وبا‌‌ خطری ‌‌در‌‌ یک ‌‌قدمی‌‌ما

این که اولین مورد وبا کجا و کی دیده شده، حرف و حدیث‌های متفاوتی دارد؛ اما براساس اطلاعات موثق علم میکروب‌شناسی، اولین اپیدمی وبا در سال 1563 میلادی توسط پزشکی پرتغالی با نام «گارسیا دل‌هورتو» در هندوستان مشاهده شدکه از آن زمان پایه‌های شناخت این بیماری عفونی بنیانگذاری شد. شاید اولین پاندمی (همه‌گیری جهانی)‌ وبا به سال 1817 میلادی برگردد که شش موج وسیع در جهان در نتیجه این بیماری شکل گرفت که مناطق بسیار وسیعی از قاره اروپا و آمریکا گرفتار این بیماری شد و قربانیان بسیاری به دلیل این بیماری جان خود را از دست دادند.

با پیشرفت سطح بهداشت جهانی طبیعتا امروزه موارد شدید ابتلا به وبا را همچون قرن‌های گذشته شاهد نیستیم؛ اما این بیماری آنقدر مهلک و پرسر و صداست که حتی مشاهده چند مورد از این بیماری می‌تواند خاطرات تلخ گذشته را به یاد بیاورد و جو جامعه را متشنج سازد.

بیمار مبتلا به  وبا را چگونه شناسایی کنیم؟

شاید بتوان اولین شکایت بیمار مبتلا به وبا را احساس ناخوشایندی دانست که به صورت احساس پری و نفخ شکم خود را نشان می‌دهد. این مرحله که می‌تواند حتی تا روزها پس از ابتلا به بیماری ادامه یابد، ناگهان به فاز دوم بیماری که همان شروع سریع‌السیر اسهال حجیم آبکی است تغییر ماهیت می‌دهد. در این مرحله درد شدید شکمی، دل پیچه، تهوع، استفراغ و از همه مهم‌تر اسهال بسیار شدید آبکی و جهنده از علائم بیماری محسوب می‌شود، این مرحله آنقدر سریع اتفاق می‌افتد که بیمار حتی فرصت مراجعه به یک پزشک را هم پیدا نمی‌کند. از ویژگی‌های بالینی دیگری که می‌تواند در تشخیص وبا به پزشک کمک کند، آن است که بیمار عنوان می‌کند مدفوع وی بدون بو و حاوی دانه‌هایی شبیه به برنج است و گاهی اوقات نیز ماهیت آب برنج همراه با بوی تلخ ماهی را به خود می‌گیرد. بیشتر اوقات در این مرحله حجم مدفوع به بیش از چندین لیتر در ساعت نیز می‌رسد و بیمار به صورت لحظه‌به لحظه حالش بدتر می‌شود. این‌درحالی است که طبق اصول علم پزشکی در صورتی که بیش از 10 درصد آب بدن از طریق اسهال از دست برود، بدن وارد فاز آسیب ارگانی می‌شود که در این مرحله کلیه‌ها، قلب و سیستم عروقی کم‌کم از کار می‌افتند و سرانجام کما به سراغ بیمار می‌آید. در صورت عدم جایگزینی سریع مایعات و الکترولیت‌های بدن، در 25 تا 60 درصد موارد این بیماری منجر به مرگ می‌شود، اما جالب توجه است که به دلیل تفاوت‌های ساختاری در سوش‌های میکروب وبا، حدود 85 درصد مبتلایان به وبا تنها دچار علائم مختصر عفونی همراه با اسهال خفیف می‌شوند و یک چنین علائم شدیدی را تجربه نمی‌کنند. اما به دلیل این که این بیماری و عوارض آن حائز اهمیت است، توجه بسیار ویژه در همه حال به آن ضروری است.

وبا چگونه به شخص سالم سرایت می‌کند؟

راه‌های انتقال وبا اهمیت ویژه‌ای دارد. اگر افراد بدانند این بیماری چگونه منتقل می‌شود، می‌‌‌توان سدی محکم در مقابل انتقال این بیماری ایجاد کرد.

