دندان نقره مهمتر از دندان طلا‌

درمان ریشه دندان، درمان قسمت داخلی دندان است که محل قرارگیری اعصاب و رگ‌های خونی داخلی دندان است. اگر پوسیدگی ایجادشده در دندان در مراحل اولیه درمان نشود، مینا و عاج دندان را نیز تحت تاثیر قرار می‌دهد و به این ترتیب سبب کاهش مقاومت دندان در برابر حمله عوامل میکروبی خواهد شد. در این مرحله پوسیدگی ایجاد شده به درون پالپ دندان یا مغز دندان نفوذ می‌کند. قسمت اعظم ساختمان دندان را عاج تشکیل می‌دهد. درون عاج دندان فضایی وجود دارد که شامل عصب و شبکه مویرگی است که به آن پالپ گفته می‌شود. پالپ از شاخه‌های اصلی اعصاب و عروق در انتهای ریشه منشعب شده و از درون کانال‌هایی که در ریشه وجود دارد به این فضا می‌رسد.

با توجه به این‌که دفاع میکروبی از مهم‌ترین وظایف پالپ دندان است، بنابراین اگر پالپ تنها از یک منطقه کوچک هم به محیط خارج از دندان باز شود به دلیل نفوذ میکروب‌ها و پخش شدن آنها، قابلیت دفاع خود را از دست می‌دهد. در چنین شرایطی در دندانی که پالپ آن به علت پوسیدگی یا شکستگی تاج دندان به محیط خارجی دندان باز می‌شود، درمان ریشه اجتناب‌ناپذیر خواهد بود؛ بنابراین برای درمان؛ رگ‌ها و اعصاب داخل پالپ خارج می‌شود تا کانون عفونت و تجمع عوامل میکروبی نیز همراه آنها خارج شود و در نهایت بتوان اتاقک و فضای خالی داخل پالپ را به کمک مواد پر‌کننده مناسب پر کرد. یکی از مهم‌ترین عوامل موثر در آسیب و صدمه به پالپ دندان، تاخیر در ترمیم پوسیدگی‌ها و در نتیجه گسترش پوسیدگی به پالپ دندان است که سبب نفوذ عوامل میکروبی در بخش داخلی ساختمان دندان می‌شود. در صورتی‌که پوسیدگی ایجاد شده در دندان، تحت درمان قرار نگیرد، علاوه بر تخریب مینا و عاج، پالپ دندان نیز دچار پوسیدگی و التهاب خواهد شد. علاوه بر پوسیدگی، عوامل دیگری نظیر ضربه ناگهانی به دندان، پرکردگی‌های وسیع، شکستگی و ترک دندان، تحلیل و سایش شدید دندان‌ها و بیماری‌‌های پیشرفته لثه نیز می‌تواند در گسترش پوسیدگی‌های دندانی و آسیب‌دیدگی پالپ دندان موثر باشند.

اگر پالپ دندان آسیب‌دیده باشد معمولا این دندان، دردناک بوده و نسبت به غذاها و نوشیدنی‌های گرم و سرد حساسیت زیادی نشان خواهد داد. در برخی موارد نیز به دنبال نوشیدن مایعات گرم یا سرد یا جویدن درد ادامه داری در دندان آسیب‌‌دیده آغاز خواهد شد. در صورت معالجه نکردن بموقع ریشه، پیشرفت بیماری و آسیب‌دیدگی دندان در نهایت منجر به کشیدن یا از دست دادن دندان خواهد شد. اگر چه در صورت معالجه نکردن پالپ آلوده به عفونت، معمولا درد دندان بیشتر خواهد شد، اما گاهی ممکن است درد دندان بتدریج کاهش یابد؛ بنابراین باید توجه داشت که کاهش درد دندان نشانه بهبود پالپ دندان نیست، بلکه عفونت همچنان پیشرفته‌تر شده و گسترش آن در استخوان انتهای ریشه سبب ایجاد گرانوم، کیست یا آبسه می‌شود که خود دردهای ثانوی را به همراه خواهد داشت.

گوتاپرکا، پرکننده‌ای مناسب

به گفته دکتر سید‌امید دیانت، متخصص جراحی و درمان ریشه دندان و مدیر گروه علوم پلیمر، پژوهشگاه پلیمر و پتروشیمی ایران که مجری این طرح تحقیقاتی است، گوتاپرکا رایج‌ترین ماده‌ای است که برای پرکردن فضای خالی کانال ریشه دندان و پس از انجام درمان ریشه در دندانپزشکی مورد استفاده قرار می‌گیرد. خصوصیات فیزیکی و شیمیایی این ماده یعنی خنثی بودن، سازگاری بافتی، قابلیت تراکم و دیگر ویژگی‌های منحصر به فرد آن سبب شده است این ماده بتواند در درمان ریشه از گذشته‌های دور تا به امروز نقش بسیار مهمی را ایفا کند.

