عکاسی که به تاریخ زل‌زده است

شاید مهم‌ترین نکته در واکاوی بصری عکس‌های میشل ست بن عکس‌های بی‌‌طرف او از انقلاب ایران باشد. باید توجه داشته باشیم که او یک عکاس فرانسوی است و در آن زمان بیشمار عکاسانی همراه وی به ایران آمدند تا از تحولات انقلابی مردم ایران عکس و تصویر بگیرند و آن را به تمامی دنیا مخابره کنند؛ اما شاید مهم‌ترین مساله این باشد که بسیاری از عکاسان خارجی آن زمان نگاهی بی‌طرف به انقلاب ایران نداشتند و شاید در مقابله با این رویداد عظیم حتی وجهه مخالف می‌گرفتند. این موضوع را مجموعه عکس‌هایی که هم‌اکنون در آرشیو آژانس‌های معتبر عکس دنیا از انقلاب ایران وجود دارد نیز تایید می‌کند. این نگاه که شاید مشی رسانه‌ای ایشان نیز به شمار می‌رفت، در آن زمان به این جهت سوق داده می‌شد که یا عمق واقعه به طور مشخص روشن نباشد یا آن‌که با انعکاس سطحی حوادث انقلاب  از آن به عنوان یک رویداد ملی و جهانی در رسانه‌ها یاد نشود و تنها به انعکاس سطحی و شاید در برخی موارد خلاف واقعیت این رویداد بسنده شود. اما ما در کارهای ست بن بوضوح می‌بینیم وی همگام با واقعیات انقلاب ایران حرکت کرده است. او گویا هر جا اتفاقی افتاده حضور داشته؛ از دهکده کوچک نوفل‌لوشاتو در فرانسه تا عمق درگیری‌های میدان  انقلاب تهران. در آثار این عکاس فرانسوی انقلاب نه به عنوان یک رویداد حرفه‌ای برای عکاسی، بلکه به عنوان دستاویزی برای ثبت در تاریخ معاصر جهان بهره برده است و آثارش نیز گواه این امر هستند.

عکس سربازی که دست بر سر مردی انقلابی می‌فشرد تا وی از جا بلند نشود، شاید یکی از بهترین آثار وی باشد که از انقلاب ایران گرفته شده است. مرد می‌خواهد از جای خویش بلند شود و پشت سر وی خیل عظیمی در حال تظاهرات کردن. این عکس از آن رو از بهترین آثار این هنرمند عکاس فرانسوی به شمار می‌رود که وی  کادر خود را طوری تنظیم کرده است که سرباز گارد شاهنشاهی در گوشه پایین و چپ تصویر قرار بگیرد و تنهایی وی بدین طریق در مقابل سیل جمعیتی که از سمت راست کادر تصویر تا بالا کشیده شده است را بخوبی نشان می‌دهد.

مرد می‌خواهد به هر شکل ممکن از جای خود برخیزد و این شاید نقطه قوت این عکس باشد. ایستادگی در مقابل ظلم که بخوبی در این عکس نشان  داده شده است.

بازهم باید به این نکته توجه کرد که ست بن یک عکاس بی طرف بوده است؛ عکاسی که از نزدیک درگیری‌ها را لمس کرده و آنها را به دوربین نشانده است.

نگاه عکاسانه، وجه تمایز ست بن

شاید وجه تمایز عکاسان خوب مستند اجتماعی با عکاسان کمتر موفق این حوزه، داشتن نگاه عکاسانه باشد. چه بسیار عکاسانی هستند که در حوزه عکاسی مستند اجتماعی حضور می‌یابند و در مقابل، تنها دست بر دکمه دوربین می‌فشارند تا موقعیت را ثبت کنند؛ اما این تمام اتفاق نیست، اتفاقی که برای جاودان‌شدن و مانایی بیشتر تصاویر به یک نگاه نیازمند است، نگاهی که ست بن در آثارش بخوبی آن را نشان داده است.

راه دور نرویم. اکنون مجموعه‌های زیادی از عکس‌های عکاسان ایرانی و خارجی از انقلاب ایران وجود دارد که بسیاری از آنها قابل استفاده نیست. اصلا اگر قابل استفاده نیز باشند در حافظه بصری مخاطبان بیش از چند لحظه باقی نمی‌مانند. عکس‌های این هنرمند فرانسوی از انقلاب ایران و بخصوص تک عکسی که وی مجموعه‌ای از سربازان را در حال عبور از خیابانی در تهران نشان می‌دهد، بسیار دیدنی است.

ردیف سربازان مسلح در انتهای سمت چپ تصویر در حال حرکتند و اسلحه‌هایشان به سمتی نامعلوم که همان مردم مبارز است، نشانه رفته؛ اما این تصویر چند المان دارد که می‌تواند داشتن نگاه عکاسانه این هنرمند را بخوبی نشان دهد. اولین عامل وجود دوچرخه‌ای پارک شده در بالای تصویر و در گوشه راست تصویر است؛ این دوچرخه در یکی از نقاط عطف تصویری واقع شده و اهمیت وجود آن را برای این عکس دوچندان می‌کند.

