‌تشخیص‌ به‌ موقع‌ بیماری ‌با ‌‌اندوسکوپی‌

بدن مجموعه‌ای از بافت‌ها و دستگاه‌های مختلف است. یکی از مهم‌ترین سیستم‌های بدن، دستگاه گوارش است که وظیفه جذب مواد غذایی، تامین انرژی و دفع مواد زائد را به عهده دارد. این دستگاه در واقع لوله‌ای است که از دهان شروع شده و به مقعد ختم می‌شود و شامل 5 قسمت اصلی حلق، مری، معده، روده کوچک و روده بزرگ است.

اگرچه این سیستم از بیرون قابل رویت نیست، اما همچون دیگر ارگان‌های بدن دچار بیماری‌ها و مشکلات می‌شود، همان‌طور که در‌حال‌حاضر سرطان‌های قسمت‌های مختلف دستگاه گوارش رو به افزایش است و جزو شایع‌ترین سرطان‌ها محسوب می‌شوند. متاسفانه این نوع از سرطان چنانچه بموقع تشخیص داده نشود، ظرف مدت کوتاهی پیشرفت می‌کند و نتایج وخیمی در پی خواهد داشت. از این ‌رو تشخیص آنها بسیار حائز اهمیت است.

انجام سی‌تی‌اسکن و عکس‌های باریم اگرچه در بسیاری موارد مفید است، اما آنچه اطلاعات و تصاویر را در اختیار پزشک برای تشخیص قطعی در بسیاری موارد قرار می‌دهد، اندوسکوپی است.

اندوسکوپ چیست؟

اندوسکوپ شامل فیبرهایی نوری است که درون یک لوله پلاستیکی انعطاف‌پذیر قرار گرفته است. در انتهای لوله، یک دوربین قرار دارد. این لوله توسط پزشک به داخل بدن هدایت شده و اجزای داخلی بدن از طریق دوربین، فیلمبرداری می‌شود و تصاویر آن روی یک صفحه تلویزیونی قابل دیدن است و بدین ترتیب امکان دیدن قسمت‌های مختلف مری و معده و دوازدهه را برای پزشک فراهم می‌آورد. حتی گاهی پزشکان برای ایجاد تصویر واضح به درون لوله گوارش هوا تزریق می‌کنند یا لوله گوارش را به کمک اندوسکوپ با آب مقطر شستشو می‌دهند.اندوسکوپ دارای این مزیت است که علاوه بر دیدن و بررسی قسمت‌های مختلف دستگاه گوارش، امکان نمونه‌برداری هم وجود دارد. علاوه بر آن که اندوسکوپ برای تشخیص مشکلات گوارش به کار می‌رود، در بسیاری موارد کاربرد درمانی هم دارد و در درمان مواردی مانند خونریزی‌های گوارشی یا باز کردن تنگی‌ها یا خارج کردن تومورهای خوش‌خیم استفاده می‌شود.

البته اندوسکوپی تنها برای دیدن قسمت‌های مختلف دستگاه گوارشی نیست، بلکه برای بررسی قسمت‌های داخلی دیگر دستگاه‌های بدن هم به کار می‌رود. اندوسکوپی گوارشی معمولا تنها برای دیدن قسمت‌های اولیه دستگاه گوارشی تا ناحیه ابتدایی روده باریک استفاده می‌شود، اما برای دیدن دیگر قسمت‌های انتهایی دستگاه گوارش از کولونوسکوپی استفاده می‌شود که از راه مقعد وارد بدن می‌شود.

برونکوسکوپ نوع دیگری از اندوسکوپی است که از راه دهان و به منظور بررسی مجاری هوایی استفاده می‌شود. اندوسکوپ‌هایی نیز وجود دارند که از راه بینی وارد و برای دیدن سینوس‌ها استفاده می‌شوند.

چه موقع باید اندوسکوپی انجام شود؟

معمولا علائم گوارشی، خود را به صورت ملایم نشان می‌دهند و چنانچه جدی گرفته نشوند می‌توانند بدخیمی در پشت پرده داشته باشند، به عنوان مثال چنانچه زخم معده درمان نشود، زمینه ابتلا به سرطان معده را پدید خواهد آورد. نوعی باکتری به نام هلیکوباکترپیلوری که مسبب درصد قابل توجهی از زخم‌های معده می‌شود میکروبی بسیار خطرناک است، به نحوی که حدود 60 تا 80 درصد مواردی از زخم‌های معده که همراه با این عفونت باشند رو به سرطانی شدن خواهند رفت. این در حالی‌ است که تنها راه مطمئن برای تشخیص این باکتری انجام اندوسکوپی و نمونه‌برداری از محل زخم است.

علائم گوارشی معمولا به صورت احساس گیر کردن غذا در حین عبور از دهان به معده، احساس نفخ، کم‌اشتهایی، کاهش وزن، تهوع و استفراغ است، اما این که فرد با چه علائمی نیاز به اندوسکوپی دارد را باید به عهده پزشک متخصص گذاشت و تنها با تشخیص پزشک، ضرورت انجام اندوسکوپی تعیین می‌شود.

پیش از انجام اندوسکوپی چگونه آماده شویم؟

پیش از انجام اندوسکوپی لازم است 6 تا 8 ساعت ناشتا باشید. حتما بیماری‌های زمینه‌ای خود مانند اختلالات خونریزی‌دهنده را با پزشک مطرح و در صورت مصرف هر دارویی، پزشک را از آنها  مطلع کنید، چرا که در بعضی موارد لازم است داروهای بیمار قبل از انجام اندوسکوپی قطع شود یا میزان داروها تغییر کند. یکی از موارد خیلی مهم دیگر این است که پزشک حتما باید از حساسیت‌های دارویی شما مطلع باشد.

