سموم‌ کشاورزی آب‌های‌ ساحلی را تهدید می‌کند‌

با توجه به همسایگی سه استان شمالی با دریای خزر، مولفه جمعیت یکی از فشارهای وارد بر این دریا محسوب می‌شود. افزایش جمعیت در 3 استان شمالی و به موازات آن افزایش بهره‌برداری از منابع و ذخایر آبهای دریایی و میزان انتشار آلودگی، تخلیه فاضلاب‌ها نیز افزایش یافته است.

بهره‌برداری از ذخایر آبی و حضور گونه‌های مهاجر غیربومی مانند حضور شانه‌دار مهاجم دریای خزر از جمله مولفه‌های دیگر فشار زیست‌محیطی بر دریای خزر است.

بررسی‌های زیست‌محیطی در بخش فاضلاب صنعتی در سواحل دریای خزر نشان می‌دهد که حدود 74 درصد از کارگاه‌های استان‌های ساحلی دریای خزر دارای سیستم تصفیه فاضلاب هستند و براساس آمارهای تحقیقی صنایع مستقر در این بخش دارای آلاینده‌های نیترات، فسفر و انواع روغن هستند که در صورت عدم نظارت بر روند تخلیه و تصفیه زیست‌محیطی فاضلاب‌های صنعتی امکان ورود این آلاینده‌ها به دریا وجود دارد.

هرزآب‌های کشاورزی یکی دیگر از مولفه‌های انتشار آلودگی در آب‌های ساحلی است، مصرف کود شیمیایی بویژه اوره و فسفات آمونیوم در مناطق ساحلی جنوب دریای خزر حدود 240 هزار تن است از این رو با توجه به تخلیه فسفات‌ها و نیترات‌ها از طریق هرزآب‌های کشاورزی به رودخانه می‌توان میزان تخلیه این آلاینده‌ها را سنجید،‌ با توجه به این نتایج ملاحظه می‌شود که رودخانه سفیدرود با تخلیه حدود 80 درصد نیترات و فسفات به دریای خزر آلوده‌ترین رودخانه ایران است.

براساس دومین گزارش وضعیت محیط‌زیست ایران، سفیدرود به تنهایی بیش از 50 درصد بار آلودگی تخلیه شده از سموم کشاورزی را در سواحل شمالی به خود اختصاص داده و پس از آن به ترتیب رودخانه‌های آستارا، چالوس و بابل‌رود قرار دارند.

فاضلاب‌های غیرصنعتی‌

در استان‌های شمالی کشور حدود 395 میلیون متر مکعب آب جهت شرب مناطق شهری و روستایی در سواحل دریای خزر تامین می‌شود که با توجه به ضریب 75 درصدی تبدیل آب به پساب خانگی، میزان فاضلاب تولید شده ناشی از مصارف خانگی در این استان‌ها حدود 292 میلیون متر مکعب تخمین زده می‌شود.

کارشناسان معتقدند، با توجه به این‌که بخش عمده‌ای از پساب خانگی آلوده به مواد شوینده مختلف، روغن و چربی است و شوینده‌ها باعث کاهش اکسیژن محلول در آب می‌شوند و مقدار فراوانی فسفات همراه دارند، تخلیه پساب‌ها باعث آلودگی‌های مختلف منابع آب می‌شود.

از سوی دیگر با توجه به نزدیکی مراکز تفریحی و گردشگری در حاشیه ساحل، دریای خزر در معرض تخلیه زایدات جامد و مایع ناشی از هتل‌ها و منازل مسکونی قرار دارد و آلاینده‌های ناشی از مراکز تفریحی ساحلی نیز جزو مولفه‌های فشار بر وضعیت آب‌های ساحلی دریای خزر به شمار می‌آید.

کیفیت آب دریای خزر

هر چند که در عرض‌های مختلف دریای خزر میزان شوری آب متفاوت است اما مقدار متوسط شوری آب دریای خزر 13 قسمت در هزار است و بر این اساس در زمره آب‌های شور قرار دارد.

نفت و هیدروکربن‌های روی سطح آب ناشی از حفاری‌های نفتی مانع اکسیژن‌گیری طبیعی آب می‌شود و وجود ترکیبات مسمومیت‌زا برای آبزیان را به همراه دارد. این ترکیبات از نفوذ نور خورشید به داخل آب می‌کاهد و باعث اختلال در فتوسنتز گیاهان آبزی می‌شوند.

بررسی‌های نفتی انجام شده در مورد غلظت کل هیدروکربن‌های موجود در رسوبات در دهه گذشته نشان می‌دهد که کل هیدروکربن‌ها دارای غلظتی بین 5/8 تا 197 میکروگرم هستند و این غلظت در مقایسه با مشاهدات مشابه صورت گرفته در خلیج فارس و همچنین سواحل جمهوری آذربایجان وضعیت نسبتا بهتری را نشان می‌دهد.