زینک‌ اکسارو و صمغ گیاهی گوتاپرکا از اصلی‌ترین ترکیبات تشکیل دهنده این ماده هستند. صمغ گوتاپرکا نوعی لاتکس طبیعی است که از درختی استوایی به نام Plaqvim تهیه می‌شود. از نظر شیمیایی، ترکیبی پلیمری از ایزوپرن (ترانس 1 و 4  پلی‌ایزوپرن)‌ است و برای پر کردن کانال‌های دندان از مخروط یا کن‌های گوتاپرکا استفاده می‌شود که در ابعاد مختلف تولید شده‌اند و بر حسب اندازه و مشخصات کانال‌های دندان مورد استفاده قرار می‌گیرد.

این ماده به دلیل خاصیت شکل‌پذیری می‌تواند براحتی توسط متراکم‌شدن بی‌نظمی‌های کانال ریشه تطابق پیدا کند. علاوه بر این، کاربرد و کنترل آن بسیار ساده بود و خارج کردن آن از فضای کانال براحتی امکان‌پذیر است. گوتاپرکا سمیت نسبتا کمی داشته و تقریبا خنثی است و همچنین موجب رشد باکتری‌ها نیز نخواهد شد. روش‌پرکردن کانال‌های دندان به این صورت است که پس از پاکسازی و شکل‌دهی کانال‌ها یک عدد مخروط اصلی گوتاپرکا در کانال قرار داده می‌شود و سپس بتدریج مخروط‌های جانبی به کانال اضافه می‌شود و در هر مرحله با وسیله‌ای نوک‌تیز و نازک به نام اسپریور فشرده می‌شود تا تمام فضای کانال به صورت کامل و یکنواخت پر و مهروموم شود. در مواردی که آلودگی و عفونتی در فضای کانال یا در توبول‌های عاجی وجود نداشته باشد و همچنین گوتاپرکا به صورت یکنواخت با تمام بی‌نظمی‌‌‌های کانال تطابق داشته باشد، با توجه به این‌که هیچ‌گونه فضایی بین ماده پرکننده و دیواره‌های عاجی وجود ندارد، درمان ریشه با موفقیت انجام خواهد شد. اما از آنجایی که همیشه این شرایط وجود ندارد و در بسیاری از موارد در مطالعات میکروسکوپی، بین دیواره‌ کانال و گوتاپرکا فضایی مشاهده می‌شود و با توجه به این‌که ممکن است در طول زمان کانال‌های ریشه در معرض خطر ابتلا به عفونت قرارگیرند، بنابراین وجود ماده‌ای پرکننده از خواص ضد باکتریایی و ضد قارچی مناسبی علیه میکرو ارگانیسم‌های موثر در ایجاد عفونت‌های دندانی ضروری خواهد بود.

با توجه به این موضوع و نیاز به استفاده از این ماده پرکننده در درمان ریشه دندان تلاش برای یافتن ماده‌ای مناسب که دارای خاصیت ضدباکتریایی و ضد قارچی موثر برای از بین بردن میکروارگانیسم‌های موجود دردهان و بویژه میکروارگانیسم‌های موثر در ایجاد عفونت‌های دندانی باشد مورد توجه قرار گرفت. با توجه به کاربردهای جدید نانو ذرات نقره در زمینه پزشکی، این طرح تحقیقاتی نیز با هدف پوشش دادن مخروط‌های نقره و بررسی خصوصیات مورفولوژیک این ذرات و تاثیر آن در از میان بردن قارچ‌ها و باکتری‌ها انجام شد.

پوششی از نانو ذرات نقره روی گوتاپرکا

به گفته دیانت، از میان ویژگی‌های منحصر به فرد فلز نقره که موجب استفاده و گسترش کاربرد‌ آن در زمینه‌های مختلف شده است، خاصیت ضدعفونی‌کنندگی آن برای کاربرد درحوزه پزشکی و بهداشت بسیار حائز اهمیت بوده است. نقره عنصری فلزی، سفید و براق است که چهل و هفتمین عنصر جدول تناوبی است. نقره خالص چکش خوار بوده و بالاترین هدایت الکتریکی و حرارتی و همچنین کمترین مقاومت تماسی را در میان فلزات دارد. به کاربردن نقره از زمان بقراط، پدر پزشکی مدرن، به عنوان روشی جدید در درمان زخم‌ها پیشنهاد شده بود. هر چند طی چند دهه اخیر به سبب بروز مشکلاتی، کاربرد ترکیبات نقره به عنوان ماده آنتی باکتریال کنار گذاشته شده است با این حال پیشرفت دانش مدرن نقش موثری در به دست آوردن اعتبار قبلی این فلز داشته است.