از آنجا که انتقال وبا از راه دهانی  مدفوعی‌ (fecal - oral) است، توجه به اصول زیر در حقیقت ساختن همان سدی است که از آن صحبت کردیم.

1 - مصرف سبزیجات خام از جمله کلم، کاهو و انواع سبزی‌های دیگر در دوران شیوع بیماری وبا به طور کلی ممنوع است. همچنین همه سبزیجات رنگی شامل گوجه‌فرنگی، هویج، انواع فلفل‌ها و... باید با رعایت کامل اصول بهداشتی مصرف شود.

2 - میکروب‌ وبا که از جمله باکتری‌های تاژک‌دار است، توانایی جسبیدن محکم به پوست و مخاط را دارد و از آنجا که پیشتر گفتیم انتقال این بیماری از راه دهانی  مدفوعی است، شستشوی دقیق دست‌ها به عنوان مهم‌ترین اصل پیشگیری از ابتلا به این بیماری محسوب می‌شود.

3 - در کنار تماس مستقیم، تماس غیرمستقیم یعنی آب آلوده به مدفوع انسانی از راه‌های انتقال بیماری محسوب می‌شود. در این میان حفظ سلامت منابع آب شهری و حتی آب‌‌های حفاظت نشده که برای آبیاری سبزی‌ها و میوه‌جات به کار می‌رود به عنوان اصل مهم در کنترل بیماری به شمار می‌آید.

4 - یکی از اصولی که کمتر بدان توجه می‌شود، این است که عامه مردم گمان می‌کنند شستشوی حتی صحیح و اصولی سبزیجات می‌تواند خطر ابتلا به این بیماری را از بین ببرد، اما ما می‌گوییم این‌طور نیست و قضیه جدی‌تر از این حرف‌هاست. به عنوان یک اصل در علم گیاه‌شناسی، سبزیجات و سایر گیاهان طبق اصول فیزیک آب و سایر املاح را از خاک به ساقه و برگ‌های خود می‌کشند و اگر گیاهی از آب آلوده به میکروب‌ وبا آبیاری و تغذیه شود، می‌تواند میکروب را طبق همین اصل به داخل برگ‌های خود بکشد. از این‌رو تنها شستن صحیح سبزیجات و حتی میوه‌ها کافی نیست و باید در مناطق خطر از نظر ابتلا به وبا قدری جدی‌تر به موضوع نگاه کرد.

از ورود میکرو‌ب‌‌ تا شروع بیماری‌

دوره کمون یا در حقیقت همان فاصله‌ای که از ورود میکروب به بدن تا علامت‌دار شدن بیماری فرد طول می‌کشد متفاوت است و از چند ساعت تا چند هفته تفاوت دارد.

اما معمولا در همان 2 تا 3 روز اول تیتر میکروب (میزان میکروب)‌ به حدی می‌رسد که می‌تواند بیماری ایجاد کند. نمی‌توان به طور دقیق گفت که خطر انتقال بیماری از فرد مبتلا به فرد سالم چه مدت است؛ چرا که مشاهده شده ماه‌ها پس از ابتلا و درمان یک فرد، میکروب در مدفوع او همچنان وجود دارد و می‌تواند میکروب را به شخص دیگری انتقال دهد. به همین دلیل تنها راه اطمینان این است که این افراد به طور متناوب تحت آزمایش‌های پزشکی همچون کشت مدفوع قرار گیرند تا صحت و سلامت آنها ارزیابی شود.

چه کسانی در معرض خطر بیشتر هستند؟

عواملی هستند که زمینه ابتلا به وبا را در فرد تشدید می‌کنند که از جمله آنها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

1 - اسیدیته معده:‌محیط اسیدی معده طبیعتا همیشه خاصیت میکروب‌کشی خود را دارد. از این رو کسانی که به دلیل زخم معده یا زخم اثنی‌عشر از داروهای کاهنده اسید معده همچون امپرازول و رانیتیدین استفاده می‌کنند، به دلیل کم شدن اسید معده احتمال ابتلا به این بیماری در آنها  بیشتر است.

