شکوفایی جلبکی، ‌سایه مرگ بر حیات ماهیان

بر اساس بررسی‌های به عمل آمده،  ده‌ها تن ماهی تلف شده در سواحل شهر دبا  در  امیرنشین فجیره امارات عربی متحده مشاهده شده است که شهرداری و وزارت بهداشت امارات نیز پس از بررسی و آزمایش از ماهی‌های تلف شده در چند هفته گذشته، علت اصلی مرگ ماهیان را کشند قرمز اعلام کردند و کارشناسان از روند رو به افزایش اتلاف ماهیان ابراز نگرانی کردند.

تاکنون طبق آمار رسمی اعلام شده از سوی شهرداری فجیره، بیش از 650 تن ماهی تلف شده در سواحل این امیرنشین کشف شده است.

این در حالی است که محمدمصطفی الطائب، رئیس برنامه حفاظت از آبزیان و گونه‌های دریایی اتحادیه جهانی حفاظت از محیط زیست در خاورمیانه و غرب آسیا گفت: هنوز دلیل اصلی بروز شکوفایی جلبکی (کشند قرمز) در جهان مشخص نشده است، اما گفته می‌شود یکی از دلایل مهم در این زمینه، افزایش دما و ورود مواد شیمیایی نظیر نیترات و فسفات به دلیل فعالیت‌های انسانی است.

وی ادامه داد: موجودات زنده دریایی که بیشتر میکروسکوپی و بدون خطرند، غذای اصلی و اولیه جانداران دریایی محسوب می‌شوند و حیات جانداران آبزی به آنها بستگی دارد. این در حالی است که گونه‌هایی از فیتوپلانکتون‌ها و سیانوباکتری‌ها که بدون خطرند، به دلیل افزایش شمار جلبک‌های مضر دریایی در معرض خطر نابودی کامل قرار دارند که این مسأله خود موجب بروز آثار مخرب بر زندگی دیگر جانداران دریایی می‌شود.

الطائب افزود: افزایش رشد جلبک‌های مضر می‌تواند باعث تولید سم در حجم وسیع شود و این سم بالقوه در بعضی موارد می‌تواند بر جانداران تک سلولی دریاها اثر نامطلوبی بگذارد. چرا که این جلبک‌ها هم برای زندگی انسان‌ها مضر هستند و هم سبب مرگ و میر دیگر جانداران دریایی می‌شود. این جلبک‌های مضر بر حیات ماهی‌ها، جوامع ساحلی، پرندگان دریایی و پستانداران دریایی تاثیر منفی می‌گذارند. از سوی دیگر، جلبک‌های مضر به دلیل توانایی در حرکت از محل اصلی زندگی خود می‌توانند به محل زیست مرجان‌های دریایی بروند و از آنها به عنوان میزبان استفاده کنند.

رئیس برنامه حفاظت از آبزیان و تنوع گونه‌های دریایی IUCN درباره جلبک‌های مضر دریایی افزود: این جلبک‌ها بیشتر به رنگ قهوه‌ای، سبز و گاه به رنگ قرمز مایل به نارنجی هستند و تا عمق آب پیش می‌روند.

وی درباره چگونگی پیدایش شکوفایی جلبکی گفت: جلبک‌های مضر بیشتر از طریق ورود مواد شیمیایی به داخل رودخانه‌ها و دریاچه‌ها پدید آمده و تعادل زیستی آب‌ها را به هم می‌زنند.

الطائب در ادامه افزود: دو تاژک‌داران که گروه گسترده‌ای از ارگانیسم‌های تک سلولی هستند، در کلاس «فیلو پروتیستا» جای دارند. پروتیستا، گروهی ناشناخته‌ای شامل ارگانیسم‌هایی گیاه و جانور مانند هستند و اغلب روی آب شناورند و گاهی به عنوان پلانکتون نیز خوانده می‌شوند.

وی درباره گونه کوکلودینیوم که عامل پدیده کشند قرمز در سواحل جنوبی ایران بوده است، گفت: برخی از داینوفلاژله‌ها دارای کلروفیل یا سبزینه بوده و از این‌رو، جزو جلبک و فیتوپلانکتون‌ها به حساب می‌آیند. تغذیه برخی دیگر، از پلانکتون‌های کوچک و پلانکتون‌های جانوری ریز صورت می‌گیرد و برخی دیگر در مناطق استوایی رشد می‌کنند. کوکلودینیوم‌ها از نوع استوایی بوده و به همین دلیل دارای کلروفیل هستند. بررسی‌ها نشان می‌دهد،‌ کوکلودینیوم‌ها دارای شکوفایی جلبکی مضر بوده و سبب مرگ ماهی‌ها می‌شوند؛ چرا که تمام اکسیژن درون آب را مصرف می‌کنند و دیگر اکسیژنی برای دیگر جانداران دریایی باقی نمی‌گذارند. این گونه، بر رشد و حیات برخی لاروهای زوپلانکتون (گونه بی‌خطر) نظیر صدف‌های خوراکی تاثیر می‌گذاردهمچنین آب‌های گرم و مواد مغذی درون آب در رشد کوکلودینیوم‌ها موثرند.

