درباب ممنوعیت بمب های خوشه‌ای

این مذاکرات از فوریه 2007  در اسلوی نروژ آغاز شد و ازاین رو  فرآیند اسلو نام گرفت. مذاکرات مذکور واکنشی منطقی یه استفاده گسترده اسرائیل از بمب‌های خوشه‌ای علیه لبنان در جولای-آگوست 2006 بود.

مرکز هماهنگی ضدمین سازمان ملل که در جنوب لبنان فعالیت می‌کند گزارش داد میزان تراکم بمب‌های خوشه‌ای در لبنان  بسیار بیشتر از کوزوو و عراق بوده و بویژه در مناطق مسکونی خطرات عمده‌ای را برای صدها شهروند لبنانی و نیز صلح‌بانان سازمان ملل ایجاد کرده است.تخمین زده مــی‌شــود در طـی جـنـگ 33 روزه حـدود یـک مـیـلـیـون بمب‌خوشه‌ای به سوی جنوب لبنان پرتاب شده است.

بمب‌های خوشه ای ، کلاهک‌هایی دارند که شمار زیادی از بمب‌های کوچک‌تر را پراکنده می‌کنند.بسیاری از این بمب‌های کوچک منفجر نمی‌شوند و روی زمین پراکنده  شده و افرادی که به آنها دست می‌زنند را کشته یا معلول می‌سازند.

گــزارشــات ســازمــان‌هـای بـشـردوسـتـانـه و گـروه‌هـای مین‌روبی نشان می‌دهد غیرنظامیان و بویژه کودکان که مجذوب اندازه کوچک و رنگ‌های براق این بمب‌ها می‌شوند اکثریت قربانیان بمب‌های خوشه‌ای را تشکیل می‌دهند.

احتمال عمل نکردن بمب‌های خوشه‌ای بسیار بالا و بین 30 تا 80 درصد است، ولی عمل نکردن واژه درستی به نظر نمی‌رسدو در واقع این بمب‌ها طوری طراحی شده‌اند که بعدها عمل کرده و کشته بگیرند. تعداد زیاد بمب‌های خوشه‌ای منفجرنشده بدین معناست که مزارع و کشتزارها یا قابل استفاده نخواهند بود یا اینکه بهره‌برداری از آنها  خطرات بزرگی را درپی خواهد داشت.اغلب کسانی که در منازعات قرن بیست ویکم توسط بمب‌های خوشه‌ای کشته یا مجروح شده‌اند، شهروندان غیرنظامی و اغلب جوانان بوده‌اند.

این افراد در اکثراوقات از صدمات شدید همانند ازدست دادن دست و پا یا بینایی خود رنج  می‌برند. شروع کار یا تحصیل برای این افراد بسیاردشوار است.

بحث درباره ممنوعیت مهمات خوشه‌ای ازسال 1979 ودرجریان مذاکراتی آغاز شد که به کنوانسیون وین راجع به منع کاربرد سلاح‌های متعارف خاصی که جراحات شدید یا پیامدهای کورکورانه‌ای دارند، منجرشد.

اثرات کورکورانه بمب‌های خوشه‌ای را نماینده دفتر سازمان ملل در ژنو و من با حمایت دولت سوئد مطرح کردیم. نامه من درسال 1979 خطاب به شهروندان جهان درباره سلاح‌های تکه تکه شونده ضدنفر خواستار ممنوعیت این سلاح‌ها مبتنی بر اعلامیه سن پترزبورگ 1968 شده و برکنترل دائمی و شیوه‌های حل منازعه تاکید کرد تا بتوان تمامی اتهامات مربوط به کاربرد سلاح‌های ممنوعه در منازعات داخلی و خارجی را مورد رسیدگی قرار داد.

البته من مورد تقدیر قرار گرفتم ولی از سوی دیگر به اینجانب تفهیم شد که در چارچوب سیاست زور، مردم به حساب نمی‌آیند واینکه برای ممنوعیت ناپالم بیشتر باید تلاش کنم ( تصاویر کاربرد ناپالم در ویتنام هنوزهم در اذهان باقی مانده است.) باید دانست که برای برانگیختن حس دلسوزی انسان‌ها، یادمان‌های تصویری تلخ، بسیار ضروری است.

گرچه بمب‌های خوشه‌ای بطور گسترده در جنگ‌های ویتنام و هندوچین مورد استفاده واقع شدند اما به اندازه ناپالم مورد توجه رسانه‌ها و عموم قرار نگرفتند.اخیرا موسسه پژوهشی خلع سلاح سازمان ملل گزارشی راجع به آثارمخرب بمب‌های خوشه‌ای در لائوس منتشر کرده و اشاره کرد که جمهوری دموکراتیک خلق لائوس بیشتر از دیگر کشورهای جهان هدف بمباران خوشه‌ای قرارگرفته است.

پاکسازی بمب‌های خوشه‌ای هنوز در این کشور ادامه دارد؛ در حالی که جنگ 1973-1963 در این کشور تا حدود زیادی از حافظه عمومی جهانیان زدوده  شده است.

استفاده گسترده نیروهای ناتو در کوزوو بار دیگر توجهات همگان را به سوی کاربرد بمب‌های خوشه‌ای جلب کرد. شکاف طعنه‌آمیز بین اهداف باصطلاح بشردوستانه این جنگ و کشتار مستمر توسط  بمب‌های خوشه‌ای سالها پس از جنگ بسیارقابل توجه است.

درمورد عراق نیز منازعات مستمر، خشونت‌های فرقه‌ای، نقش ایالات‌متحده و آینده عراق پس از خروج ایالات‌متحده، کاربرد بمب‌های خوشه‌‌ای در عراق را تحت الشعاع قرار داده است ولی در نهایت استفاده کورکورانه از این بمب‌ها علیه لبنان در جنگی بی‌معنی و بی‌نتیجه به اقدامات مداوم برای ممنوعیت این تسلیحات انجامید.

در پی معاهده مین‌های ضدنفر که در مارس 1999 به اجرا درآمد وتاکنون به تصویب 152 کشور رسیده اکنون نوبت به ممنوعیت بمب‌های خوشه‌ای رسیده است. بسیاری از سازمان‌های غیردولتی -تلفیقی از گروه‌های خلع سلاح و بشردوست که درمورد مین‌های زمینی فعال بودند هم اینک موتور اقدامات منع بمب‌های خوشه‌ای هستند.

کشورهای مختلف برنامه‌ریزی کرده‌اند تا این معاهده را بطور رسمی در ماه دسامبر و در اسلو امضا کنند. در صورت عملی شدن این مساله مجالس باید معاهده را به سرعت تصویب کنند و این معاهده می تواند از اواسط سال 2009 به مورد اجرا گذاشته شود.

با این حال دشوارترین مرحله در این راه مجاب کردن بعضی کشورها برای پیوستن به معاهده منع بمب‌های خوشه‌ای است: ایالات‌متحده، روسیه، چین، هند، پاکستان واسرائیل. این ممنوعیت ممکن است مانع از کاربرد بمب‌های خوشه‌ای توسط این کشورها شود ولی امضای  رسمی این معاهده نشانه مهمی از احترام  کشورهای مذکور به توافقات وقوانین بین‌المللی خواهد بود.البته دراین راستا اعمال فشارجهانی نیز ضروری است.

* نماینده ژنو در انجمن شهروندان جهان و سردبیر نشریه الکترونیکی جهان سیاست