار شده است، در زمان اشغال این شهر توسط روسها به موزه آرمیتاژ در سنپطرزبورگ منتقل شد. نقش طاووس همراه با درخت زندگی در سر در ورودی مساجد دوره قاجار مثل مسجد سیداصفهان و یا درسر در مسجد جامع اعظم قم مربوط به دوره معاصر، دیده میشود. علل حضور این نقش علاوه بر این که طاووس را یک مرغ بهشتی میدانند، شاید همانطوری که در اشعار عطار هم اشاره شده به عنوان دربان و راهنمای مردم به بهشت باشد. طبق نظر عامه، نقش طاووس بر فراز درب ورودی مساجد، همزمان شیطان را دفع و مومنین را استقبال میکنند.
بررسی همه جوانب دیگر نقوش نمادین مثل نقوش نجومی (جدال کیهانی گرفت گیر و...) نقش اژدها، درخت زندگی، درخت طوبی، نقوش چرخان و... در چارچوب این مقاله نمیگنجد در اینجا به همین چند مورد بسنده میگردد.
سیمرغ در ادبیات حماسی
قبل از اسلام (شاهنامه)
نماد خرد و مداوا بوده است
اگر برای قهرمانان مشکلی
به وجود میآمد با راهنمایی
و اندرز سیمرغ مشکل
برطرف میشد و پر سیمرغ هم مداوای زخم آنها بود
در دوره اسلامی دوباره سیمرغ در ادبیات و حکمت ایرانی حضور پیدا میکند
دکتر محمد خزایی
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
پشت پرده اتاقهای دود و طلسـم
