مناظری ‌که ‌‌چشم‌ها را‌‌ می‌آزارند

در سال‌های اخیر، مسوولان در تلاش بوده‌اند، مشاغل و کارخانه‌هایی را که با ایجاد آسیب‌های زیست محیطی و آلودگی‌های صوتی سبب ایجاد اختلال در زندگی روزمره ساکنان شهرهای بزرگ می‌شوند به خارج از شهرها و شهرک‌های صنعتی منتقل کنند، اما همچنان آلودگی‌های صوتی ناشی از افزایش ترافیک وجود دارد و تدبیری برای آن اندیشیده نشده است. کافی است آلودگی‌های بصری را نیز به آلودگی‌های صوتی اضافه کنید تا اثرات سوء این بی‌نظمی‌ها و آشفتگی‌ها را در شهروندان کلانشهرها نظاره‌گر باشید.

آیا تا به حال به این موضوع فکر کرده‌اید که ساختمان‌های کوتاه، بلند، عریض و طویلی که بدون رعایت قوانین معماری مشترک در کنار هم قرار گرفته‌اند، از چه تاثیر نامطلوبی بر نمای ظاهری شهرها برخوردارند؟ آیا فکر نمی‌کنید پیام‌های تبلیغاتی متنوع که امروزه رد پای آن را می‌توانید در همه جا جستجو کنید نوعی آلودگی بصری هستند؟ اگرچه امروزه، به این نوع بی‌نظمی‌ها و آشفتگی‌ها عادت کرده‌ایم، اما بررسی‌های انجام شده توسط محققان نشان می‌دهد این آشفتگی‌ها می‌تواند اثرات مخربی را به همراه داشته باشد که به جسم و روح انسان‌ها آسیب می‌رساند و به همین علت، پرخاشگری و تحریک‌پذیری میان شهرنشین‌ها در مقایسه با افرادی که در محیط‌هایی به دور از آلودگی‌های صوتی و بصری زندگی می‌کنند، دو برابر بیشتر است.

در چنین شرایطی، فرد در برابر کوچکترین محرک‌ها عصبانی می‌شود و از خود عکس‌العمل نشان خواهد داد؛ بنابراین می‌توان گفت رفتار و کارکرد روانی طبیعی افراد کاملا وابسته به محیط است و هر چه آلودگی‌های صوتی و بصری در محیط اطراف کمتر باشد، شیوع اختلالات رفتاری و روانی نیز به مراتب کاهش خواهد یافت. به طور کلی، آلودگی‌های بصری سبب کاهش تمرکز و توجه افراد شده و اضطراب، تحریک‌پذیری و پرخاشگری آنها را افزایش خواهد داد.

شهروندانی که نادیده گرفته می‌شوند

در کشور ایران، وضعیت شهرها به گونه‌ای است که شهروندان بناچار باید خود را با شرایط حاکم بر شهرها هماهنگ کنند. چرا که اساسا این شهرها، شهروند مدار ساخته نشده‌اند و بی‌توجهی به شرایط افرادی که ساکنان این شهرها هستند، سبب شده شهرها بر شهروندان تسلط داشته باشند و شرایط خود را بر افراد تحمیل کنند؛ بنابراین محیطی که می‌توانست زمینه مناسبی را برای زندگی بهتر شهروندان به وجود آورد، شرایط نامساعدی را برای برآورده ساختن نیازهای انسان‌ها به وجود آورده است.

اگرچه ما چندان متوجه آلودگی‌های بصری نمی‌شویم و به آنها عادت کرده‌ایم، اما این مساله به این معنی نخواهد بود که آلودگی‌ها نیز با گذشت زمان اثرات نامطلوب خود بر جسم و روح شهر و شهروندان را از دست داده‌اند. وقتی چند ساعتی در خیابان‌ها قدم می‌زنیم و به خانه برمی‌گردیم، خسته هستیم این خستگی‌ها می‌تواند ناشی از تاثیر آلودگی‌هایی باشد که از راه چشم منتقل می‌شوند. المان‌های زاید شهری، سیم‌ها، ضایعات فلزی و آهنی است که گاهی در معابر و نمای بیرونی ساختمان‌ها دیده  می‌شوند و نوعی بی‌نظمی را در شهر به‌وجود می‌آورند.
به‌نظر می‌رسد سازمان زیباسازی باید ایجاد آرامش بصری و نشاط شهروندان را به‌ عنوان یکی از اهداف مهم در اجرای پروژه‌های شهرسازی مورد توجه قرار دهد تا بتواند میزان آلودگی‌های دیداری را که اغلب نادیده گرفته می‌شوند، به میزان قابل‌توجهی کاهش دهد. اما بسیاری از کارشناسان نیز بر این باورند که داشتن شهری عاری از هرگونه آلودگی دیداری و شنیداری علاوه بر اجرای طرح‌های جامع که با هدف نظارت بر تبلیغات و معماری شهری و همچنین حذف المان‌های زاید شهری انجام می‌شود به آموزش همگانی شهروندان نیاز دارد. اگر افرادی که ساکن شهرها هستند نخواهند یا به هر علتی نتوانند در این زمینه همکاری داشته باشند، بدیهی است که نمی‌توان شهرنشینی مدرن را تجربه کرد و در این شرایط بدون این‌که خود متوجه شده باشیم میان آشفتگی‌ها و آلودگی‌هایی که محیط اطرافمان را فرا گرفته‌اند، در حرکت به سوی توسعه و پیشرفت با شکست مواجه خواهیم شد.