وضعیت شکوفایی جلبکی در آب‌های جنوبی ایران

رئیس پژوهشکده اکولوژی خلیج‌فارس و دریای عمان بتازگی اعلام کرد، از شدت تراکم پدیده کشند قرمز در آب‌های ساحلی هرمزگان کاسته شده است.

دکتر محمد صدیق مرتضوی، افزود: در نمونه برداری‌های صورت گرفته ازجلبک ها، سلول‌های جلبکی پلانکتون‌ها از 5 میلیون سلول در لیتر به یک میلیون سلول درلیتر کاهش یافته است.

وی پایین آمدن دمای هوا و وزش باد را از عوامل کاهش این پدیده ذکر و اضافه کرد: در برخی مناطق ازجمله قشم این میزان پایین‌تر گزارش شده است.

مرتضوی اظهار کرد: از 8 سال گذشته تاکنون 35مورد شکوفایی جلبکی در آب‌های این استان شناسایی شده و این‌گونه جدید و غیر سمی نیاز به مطالعه و بررسی علمی بیشتری دارد.

رئیس پژوهشکده اکولوژی خلیج‌فارس و دریای عمان بیان کرد: عوامل متعددی از جمله تغییر فصل، درجه حرارت، شدت نور، عوامل زیست‌محیطی و انسانی در گسترش این پدیده نقش دارند.

وی افزود: پدیده کشندقرمز در آب تولید و تکثیر می‌شود که درصورت مهیا بودن شرایط، شکوفا می‌شود و بر اثر تکثیر زیاد سطح وسیعی از آب را می‌پوشاند و مانع نفوذ نور و اکسیژن به سطح زیرین آب می‌شود که در نتیجه خفگی آبزیان را به دنبال دارد. مرتضوی اضافه کرد: این پدیده در دمای‌10 تا 35 درجه مقاومت نشان می‌دهد.

پدیده کشند قرمز (شکوفایی جلبکی) که از اوایل پاییز در آب‌های ساحلی استان هرمزگان مشاهده شد، تاکنون باعث تلف شدن آبزیان بویژه ماهیان این منطقه شده است و همچنان ادامه دارد.

کشند قرمز و سفید شدن مرجان‌ها

 کارشناسان معتقدند، ‌پدیده کشند قرمز که در روزهای اخیر براثر شکوفایی فیتوپلانکتونی در خلیج‌فارس مشاهده شده در صورت تداوم دراز مدت باعث کاهش تابش نور به مرجان‌ها شده و علاوه برتلف شدن آبزیان، مرجان‌های موجود در خلیج فارس و اطراف جزیره کیش را بتدریج سفید و باعث مرگ آنان خواهد کرد.

هم اکنون مدتی است که پدیده موقتی کشند قرمز در خلیج فارس در قسمت شرقی و جنوب آب‌های اطراف جزیره کیش مشاهده می‌شود و در حال حاضر آثار آن به رنگ قهوه‌ای قرمز در تمام آب‌های اطراف جزیره کیش قابل رویت است.

عضوهیات علمی مرکز ملی اقیانوس شناسی ایران در خصوص این پدیده طبیعی گفت: کشند قرمز بر اثر شکوفایی فیتوپلانکتونی از جنس Cochlodinium که از مهرماه امسال تا به امروز در آب‌های ساحلی استان هرمزگان مشاهده شد، تاکنون سبب مرگ و میر ماهیان مرجانی و شیلاتی زیادی در سواحل این استان شده است.

دکتر حمید رضایی افزود: پدیده کشند قرمز  که اخیرا به طور گسترده در آب‌های ساحلی استان هرمزگان مشاهده شده است  از بندرسیریک از توابع شهرستان میناب تا بستانه از توابع شهرستان بندرلنگه و جزیره کیش گسترش پیدا کرده است.

به گفته وی، وقوع این پدیده در نوع خود بی‌نظیر است؛ زیرا از سال 1369 به بعد تاکنون هیچ‌یک از کشندهایی که در این آب‌ها رخ داده است، به این اندازه سبب مرگ و میر ماهیان مرجانی و شیلاتی نشده و مدت زمان و وسعت آنها نیز تا این اندازه حائز اهمیت نبوده است.