2 - بیماری در مردان و زنان تقریبا به یک نسبت دیده می‌شود. نمی‌توان ارتباط معناداری بین ابتلا به وبا و جنس افراد یافت. اما این بیماری در کودکان به دلیل ضعف سیستم ایمنی آنها  و عدم رعایت اصول بهداشتی بیشتر دیده می‌شود. از این رو باید به این دسته از رده سنی توجه بیشتری کرد.

3 - به دلیل خاصیت آنتی ژنیسیته میکروب وبا، افرادی که گروه خونی آنها  O  است بیشتر در معرض ابتلا به این بیماری هستند. در مقایسه افرادی که گروه خونی آنها  AB است، خطر کمتری برای ابتلا به وبا تهدیدشان می‌کند.

پیشگیری از وبا؛ سخت اما ممکن

- اولین اصل پیشگیری از وبا استفاده از آب آشامیدنی سالم است. مصرف آب آلوده به مدفوع، دفع ناصحیح فاضلاب و نشت آن به ذخائر آب آشامیدنی از عللی است که می‌تواند سلامت آب مصرفی افراد را تهدید کند از آنجا که میکروب وبا به کلر حساس است، استفاده از قرص کلر یا محلول پرکلرین برای ضدعفونی کردن و سپس مصرف آب در مناطقی که آب آشامیدنی سالم در دسترس نیست، توصیه اکید می‌شود بهتر است از آب‌های معدنی که در بطری‌های بهداشتی در بازار عرضه می‌شود استفاده کنید تا به سالم بودن آب آشامیدنی خود اطمینان کامل داشته باشید.

- سبزی‌ها و میوه‌ها از بمب‌های خاموش بیماری وبا به شمار می‌آیند، از این رو باید در شستشوی بهداشتی آنها  بسیار دقت کرد.

 در فصل تابستان و ایامی که وبا شیوع پیدا کرده است، شنا کردن نیز بخصوص در آب‌های طبیعی از جمله عللی است که خطر ابتلا به وبا را بیش از پیش افزایش می‌دهد. از این‌رو، توصیه اکید می‌شود حتی‌المقدور یا شنا نکنید یا در استخرهای کاملا بهداشتی از این ورزش مفرح لذت ببرید.

-غذاهای دریایی همچون ماهی، میگو و صدف از جمله غذاهای بسیار مناسب انتقال وبا هستند، مصرف این غذاها باید با پخت صحیح و کامل باشد.

 از آنجایی که در برخی رستوران‌ها و غذاخوری‌ها اصول بهداشتی شستشوی ظروف و سبزیجات به‌طور کامل رعایت نمی‌شود، حتی‌المقدور در این اماکن یا غذا میل نکنید و یا اگر هم در رستوران‌های بهداشتی و سالم غذا می‌خورید، از خوردن سبزیجات و سالادها و سایر غذاهای خام یا نیم‌پز استفاده نکنید.

- مادران در زمان شیوع وبا از شیر دادن نوزادشان با شیشه شیر پرهیز نمایندو بهتر است سعی کنند تنها از شیر خود برای تغذیه نوزاد بهره ببرند یا اگر هم مجبورند با شیشه به فرزندشان شیر دهند، قبل از آن شیشه شیر را با قراردادن در آب جوش استریل نمایند.

- توصیه اکید می‌شود از دستفروش‌ها خوراکی‌هایی چون آب زرشک، بلال، گردو یا هر نوع خوراکی دیگر حتی اگر در ظاهر بهداشتی باشند نخرید.

- از مصرف یخ‌های غیربهداشتی خودداری کنید، زیرا برخلاف تصور عامه سم میکروب وبا نسبت به دمای یخ مقاوم است. اگر از افراد خانواده کسی به وبا مبتلا شد، کاملا او را از محیط جمعی خانواده دور نگه‌دارید و جدا از تماس افراد سالم با لوازم و لباس‌های آلوده وی پیشگیری کنید. اگر چه از نظر پزشکی تماس دست به دست فرد سالم با فرد بیمار نقشی در انتقال بیماری ندارد، اما بهتر است برای کنترل بیماری در خانواده تا آنجایی که امکان دارد، از تماس‌های بی‌جهت با بیمار جلوگیری به عمل آید.