تابلوهای تبلیغات شهری

در سال‌های اخیر، عده‌ای سود‌جو با سوءاستفاده از سکوت شهروندان در برابر آلودگی‌های صوتی، آلودگی‌های بصری را نیز به مجموعه آلودگی‌هایی که امروزه زندگی شهری را تحت‌الشعاع خود قرار داده است، اضافه کرده‌اند. آنها با استفاده از شیوه‌های تبلیغاتی مختلف، ناآرامی‌های دیداری زیادی را در شهرهای بزرگ به‌وجود آورده‌اند.
نوشته‌های تبلیغاتی در کنار تابلوهای بزرگ سردر شرکت‌ها، سازمان‌ها و فروشگاه‌ها و همچنین آگهی‌های تبلیغاتی مختلفی که روی درودیوار و بیلبردهای بزرگ تبلیغاتی نصب می‌شوند در بلندمدت سبب خستگی و آزار چشم شده و در نتیجه به روان انسان‌ها صدمه می‌زنند.

وجود بیش از 18 نوع شیوه تبلیغاتی به عنوان یکی از بزرگ‌ترین منابع آلودگی در عصر حاضر شناخته شده‌اند. به‌نظر می‌رسد انگیزه‌های مادی سبب نادیده گرفته شدن هویت فرهنگی و انسانی شهروندان شده است.
براساس آمار اعلام شده از سوی سازمان زیباسازی شهر تهران، هم‌اکنون حجم قابل توجهی از فضای شهری دراختیار تبلیغات قرار دارد و اگر تبلیغات سردر فروشگاه‌ها و شرکت‌ها را نیز به این آمار اضافه کنیم، این فضا به مراتب افزایش خواهد یافت. این درحالی است که اگر شیوه‌های تبلیغاتی مختلف به صورت اصولی و قانونمند انجام شده و تبلیغات ساماندهی شود، آرامش روحی شهروندانی که به‌ناچار هر روز از کنار این آلودگی‌های دیواری عبور می‌کنند، افزایش می‌یابد. از آنجایی‌که صنعت تبلیغات در کشور، صنعت جدید و نوپایی است، هیچ‌گونه مطالعه‌ای از نظر شکل‌، ابعاد و محل استقرار تبلیغات و حتی شرکت‌های تبلیغاتی انجام نشده است. به‌طورکلی ما انسان‌ها آنقدر که به گوش و صداهای ناهنجار محیطی حساس هستیم، به‌چشم و آلودگی‌های بصری اهمیت نمی‌دهیم و در حقیقت آنها را نادیده گرفته‌ایم.

در حالی‌‌که تمامی آنچه در اطراف ما دیده می‌شود به‌طور ناخودآگاه تاثیرات مثبت و منفی در ما خواهند داشت.

بسیاری از شهرها مملو از آلودگی‌های دیداری است. بی‌نظمی همه جا را فراگرفته و هیچ چیز سرجای خود نیست. هرکس، هرکاری که می‌‌خواهد، انجام می‌دهد. اگر با دقت به تابلو‌ها و علائم راهنمایی و رانندگی و چگونگی نصب آنها در کنار تابلوهای تبلیغاتی نگاه کنید، هیچ نوع هماهنگی را در میان آنهانخواهید یافت، بلکه نوعی ناهماهنگی، تکرار و بی‌نظمی در بین آنها وجود دارد که سبب از دست دادن ارزش و جایگاه واقعی آنها شده است. در میان ازدحام و شلوغی، چشم چیزی را نمی‌بیند و در حقیقت در بسیاری از مواقع به علت آلودگی‌هایی که سبب آزار چشم می‌شود، با نوعی نابینایی دیداری از کنار آنها عبور می‌کند.

امروزه با توجه به گسترش تبلیغات و تنوع تابلوها و آگهی‌های تجاری در سطح شهر، مردم با موجی از ابهامات مواجه شده‌اند که وجود یک سیستم قانونمند و علمی می‌تواند بسیاری از مشکلات ناشی از آن را از میان بردارد و محیط مناسبی را برای زندگی انسان‌ها به‌وجود آورد؛ گرافیست‌ها و طراحان محیطی در دستیابی به چنین اهدافی نقش بسیار مهمی را به‌عهده دارند.