این عضو مرکز ملی اقیانوس شناسی بر تهدید گسترده موجودات دریایی آب‌های ساحلی استان هرمزگان توسط کشند قرمز تاکید کرد و گفت: در حال حاضر نیاز مبرمی به پایش فیتوپلانکتون و آب‌شناسی آب‌های ساحلی خلیج فارس بویژه استان هرمزگان است تا از مرگ و میر بیشتر موجودات دریایی بخصوص گونه‌های تجاری آن جلوگیری به عمل آید.

معمولا پدیده موقت کشند قرمز تا عمق یک تا 3 متری آب‌های دریایی نفوذ می‌کند و علاوه بر این که نور بر بستر دریا می‌شود، به علت کاهش اکسیژن مرگ مرجان‌ها و بسیاری از ماهیان را فراهم می‌کند.

کارشناس مسوول محیط زیست سازمان منطقه آزاد کیش گفت: تاکنون هیچ دلیل و نشانه‌ای مبنی بر ایجاد مسمومیت آبزیان و افرادی که از آبزیان صید شده درمناطق پلانکتونی استفاده کرده‌اند یا در محدوده آن شنا کرده‌اند مشاهده نشده است.

از سوی دیگر کارشناسان به مصرف‌کنندگان ماهی توصیه می‌کنند در صورت تمایل به مصرف ماهی در این مناطق ضروری است پیش از طبخ ماهی، پوست آن را کاملا شسته و محتویات داخلی و آبشش‌های آن، دور ریخته شود.

کارشناسان معتقدند، هرچند این اتفاق طبیعی است، اما بررسی‌های علمی نشان می‌دهد مداخله انسان در طبیعت و آلودگی‌های ناشی از فعالیت‌های انسانی و صنعتی در رشد و گسترش این پدیده جلبکی تاثیرگذار است.

پیشتر دکتر محمد صدیق مرتضوی، مدیرکل پژوهشکده اکولوژی خیلج فارس و دریای عمان گفته بود، هرچند این پدیده طبیعی از 15 سال گذشته در آب‌های خلیج فارس و دریای عمان مشاهده شده، اما گونه اخیر جدید و ناشناخته است و بتازگی وارد آب‌های خلیج فارس شده است.

به گفته کارشناسان، کشند قرمز مثل گیاهان که درخشکی رویش دارند در آب تولید و تکثیر می‌کنند و در صورت مهیا شدن شرایط شکوفا می‌شوند، از این‌رو بر اثر تکثیر زیاد سطح وسیعی از آب را می‌پوشانند و مانع نفوذ نور و اکسیژن به سطح زیرین می‌شوند.این در حالی است که معاون محیط زیست دریایی سازمان محیط زیست معتقد است: پدیده کشند قرمز و مرگ آبزیان خلیج فارس طبیعی است و بر اثر رشد بی‌رویه جلبک‌ها روی می‌دهد.

محمدباقر نبوی اعتقاد دارد، پدیده کشند قرمز (Tide Red) به طور طبیعی و معمولا در فصول گرم در آب‌های خلیج فارس به وجود می‌آید و برای کنترل این پدیده باید از ورود مواد آلاینده و مواد مغذی این جلبک‌ها مثل ازت و فسفر به آب جلوگیری شود.

معاون محیط زیست با اشاره به آخرین ارزیابی‌های انجام شده در این زمینه می‌گوید: بر اساس آخرین گزارش‌های دریافتی از ماهواره، این پدیده در گستره وسیع‌تری در آب‌های امارات و عمان نیز اتفاق افتاده است.

با این حال کارشناسان معتقدند، جلوگیری از ورود پساب‌های صنعتی و فاضلاب به آب‌های دریایی مانع تکثیر و رشد کشند قرمز در خلیج فارس و دریای عمان می‌شود.

از آنجا که ورود پساب‌های مختلف باعث افزایش مواد مغذی نیترات و فسفات آب شده و این موجب شکوفایی این نوع فیتوپلانکتونی موقت در دریاها می‌شود، بنابراین واحدهای صنعتی و ساکنان حاشیه دریای عمان و خلیج فارس باید از ورود این پساب‌ها به دریا خودداری کنند تا این پدیده طبیعی بتدریج از بین برود.

منطقه خلیج‌فارس، یکی از زیستگاه‌های ارزشمند جهانی به شمار می‌رود که بویژه با فعالیت‌های عمرانی سال‌های اخیر با خطرات جدی مواجه شده است و افزون بر عوامل طبیعی ارزش‌های این منطقه را هم مورد تهدید قرار می‌دهد، بنابراین تلاش منطقه‌ای و همه‌جانبه برای حل این معضل ضروری به نظر می‌رسد.

حمیده سادات هاشمی