هالون‌ها تهدیدی برای سلا‌مت کره زمین

هالون‌ها یکی از گاز‌های مخرب لایه ازن هستند که در کپسول‌های آتش‌نشانی برای خاموش کردن آتش استفاده می‌شوند. این گازها که جزو فهرست حذف مواد مخرب لایه ازن قرار دارند، از تعهدات دولت جمهوری اسلامی ایران برای حذف از چرخه مصرف هستند.

بررسی‌ها نشان داده است با این که میزان کل مصرف این مواد در جهان 2 درصد کل مصرف مواد مخرب لایه ازن را تشکیل می‌دهد؛ اما این گازها موجب تخریب بیش از 25 درصد لایه ازن می‌شوند.

هالون‌ها سلامت کره زمین را تهدید می‌کنند. طبق برنامه زمان‌بندی پروتکل مونترال، به منظور حفاظت از لایه ازن احداث سیستم‌های جدید هالون ممنوع اعلام شده و با متوقف شدن تولید هالون، مصرف‌کنندگان این ماده موظف به جایگزینی آن با دیگر عوامل خاموش‌کننده آتش سازگار با قوانین و مقررات جاری زیست محیطی شده‌اند. از این‌رو کشورهای عضو پروتکل مونترال ملزم به اعمال کنترل در تولید و مصرف و در نهایت حذف مصرف هالون‌ها تا سال 2010 میلادی هستند. بر این اساس، بعد از اول ژانویه سال 2010 میلادی تنها هالون‌های بازیافتی می‌توانند مورد مصرف قرار گیرند و این امر فقط تحت نظر نهاد‌های دولتی و بین‌المللی همچون دفتر حفاظت لایه ازن سازمان حفاظت محیط زیست امکان‌پذیر است.

از مشتقات هیدروکربن‌های متان(4)CH یا اتان‌(C2H6) که به جای یک یا چند هیدروژن آنها، یک یا چند عنصر هالوژن (شامل عناصر گروه هفتم جدول تناوبی عناصر که عبارتند از فلوئور(F)، برم(Br )، کلر(CI )و ید (I‌)) جایگزین شده است، موادی ساخته شده است که در سیستم‌های اطفای حریق به طور گسترده‌ای مورد بهره‌برداری قرار گرفته است. به این مواد هالون می‌گویند. به عبارت دیگر می‌توان گفت هالون‌ها هیدروکربن‌های هالوژن دار شده هستند.

محدودیت استفاده از هالون در جهان

بررسی‌ها نشان می‌دهد که هالون‌ها در تخریب لایه ازن استراتوسفریک نقش بسیار بالایی دارند، به طوری که پتانسیل تخریب لایه ازن هالون 1301 که به نام تجاری BTM شناخته می‌شود، 10 و طول عمر اتمسفری آن 65 سال و پتانسیل تخریب هالون 1211 که به نام تجاریBCF شناخته می‌شود 3 و طول عمر اتمسفری آن 11 است که در مقایسه با بقیه مواد مخرب لایه ازن درصد تخریب بالایی دارد. به این ترتیب هالون‌ها به عنوان مواد کنترل شده در پروتکل مونترال شناخته شده‌اند، بنابراین عامل محدود کننده در استفاده از هالون‌ها اثرات زیست‌محیطی آنهاست. ترکیبات هالون اگر چه بسیار محدود مورد استفاده قرار می‌گیرند، ولی می‌توانند در اثر انتشار در جو به دلیل عمر طولانی و ترکیب با ازن استراتوسفر باعث تخریب آن و کاهش ایمنی جو در برابر پرتوهای ماورای بنفش شوند. همان‌طور که می‌دانید، لایه ازن به عنوان سپر محافظ گیاهان، حیوانات و انسان در برابر تابش پرتو ماورای بنفش خورشید عمل و از برخورد طول موج کشنده آن به زمین جلوگیری می‌کند و تشعشعات جذب شده در این طول موج‌ها عامل آفتاب سوختگی، سرطان پوست و آب مروارید است و می‌تواند با ضعیف کردن سیستم ایمنی بدن انسان مقاومت او را در برابر بیماری‌ها کاهش دهد. علاوه بر این، پرتوی ماوراءبنفش می‌تواند باعث کندی رشد گیاهان و صدمه به ساختار ژنتیکی موجودات زنده شود. به همین دلیل، معاهده‌های بین‌المللی خصوصا معاهده مونترال بشدت استفاده از این ترکیبات را محدود کرده است.