از آلودگی‌های زیست محیطی تا دیداری‌

با جمع‌ شدن انسان‌ها در کنار هم درمناطقی که از شرایط زیست‌محیطی مناسبی برای زندگی برخوردار بودند، نخستین تجمعات انسانی شکل گرفته، یکی از مهم‌ترین خواسته‌های انسان،‌کار و تلاش برای رفع نیازهای اولیه بود. بتدریج نیازهای انسان‌ها نیز متحول شدند و ایجاد محلی مناسب برای سکونت انسان به عنوان یکی از اصلی‌ترین نیازهای انسان‌ها مورد توجه قرار گرفت. ایجاد راه‌ها و معابر، علائم راهنمایی و رانندگی، بررسی نظام ساخت‌وساز فضای شهری با رشد سریع جوامع انسانی مفهوم جدیدی پیدا کرد. در قرن چهارم پیش از میلاد برای نخستین بار زیباسازی محیطی به عنوان یکی از اهداف مورد توجه در رفع نیازهای شهرسازی و زیباهای دیداری شهری در اروپا مورد توجه قرار گرفت که نتایج‌ آن را می‌توان در نقاشی‌‌های دیداری، تابلوهای نصب شده در میادین، مجسمه‌ها و... در شهرهای بزرگ مشاهده کرد که از آثار هنرمندان حوزه شهرسازی است. با دستیابی انسان‌ها به فناوری‌‌های نوین در حوزه صنعت و فناوری، معرفی این دستاوردها به انسان‌هایی که کاربران این نوع فناوری‌‌ها هستند بیش از پیش مورد توجه قرار گرفت و به این ترتیب با فعال شدن صنعت تبلیغات، تحولات جدیدی در زیباسازی شهری به وجود آمد. بیش از نیمی از اوقات مردم ساکن شهرها در محل کار، اطراف محل زندگی،‌ اماکن تفریحی و... سپری می‌شود  و چشم انسان در چنین مکان‌هایی باید حداقل 3 برابر شرایط عادی و معمولی انرژی صرف کند. ناهماهنگی تابلوهای شهری، ساختار سازه‌ها و موضوع طرح‌‌های تابلوهای تبلیغاتی و همچنین عدم وجود هماهنگی در ساختار تبلیغاتی محیطی سبب سردرگمی دیداری و خستگی چشم می‌شوند. آیا برای افرادی که هیچ اطلاعاتی درباره علوم و مفاهیم اولیه واژه‌های دیداری تبلیغاتی ندارند،‌ این تبلیغات موثر است یا این که تنها سبب خستگی بیشتر او پس از ساعت‌ها کار روزانه می‌شود به نظر می‌رسد شهروندانی که مخاطبان اصلی پیام‌های تبلیغاتی هستند نیز در برخورداری از محیطی آرام و مواجهه با تصاویر و هنرهای صحیح و اصولی دیداری حقی دارند که اغلب نادیده گرفته شده است.

چشم‌ها را باید بست‌

آنچه از نخستین دقایق خروج از خانه تا بازگشت از محل کار خود به ناچار با آن مواجه می‌شوید تصاویری از خیابان‌ها،‌ نمای ساختمان‌ها، خودروها و افرادی با ظاهر متفاوت است‌ که اغلب دیدنشان اجتناب ناپذیر است. علاوه بر این هر روز تصاویری از ویترین فروشگاه‌های بزرگ، تابلوهای تبلیغاتی، مناظر طبیعی و... نیز با سرعت از مقابل دیدگان شما می‌گذرند که خستگی شما از کار روزانه را به طور غیرمستقیم دوچندان می‌کنند.