از سویی سربازانی که نماد مرگ در دستشان قرار گرفته و به سمتی نامعلوم در حال حرکتند و از سویی دیگر دوچرخه‌ای که نماد زندگی و پویایی و حرکت است در نقطه مقابل آنها. گویی  ایشان می‌خواهند دوچرخه را از بین ببرند. نماد مرگ در مقابل زندگی. همه زندگی در سویی و همه مرگ در سویی دیگر صف کشیده‌اند؛ البته وجود‌نداشتن تصویر مردم  انقلابی در این عکس شاید یکی از موفقیت‌های عکاس در ثبت این لحظه به شمار رود، زیرا مخاطب را به این فکر فرو می‌برد که سربازان چه چیزی را هدف گرفته‌اند؟

اما نکته دیگری که در این عکس نهفته شده خط‌های ممتد سفیدی است که در وسط خیابان کشیده شده‌اند. خط‌های ممتد هیچ‌گاه همدیگر را قطع نمی‌کنند. خط‌های ممتد همیشه ادامه دارند و این شاید وجه رجحان این عکس باشد. عکاسان خط‌هایی را که هیچ‌گاه قطع نمی‌شوند دنبال می‌کنند. شاید این عکاس خواسته با این خطوط، صفوف جدا‌ناشدنی مردم را ثابت کند.

در این عکس تمامی عناصر بجا و بموقع در کنار هم چیده شده‌اند و با توجه به حرکت سربازان و محدود بودن زمان عکاسی که معمولا عکاسان خبری با آن دست به گریبان هستند در مجموعه عکس‌های انقلاب، عکس منحصر به فرد و قابل توجهی به شمار می‌رود.

گویی همه عناصر دست به دست داده‌اند تا این عکس مناسب گرفته شود. اصلا این عکس نشان‌دهنده نگاه عکاسانه عکاس است که عکس‌هایش را با نگاهی متفاوت از انقلاب ایران گرفته است.

میشل ست بن کیست؟

 او یک فتوژورنالیست فرانسوی است که به خاطر ماموریتی حرفه‌ای در جریان حوادث انقلاب اسلامی ایران، مانند صدها خبرنگار دیگر به ایران آمد و عکاسی کرد.

عکس‌های این عکاس خارجی هم مانند بسیاری عکاسان دیگر که در جریان حوادث انقلاب اسلامی عکاسی کردند، مجموعه‌ای است مشتمل بر عکس‌هایی از مردم، نیروهای نظامی شاه، درگیری‌ها، امام،... و بسیاری صحنه‌ها و رویدادهایی که در تمام عکس‌های آن دوران مشاهده می‌کنیم؛ مردمی که با نیروهای نظامی درگیرند، مردمی که تصاویر رهبرشان را حمل کرده و عکس‌های شاه را می‌سوزانند، مردمی که بر شهدای خود می‌گریند، رفتن شاه، آمدن امام، آشتی مردم و ارتش و رویدادهایی ازهمین دست که از طریق عکس‌های بیشماری طی 30 سال گذشته در حافظه بصری تمامی ما حک شده است.

اما درعکس‌های این عکاس خارجی چیزی وجود دارد که بیننده را به تامل وا‌‌می‌دارد. نگاه آماده عکاسی که در مقام یک ناظر بی طرف، سراسر روزهای انقلاب را همراه حوادث طی کرده و امروز پس از 30 سال صفحاتی از مشاهدات عکاسانه‌اش برای نخستین بار در ایران در برابر چشمان ما قرار گرفته است. او شاهد وقایعی بوده که نسل جوان امروز ما با چشم خود آن را مشاهده نکرده است. پس عکس‌هایش به مثابه چشمانی است که امروز دوباره و بی‌طرفانه بر حوادثی که بسیاری از ما خود شاهد آن نبوده‌ایم، گشوده می‌شود.

میشل ست بن، 30 سال پیش بدون جانبداری از هیچ‌کدام از طرفین درگیری، به ثبت تصویری حوادث انقلاب اسلامی ایران پرداخت. او امروز در چشم به هم زدنی این فاصله طولانی غیرقابل برگشت را از میان برداشته و مخاطب خود را به مشاهده و قضاوت می‌خواند.

عکس‌های او نیز شهادتی است بر بخشی از تاریخ معاصر ایران؛ تاریخی که عکس و عکاسی و به عبارت دیگر عکاسان در حوادث و تحولات اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی آن نقشی تعیین‌کننده و بی‌واسطه داشته‌اند.

در حال حاضر تعدادی از عکس‌های این عکاس در آرشیو واحد عکاسی اداره کل تولید سیما نگهداری می‌شود که عکس‌های این نمایشگاه از میان آنها انتخاب و برای ارائه به شکل فعلی آماده شده است.

مهدی نورعلیشاهی