در همین خصوص در فناوری نانو نقره فلزی، مورفولوژی و خصوصیات جدیدی معرفی شد و در نتیجه به جای ساخت نقره فلزی به صورت ذرات بزرگ، نقره به صورت ذرات بسیار ریز در ابعاد نانومتر تولید شد. با دستیابی به ابعاد نانو، ذرات نقره از خصوصیات فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی خاصی برخوردار می‌شوند که فعالیت ضدمیکروبی بسیار قوی یکی از این ویژگی‌هاست که سبب گسترش کاربرد نانو ذرات نقره در بخش سلامت و بهداشت شده است.

پانسمان‌ها‌ی زخم، ابزارهای جراحی و پروتزهای استخوانی پوشش داده شده با نانو ذرات نقره از فناوری‌های نوین در حوزه پزشکی هستند که با بهره‌گیری از ویژگی‌های این ماده طراحی و به بازار عرضه شده‌اند. براساس یک گزارش تجاری، تولید ذرات نانوسیلور یکی از سریع‌ترین زیرگروه‌های تولیدات صنایع نانوتکنولوژی است. خصوصیات اصلی نانو ذرات نقره مانند نانو ذرات دیگر، اندازه بسیار کوچک آنهاست.

در ذرات با اندازه بسیار کوچک، نسبت سطح به حجم بسیار بالاست و تعداد زیادی از اتم‌های آنها در تماس مستقیم و آماده واکنش هستند. البته واکنش منحصر به فرد نانوذرات نقره با باکتری‌ها و ویروس‌ها در محدوده اندازه و شکل خاصی از ذرات مشاهده می‌شود. تا به امروز مطالعات محدودی برای استفاده از نانوذرات نقره با هدف ایجاد خصوصیات ضدباکتریایی پایدار در حیطه دانش دندانپزشکی انجام شده است.

با توجه به خصوصیات نانوذرات نقره و همچنین توجه به این که وجود ماده پرکننده ریشه با خاصیت ضدباکتریایی پایدار در درمان ریشه ضروری است، در این طرح نیز استفاده از نانوذرات نقره با عنوان پوشش سطحی مخروط‌های گوتاپرکا مورد توجه قرار گرفته است. نتایج به دست آمده از مراحل آزمایشی این طرح فعالیت گوتاپرکای جدید در مقابل باکتری‌های مختلف مانند استاف اورئوس، اثرشیاکلی، انتروکوک فکالیس و کاندیدا آلبیکانس را مورد تایید قرار داده است. با توجه به فعالیت ضدمیکروبی و ضدقارچی قابل توجه گوتاپرکای جدید، این ماده می‌تواند در افزایش موفقیت درمان اولیه و درمان مجدد ریشه بسیار نویدبخش بوده و کاربرد کلینیکی این نوع گوتاپرکا پس از انجام مراحل آزمایشی مورد تایید قرار گرفته تا در نهایت این ماده پرکننده جدید به عنوان جایگزین مناسبی برای گوتاپرکاهای معمول فعلی و به عنوان محصولی منحصربه‌فرد به حرفه دندانپزشکی و ریشه درمانی معرفی و در مقیاس تجاری به بازار عرضه شود.

یکی از ویژگی‌های این ماده علاوه بر افزودن خاصیت ضدباکتری، ضدقارچی و ضدویروسی قابل توجه و پایدار به گوتاپرکا، بهبود ویژگی‌های سطحی و افزایش قابل توجه سطح تماس بین گوتاپرکا و دیواره کانال و در نتیجه بهبود کیفیت پرکردگی است. علاوه بر این در صورتی که پوششی از نانوذرات نقره روی گوتاپرکا قرار گیرد، نفوذ عواملی میکروبی به داخل کانال‌های ریشه نیز به مراتب کاهش خواهد یافت که در نتیجه منجر به افزایش موفقیت درمان ریشه دندان خواهد شد.

دیانت در پایان خاطرنشان کرد: خوشبختانه در ایران، مخروط‌های گوتاپرکا با کیفیت بالایی تولید می‌شود. روش پوشش دادن، روشی ساده و بسیار مقرون‌به صرفه است که پس از انجام تست‌های آزمایشگاهی و کلینیکی لازم براحتی امکان تولید انبوه آن وجود خواهد داشت. با توجه به این که این طرح بدیع بوده و هیچ طرح یا نمونه مشابهی از آن تاکنون در جهان ارائه نشده است، امکان ثبت جهانی آن وجود دارد که البته بدون حمایت و پشتیبانی مالی و معنوی وزارت بهداشت و درمان، سازمان‌ها، دانشگاه‌ها یا مراکز تحقیقاتی ذی‌ربط ممکن نخواهد بود.

طراحی و اجرای این طرح که با همکاری پژوهشگاه پلیمر و پتروشیمی ایران و با راهنمایی دکتر محمد عطایی انجام شده است نیازمند همکاری و تامین اعتبارات لازم برای اجرای حداقل 10 طرح تحقیقاتی از سوی مراکز تحقیقاتی خواهد بود.

فرانک فراهانی‌جم