درمان را از کجا آغاز کنیم؟

اصولا در برخورد با کلیه عفونت‌های گوارشی توجه به پاره‌ای موارد اهمیت ویژه‌ای دارد. بخصوص در برخورد با بیمار مبتلا به وبا اهمیت این موارد صدچندان می‌شود.

بطور کلی  بیمارمبتلا به وبا و یا هر نوع عفونت گوارشی دیگر از تهوع و استفراغ شکایت فراوان دارد اما برخلاف تصورات غلط عامه این بیماران را نباید از دریافت غذا و مایعات محروم کرد. به همین سبب برخلاف تهوع و استفراغ شدید بیمار، رژیم درمانی زیر را برایش اجرا کنیم:توصیه می‌شود که در منزل چندین بسته محلول او.آر.اس (ORS) خوراکی نگهداری کنید تا در مواقع لزوم به بیمار اسهالی بدهید. تهیه این محلول و چگونگی مصرف آن نکته‌ای است که کمتر کسی به آن واقف است. از این‌رو، یک بسته کوچک از پودر او.آر.اس را در یک لیتر آب جوشیده سرد شده کاملا حل کنید و آن را در جایخی یخچال نگهدارید. به محض آن‌که یک ورقه یخ روی سطح محلول شکل گرفت. محلول آماده مصرف است. سعی کنید در کودکان هر 5 دقیقه بیش از 5‌تا‌10 سی‌سی محلول و در بزرگسالان هر 5 دقیقه بیش از 75 سی‌سی محلول را به بیمار ندهید، چرا که خود محلول او.آر.اس به دلیل طعم ناخوشایندش می‌تواند سبب افزایش تهوع شود. از این رو محلول را آهسته آهسته و به صورت نیمه یخ‌زده به بیمار بخورانید.البته بکرات دیده شده که بیمار پس از مدتی بعد از خوردن محلول با یک استفراغ کل محلول را برمی‌گرداند در این مواقع نگران نباشید و باز هم او.آر.اس درمانی را برای بیمار ادامه بدهید.

فرق نمی‌کند که وبا باشد یا یک عفونت گوارشی ساده. به هر حال آنچه مهم است تغییر رژیم غذایی فرد بیمار است. در این مواقع تنها غذاهایی که برای فرد بیمار باید آماده شود، انواع سوپ‌های بسیار رقیق، آبمیوه‌های طبیعی، دوغ، کته و ماست شل و آبکی است و باید از غذاهای جامد، انواع نوشابه‌ها، چای نبات یا هرگونه دم‌کرده‌های سنتی جدا پرهیز شود.

در ضمن یک بیمار وبایی حتما باید تحت سرم‌درمانی قرار گیرد. همچنین درمان‌های آنتی‌بیوتیکی خاصی لازم است که باید زیرنظر پزشک اجرا شود ولی این بدان معنا نیست که رعایت موارد فوق انجام نشود، چرا که شما با به‌کارگیری این موارد می‌توانید جان یک بیمار را از خطر مرگ تا رسیدن به پزشک نجات دهید.

داروی‌ نجات‌بخش ‌بیماران

پودر او.آر.اس که به صورت ساشت در بازار دارویی کشور در دسترس است، براحتی و بدون نسخه پزشک در اختیار بیماران قرار می‌گیرد و معمولا در بسته‌های 30 گرمی عرضه می‌شود.

محتویات این پودر شامل جدولی است که در زیر به آن اشاره می‌شود. با توجه به مزه ناخوشایند او.آر.اس که عمده شکایت بیماران نیز از همین مساله است، بسیاری از شرکت‌های دارویی این پودر را با طعم‌های میوه‌ای (آلبالو، گیلاس و پرتقال و...) عرضه می‌کنند.

هر پاکت 30 گرمی پودر او.آر.اس شامل محتویات زیر است.

کلریدسدیم                                                       5/3 گرم‌
کلرید پتاسیم                                                     5/1 گرم‌
تری‌سدیم دی هیدرات سیترات                             9/2 گرم‌
دکستروز                                                           20 گرم‌
یون سدیم                                                       90  میلی مول بر لیتر
یون پتاسیم                                                     20 میلی مول بر لیتر
یون کلر                                                           80  میلی مول بر لیتر