برخورد برخی ترکیبات هالون با حریق ممکن است ترکیباتی تولید کند که در اثر سمیت آنها افراد دچار مخاطره شوند. کلر در میان عناصر هالون فعال‌تر از بقیه است و ملاحظات بیشتری را می‌طلبد. در نتیجه، تحقیقات و پیشرفت‌های گسترده‌ای هم درباره جایگزینی هالوکربن‌های گازی و مایع و سیستم‌های با گازهای بی‌اثر برای هالون‌ها و شیوه‌ها وروش‌های جدید جایگزینی صورت گرفته است که پس از تصویب پروتکل مونترال و با اعمال الزامات و محدودیت‌های اجبار شده در آن، تلاش گسترده‌ای برای شناسایی مواد و سیستم‌های جایگزین صورت گرفت.

جایگزین‌های هالون

موسسات ملی و بین‌المللی مرتبط با حفاظت لایه ازن درخصوص معرفی جایگزین‌های

هالون اقدامات فراوانی انجام داده‌اند. با مراجعه به نشانی‌های http:/www.teap.org وhttp:/epa.gov/ozone/snap می‌توان گزارش‌ها، فهرست جایگزین‌های مورد تایید و حتی تولیدکنندگان آنها را دریافت کرد. امروزه جایگزین‌های هالون که برخی از آنها از نظر ساختمان مولکولی شبیه هالون‌اند ولی اثر تخریبی کمتری دارند، معرفی شده‌اند.

مواد شیمیایی خشک چندمنظوره، آب خاموش‌کننده‌های CO2، سیستم‌های هالوکربنی غیرمخرب لایه ازن، سیستم‌های گاز بی‌اثر و سیستم‌های مه آب جزو جایگزین‌های هالون به شمار می‌آیند.

سیستم‌های اطفای حریق مبتنی بر هالون تا چندی پیش در کاربردهای خاص خود پیشرو بودند و با توجه به وسعت کاربرد و استفاده از آنها می‌توان گفت، گوی سبقت را از دیگر سیستم‌های همرده و مشابه خود ربوده بودند، اما امروز به علت مشکلات زیست محیطی شدید این مواد، عملا عمر استفاده از آنها رو به پایان است، هرچند استفاده از این ترکیبات در کاربری‌های مختلف پس از اثبات وجود مشکلات زیست محیطی آنها در تخریب لایه ازن و با تصویب پروتکل مونترال و الحاقیه‌های آن به کلی منع شد و امروزه تولید این مواد و سیستم‌های مبتنی بر آنها متوقف شده است.

ایران در تلا‌ش برای حذف هالون‌ها

در این خصوص، دفتر حفاظت لایه ازن با همکاری آژانس توسعه فرانسه (به صورت همکاری دوجانبه) و با استفاده از تسهیلات صندوق چندجانبه پروتکل مونترال به اجرای طرح برنامه مدیریت هالون به منظور حذف مصارف غیرضروری هالون در کشور اقدام کرده است. این طرح شامل 3 بخش عمده شامل ایجاد مرکز تبادل اطلاعات،‌ ایجاد بانک فیزیکی هالون و آموزش کمک‌های فنی بوده است که هم‌اکنون در کشور در حال اجراست.

بخش ایجاد مرکز تبادل اطلاعات شامل اطلاعات فنی، اقتصادی و دیگر موارد مرتبط با هالون‌هاست که دفتر حفاظت لایه ازن هم‌اکنون در حال جمع‌آوری تمامی اطلاعات مربوط به شرکت‌های تامین‌کننده خدمات و مصرف‌کننده‌های هالون است.

بانک فیزیکی هالون نیز به منظور بازیافت، بازگردش هالون‌ها و پوشش مصارف ضروری ایجاد می‌شود.

در این بخش مراکز بانک فیزیکی هالون برای جلوگیری از انتشار بی‌مورد هالون در هوا و نیز فراهم کردن هالون برای شرکت‌ها یا سازمان‌هایی که مصرف هالون در آنها بنا به تشخیص گروه مشاورین هالون ضروری است، کاربرد دارد. همچنین این مرکز مسوول دریافت هالون‌ها از استفاده‌کنندگانی است که تجهیزات مصرف‌کننده هالون یا اطفای حریق خود را از رده خارج یا تجهیزات فعلی را جایگزین دستگاه‌های بدون مصرف هالون کرده‌اند.

این مرکز هالون‌های بازیافتی را مطابق معیار تعریف شده به استفاده‌کنندگانی که نیاز حیاتی و ضروری به مصرف هالون دارند، خواهند فروخت. بر این اساس، آموزش کمک‌های فنی به مراکز مصرف‌کننده هالون درخصوص مدیریت استفاده از هالون یا جایگزینی این مواد نیز ضروری و در کشور در حال اجراست.

حمیده سادات هاشمی