اندوسکوپی چگونه انجام می‌شود؟

در اتاق اندوسکوپی، پس از تزریق داروی آرام‌بخش از شما خواسته می‌‌شود به پهلوی چپ بخوابید. قبل از ورود اندوسکوپ به دهان پزشک به کمک اسپری بی‌حس کننده بلع اندوسکوپ را برای شما آسان خواهد کرد. محافظی به صورت یک قطعه کوچک در بین دندان‌های شما قرار می‌دهند تا از آسیب‌های احتمالی به دندان‌ها جلوگیری شود.
پزشک سر لوله اندوسکوپ را روی زبان شما قرار می‌دهد و آن را به سمت حلق هدایت می‌کند و از شما می‌خواهد لوله را قورت دهید. با هدایت پزشک، لوله به سمت معده می‌رود و تصاویر از قسمت‌های داخلی دستگاه گوارش روی صفحه تلویزیونی فرستاده می‌شود و اگر مشکلاتی چون قرمزی، التهاب، زخم و خونریزی دیده شد در مواردی که لازم باشد، نمونه‌ای از آن بخش آسیب‌دیده تهیه می‌شود.

آیا اندوسکوپی دردناک است؟

یک باور غلط که در جامعه رواج یافته این است که اندوسکوپی با درد بسیار همراه است. اگرچه انجام اندوسکوپی یک عمل ناخوشایند است، اما با درد همراه نیست. پیش از انجام اندوسکوپی داروهای آرام‌بخش به بیمار تزریق می‌شود و حتی در مواردی از داروهای خواب‌آور استفاده می‌گردد، به طوری که علی‌رغم اضطراب افراد، بسیاری از بیماران، ورود اندوسکوپ به دهان و قورت دادن آن را به خاطر نمی‌آورند. نمونه‌برداری که توسط پزشک با اندوسکوپ صورت می‌گیرد نیز با هیچ‌گونه دردی همراه نخواهد بود.

آیا هنگام اندوسکوپی بیمار احساس خفگی دارد؟

یکی دیگر از تفکرات اشتباه در مورد اندوسکوپی آن است که بیماران گمان می‌کنند هنگام ورود اندوسکوپ به دهان، دچار مشکلات تنفسی و خفگی خواهند شد، اما واقعیت این است که با ورود اندوسکوپ از طریق دهان، هیچ‌گونه مشکلی برای فرد ایجاد نخواهد شد. راه‌های هوایی کاملا باز است و فرد می‌تواند براحتی نفس بکشد.
توصیه می‌شود بیمار نفس‌های عمیق و پشت ‌سر هم بکشد تا آرامش بیشتری هنگام انجام اندوسکوپی داشته باشد. در حین انجام اندوسکوپی یک پرستار به‌طور مداوم علائم حیاتی چون فشار خون، نبض و تنفس بیمار را کنترل می‌کند و حتی اگر لازم باشد، علائم توسط مانیتور چک خواهد شد.

با اندوسکوپی به بیماری عفونی مبتلا می‌شویم؟

یکی دیگر از ترس‌های افراد از انجام اندوسکوپی، ابتلا به بیماری‌های عفونی چون هپاتیت یا ایدز از طریق اندوسکوپ است. اگرچه امکان انتقال وجود دارد، اما در مراکز اندوسکوپی به منظور جلوگیری از امکان ابتلا، از بیماران دقیقا سابقه ابتلا به هپاتیت یا ایدز پرسیده می‌شود و برای این افراد از دستگاه‌های خاص استفاده می‌گردد؛ همچنین پس از استفاده از اندوسکوپی مراحل خاصی برای استریل کردن دستگاه انجام می‌شود که شامل تمیز کردن و شستن دستگاه‌های اندوسکوپ با آب و مواد شوینده برای پاک کردن میکروب‌ها و ضدعفونی دستگاه‌ها با مواد شیمیایی است که معمولا با گلوتارآلانید 2 درصد فعال به مدت 20 دقیقه انجام می‌شود.

استریل کردن با حرارت بخار با فشار بالا و استفاده از گازها نیز به مراحل ضدعفونی کردن فوق افزوده می‌شود. همه این مراحل پس از هربار استفاده برای هریک از بیماران انجام می‌شود تا از امکان عفونت و انتقال بیماری جلوگیری شود.

چه عوارضی می‌تواند بیماران را تهدید کند؟

اگرچه اندوسکوپی یک عمل بسیار بی‌خطر است، اما امکان دارد با عوارضی همراه باشد. به کار بستن توصیه‌های پزشکان قبل از انجام اندوسکوپی احتمال این عوارض را کاهش می‌دهد. چنانچه بیمار قبل از اندوسکوپی ناشتا نباشد، امکان ورود محتویات معده به ریه وجود دارد.

خیلی به ندرت ممکن است اندوسکوپ باعث صدمه به بافت نرم شود، اما این عارضه بسیار نادر است، همچنین ممکن است تزریق هوا به‌داخل اندوسکوپ به منظور واضح شدن تصاویر سبب شود که بیماران مکرر آروغ بزند؟
پس از انجام اندوسکوپی به علت تزریق داروهای آرام‌بخش نیز بیمار به صورت گذرا دچار اختلال در حرکات و گفتار می‌شود، اما این عوارض به صورت موقتی بوده و پس از چند ساعت برطرف می‌شوند.

دکتر محبوبه محمدزاده‌