انسان‌های اولیه ساکن زمین، نخستین آثار و بقایای آلودگی‌های زیست محیطی را در پس مانده‌های مواد غذایی مصرفی خود یافتند و با مفهوم آلودگی‌هایی که می‌تواند آثار و پیامدهای نامطلوبی را در محیط زندگی انسان‌ها به همراه داشته باشد، آشنا شدند. آنها با آغاز انقلاب صنعتی بتدریج با پیامدهای نامطلوب آلودگی‌‌های شیمیایی نیز آشنا شدند و فهمیدند که باید به فکر راهکاری برای کاهش آلودگی‌های ناشی از آلاینده‌های زیست محیطی کارخانه‌ها و ماشینآلات صنعتی باشند. با توجه به این که آلودگی‌ صوتی نیز سلامت انسان‌‌ها را در معرض خطر قرار داده بود، استاندارد‌هایی برای محل کار و زندگی انسان‌ها تعیین می‌شد که آلودگی‌های صوتی زندگی شهرنشینی را به میزان قابل‌توجهی کاهش می‌داد. اما علاوه بر انواع آلودگی‌های موجود در محیط زندگی انسان‌‌ها که تاکنون روش‌هایی برای مبارزه با‌ آنها در نظر گرفته شده است، آلودگی دیگری نیز وجود دارد که کمتر مورد توجه قرار گرفته و به شکل اصولی برای از بین بردن آن اقداماتی انجام نشده است،‌این در حالی است که اهمیت آن در مقایسه با آلودگی‌های زیست محیطی دیگر کمتر نیست. این نوع آلودگی، همان آلودگی بصری است که با گذشت زمان، آثار و پیامدهای آن در حال افزایش است و هیچ تابلوی هشداردهنده‌ای وجود ندارد که سطح این نوع‌ آلودگی را در میادین بزرگ شهر‌ها به اطلاع شهروندان برساند. خودروهای فرسوده، ساختما‌ن‌‌های قدیمی، بناهای نیمه‌کاره، تابلو‌های تبلیغاتی‌ و عناصر ناهماهنگ شهری که بدون در نظر گرفتن طرحی از پیش تعیین شده در معابر نصب می‌شوند از نشانه‌های آلودگی دیداری هستند. علاوه بر این ساخت و ساز‌های بی‌رویه‌ای که در مقابل چشم‌اندازهای طبیعی‌ قد برافراشته‌اند، پوشش‌های متفاوت شهروندان و همچنین نوشته‌های مختلف روی دیوارها نیز از دیگر نمادهای آلودگی بصری در شهرهای بزرگ هستند که اغلب تصور می‌شود در مقایسه با دیگر آلودگی‌ها عواقب کمتری دارند. زیرا تاکنون هیچ مطالعه‌ای برای بررسی تاثیر آلودگی‌های دیداری بر ناهنجاری روانی، بیماری‌های روحی و اختلالات رفتاری انسان‌‌ها انجام نشده است.

این در حالی است که به نظر می‌رسد فضای پاک دیداری و مناظر زیبا می‌‌تواند نقش مهمی در رشد ویژگی‌های انسانی در افراد جامعه و بویژه کودکان داشته باشد.

اگر در تابلوهای تبلیغات شهری ضوابط مشخصی وجود نداشته باشد، بتدریج آرامش و زیبایی محیط کاهش یافته و پدیده‌های نوظهوری مانند آلودگی‌های دیداری بیش از پیش زندگی ما انسان‌ها را در معرض تهدید خود قرار خواهد داد.

بسیاری از کارشناسان بر این باورند که تابلوهای تبلیغاتی و محیطی لازمه زندگی شهری است که در استفاده از آنها باید تناسب تابلو را از نظر مکان نصب یا اندازه، سطح کیفی و نوع طراحی با کاربرد آن مورد توجه قرار داد تا بتواند به محیط زیبایی بخشیده و آزردگی دیداری به همراه نداشته باشد. تبلیغات شهری در شهر تهران سابقه‌ای 140 ساله دارد. تا آن زمان نصب تابلو رواج نداشت و اگر در جایی تابلویی نصب می‌شد، بیشتر به صورت کتیبه بود.
متخصصان علوم ارتباط محیطی براین باورند که یکی از مهم‌ترین علل افزایش آلودگی‌های دیداری در کشور ما این است که در ایران ما ابزار درستی برای معرفی فعالیت‌های خود نداریم. در حالی که در کشورهای پیشرفته برای انتقال پیام فعالیت‌های اجتماعی و اقتصادی از ابزارهایی مانند کتاب اول، ایستگاه‌های پیام‌رسانی محیطی یا رسانه‌های ارتباطی مانند رادیو، تلویزیون و روزنامه استفاده می‌شود و پیامد‌های مربوط به فعالیت‌های کوچک و بزرگ از این طریق به اطلاع شهروندان رسانده می‌شود.

کودکی که در چنین محیطی متولد می‌شود، از کودکی با این بی‌نظمی‌ها و آشفتگی‌ها آشنا شده و ناخودآگاه از آنها تاثیر می‌پذیرد و چنین تصور می‌کندکه زیبایی همین است، اما اگر نگاهی به وضعیت معابر و خیابان‌ها در دیگر کشورها داشته باشید، متوجه خواهید شد که چقدر از این نظر با دیگر کشورها فاصله دارید. تابلوهای تبلیغاتی موضوع مهمی است که اگر قوانین مشخصی بر آن حاکم نباشد، به عنوان یکی از مهم‌ترین علل افزایش آلودگی‌های دیداری می‌تواند پیام‌های نامطلوبی را در زندگی شهرنشینی به همراه داشته باشد که مقابله با آنها به مراتب دشوارتر از ایجاد زمینه‌ای مناسب برای کاهش آلودگی‌های بصری خواهد بود.