حسین کعبی: وقتی فیگو را در جام جهانی زدم....
صنایع دستی ایلام کهنترین نشانه تمدن بشر
استان ایلام که قدمتی به بلندای تاریخ کهن ایران و سابقهای درخشان در فرهنگ، هنر و تمدن جهان دارد، از دیرباز تاکنون از مراکز مهم تولید صنایع دستی مانند زیراندازهای سنتی بوده است و از گذشته دور تا به امروز صنعتگران سختکوش و با ذوق ایلامی کوشیدهاند تا با تولید زیراندازهایی نظیر قالی، گلیم و دست بافتههایی دیگر چون سیاه چادر و چیغ (چیت)، جاجیم و....
رشتههای سنتی و اصیل صنایع دستی در استان ایلام شامل گلیم ساده و نقش برجسته، جاجیم بافی، نمدمالی، حصیربافی، احرامی بافی، چاقوسازی، صنایع تلفیقی و تکمیلی، گیوه، چیغ(چیت)، معرق روی چوب و بافت سیاه چادر است.
گلیم نقش برجسته، تلفیقی از گلیم ساده و گره قالی در متن آن است که مهمترین و اصیلترین صنعت دستی استان بهشمار میرود. در این نوع خاص گلیم، زمینه بافت گلیم و نقوش آن گره کامل قالی است که به طور طبیعی بعد از بافت، نقوش آن برجسته تر از زمینه است.
در تهیه گلیم نقش برجسته باید به نکات مهمی توجه داشت، گلیم نقش برجسته باید سبک وزن باشد، از طرفی هماهنگی در رنگ و طرح و تقارن نقوش در بافت، بر ارزشهای هنری آن میافزاید، قسمت زمینه گلیم نقش برجسته دارای پودهای بیشتر و متراکمتر است، گلیم نقش برجسته باید سره نداشته باشد (بدین معنی که عرض گلیم از ابتدا تا انتها یک اندازه باشد).
جاجیم، بافتهای از پشم تابیده رنگی است که اغلب بافتی خشن دارد. در منطقه ایلام از الیاف پشمی در بافت جاجیم استفاده شده که به عنوان رختخواب پیچ کاربرد دارد.
جاجیم دارای انواع مختلف است: یکی از انواع آن دارای حدود 30 سانتیمتر عرض با تار و پود پشم است که نقش این جاجیم اغلب به صورت راه راه با طرحهای ساده است. نوع دیگر جاجیم با الیاف لطیف یا پشم در عرض 45 تا 70 سانتیمتر بافته میشود.
حصیربافی یا بافت بوریا یکی از قدیمیترین صنایع دستی و شاید کهن ترین آنهاست.
ابزار مورد استفاده در حصیربافی بسیار معدود است و از تعدادی ابزار ساده و ابتدایی نظیر داس، انواع کارد سوهان، درفش، قیچی، سوزن و.... بیشتر نیست، این ابزار بیشتر برای قطع گیاهان و پیراستن آنها به منظور آمادهسازی مواد اولیه مورد استفاده قرار میگیرد و گاهی نیز در حین تولید به عنوان وسیلهای کمکی بافت بوریا را سرعت میبخشد و البته آنچه بیشتر محصولات حصیری را شکل میدهد مهارت و ذوق دستاندرکاران است.
گیوه از مظاهر اجتماعی و بخشی از پیشینه سنتی و قومی است و عضوی از پوشش محلی به شمار میآید. ابزار ساخت گیوه ابتدایی و ساده است.
قسمتهای تحتانی آن از لاستیک پیش ساخته است که در قطعات و اندازههای مختلف موجود است. بافت گیوه به وسیله یک درفش شکل میگیرد، قسمتهای اولیه کار یعنی مرحله «مو نهادن» یا کرسی نشاندن است، مرحله بعد دورچین است که توسط یک قطعه چوب باریک و ظریف به اندازه شماره تقریبی گیوه انجام میشود.
برای هر جفت گیوه دو کلاف پنبه رسیده نیاز است و مهمترین عمل در بافت گیوه، سفتکاری است؛ زیرا اگر بافت گیوه شل باشد باعث به وجود آمدن درز زیر گیوه شده و گیوه زود مستعمل میشود.
چیغبافی در دسته صنایع دستی حصیری جای میگیرد. در بین ایلها و اقوام ایلام از لفظ چیت به جای چیغ استفاده میشود.
نی، مهمترین ماده در ساخت چیت است که ابتدا آنها را در مجاورت نور خورشید خشک کرده و سپس به دو نیم تقسیم میکنند، نخها را از پشم گوسفند یا موی بز انتخاب کرده بعد از شستن و خشک کردن، آنها را رسیده و تاب میدهند و سپس مورد استفاده قرار میدهند.
شیرازه یا سرکش یا سرچک به صورت نواری باریک به اندازه طول چیت میبافند و با نخ پشمی و سوزن به دو طرف آن به صورت طولی وصل میکنند.
در اصطلاح محلی به سیاه چادر دوار گفته میشود که توسط زنان عشایر استان ایلام با استفاده از موی بز بافته میشود. این محصول بیشتر در زندگی عشایر کاربرد دارد و عشایر از آن به عنوان خانه استفاده کرده و در آن زندگی میکنند.
سرپرست معاونت صنایع دستی میراث فرهنگی و گردشگری استان ایلام درباره آخرین وضعیت صنایع دستی استان ایلام به خبرنگار مهر گفت: از مهمترین کارهای انجام شده صنایع دستی استان ایلام در سال جاری احیای رشتههای منسوخ شده چیتبافی و گیوهبافی بود.
علیاصغر احمدی اظهار کرد: از مهمترین برنامهها برای احیای این دو رشته در استان، آموزش هنرجویان بوده که با استقبال روبهرو شد.
این مسوول با اشاره به اینکه در حال حاضر گلیم نقش برجسته مهمترین محصول صنایع دستی استان ایلام به شمار میرود، خاطرنشان کرد: 95 درصد از هنرجوهای رشتههای صنایع دستی در استان ایلام بانوان این استان هستند.
احمدی عنوان کرد: معاونت صنایع دستی استان ایلام برای فراگیری ساخت گلیم نقش برجسته آموزش این هنر اصیل را به صورت مجازی، روی سایت میراث فرهنگی و گردشگری استان قرار داده است.
معاون صنایع دستی استان ایلام از شناسایی 7 هزار صنعتگر صنایع دستی در استان خبر داد و گفت: بیش از چهار هزار نفر از این تعداد در رشته گلیم نقش برجسته فعالیت دارند.
احمدی یادآور شد: یکی از مهمترین مشکلات صنایع دستی استان ایلام را نداشتن طرحهای مهم در زمینه صنایع دستی عنوان کرد و افزود: باید در این زمینه فعالیت گستردهای صورت گیرد و از این بخش بیش از پیش حمایت شود.
گفت و گو