براساس دومین گزارش وضعیت محیط زیست ایران،‌ غلظت 23 فلز سنگین به طور نمونه در سواحل ایرانی دریای خزر اندازه‌گیری شده است. بر این اساس رودخانه ساحلی ایران از نظر غلظت بسیاری از فلزات سنگین دارای آلودگی بالایی هستند که اکثر آنها منشاء زمین‌شناسی دارند. البته در دهانه رودخانه سفیدرود بالا بودن غلظت فلزات سنگین به دلیل وجود صنایع مختلف در حوزه آبریز این رودخانه است.

در بخش رسوبات براساس برنامه محیط زیست دریای خزر، کشورهای حاشیه دریا 105 نمونه سطحی را در نواحی ساحلی برداشت، تجزیه و تحلیل کرده‌اند که از این میان 26 نمونه‌گیری در مناطق ساحلی ایران انجام گرفته است.
براساس این نتایج ظرفیت کربنات در سواحل ایران و آذربایجان نسبت به بخش شمالی دریای خزر کمتر است. همچنین با افزایش عمق در تمامی کشورهای ساحلی ظرفیت کربنات نیز افزایش یافته است.

سواحل خلیج فارس و دریای عمان‌

رشد جمعیت در سواحل خلیج فارس و دریای عمان عاملی برای فشار بهره‌برداری از ذخایر آب‌های ساحلی در این مناطق است.

بررسی‌ها از بهره‌برداری‌های ذخایر آبی در این مناطق نشان داده است که برخلاف وجود تنوع گونه‌های مختلف آبزیان در خلیج فارس و دریای عمان، کشورهای منطقه به دلیل اتکا به درآمدهای نفتی خود کمتر به صنعت شیلات توجه داشته‌اند. اما در این میان ایران وعمان در وضعیت متفاوتی از سایر کشورهای منطقه قرار دارند.

ایران به تنهایی بیش از 50 درصد تولید شیلات در منطقه خلیج فارس و دریای عمان را به خود اختصاص داده که حجم قابل توجهی از تخلیه ذخایر آبی در این محدوده است.

همچنین براساس اطلاعات موجود، بیشترین ماهیان صید شده در آب‌های جنوبی کشور به ماهیان سطح‌زی درشت و کف‌زی اختصاص دارند.

فاضلاب‌های صنعتی در سواحل جنوبی‌

بررسی‌ها نشان می‌دهد که استان خوزستان در بین استان‌های صنعتی جنوبی مانند بوشهر، هرمزگان و سیستان و بلوچستان دارای بیشترین فاضلاب‌های صنعتی آلوده‌کننده است. این در حالی است که هنوز تمام کارگاه‌های دارای فاضلاب صنعتی به سیستم تصفیه فاضلاب مجهز نبوده و فاضلاب‌های صنعتی خود را به مهم‌ترین رودخانه‌ها مانند کارون و دز می‌ریزند.

از سوی دیگر براساس دومین گزارش وضعیت محیط‌زیست ایران حدود 5/87 درصد صنایع دارای سیستم تصفیه فاضلاب هستند اما نظارت بر مابقی کارگاه‌های صنعتی نیز بسیار ضروری است. چرا که رودخانه‌های کارون و دز یکی از مهم‌ترین منابع آبی کشور است.

تحقیقات در مورد مواد لایروبی شده در این بخش از آب‌های ساحلی کشور نشان می‌دهد که براساس آمار حدود 10 درصد از مواد لایروبی شده، خود از طریق منابع دیگر نظیر کشتیرانی، فاضلاب‌های صنعتی و شهری و روان‌آب‌های خشکی آلوده شده‌اند. این مواد لایروبی شده آلوده می‌توانند بتدریج آلاینده‌های خود را رها و زیستگاه‌های پیرامون خود را به آلاینده‌های مختلف آلوده سازند.

نشت نفت خام‌

به دلیل تردد روزانه صدها کشتی نفتکش در خلیج‌فارس، انتشار آلودگی نفتی در این منطقه در سطح بالایی قرار دارد. هر ساله حدود 25 هزار فروند کشتی نفتکش از تنگه هرمز عبور می‌کنند که به ازای آن حدود 2 میلیون بشکه نفت نشت می‌کند و وارد آب‌های منطقه می‌شود.

بررسی‌ها نشان می‌دهد که درصد نفت نشتی راه یافته به آب دریاها ممکن است از طریق مخازن نگهداری نفت، حوادث تانکرهای نفتی و یا نشت نفت لوله و یدک‌کش‌ها باشد. ایران با دارا بودن حوزه‌های مختلف نفتی و گازی در حریم ساحلی خود، مناطق گوناگونی را به فعالیت اکتشاف، بهره‌برداری و صادرات نفت خام تخصیص داده است.

سوانح مرتبط با تانکرهای نفتی از دیگر فشارهایی است که به دلیل وجود شبکه بسیار طویل و پیچیده از خطوط انتقال نفت، گاز و آب تولیدی از چاه‌های دور از ساحل به سوی تاسیسات ساحلی و پایانه‌های نفتی ایجاد می‌شود.

در برخی از موارد نیز بروز حوادث دیگر از جمله غرق شدن شناورها عامل ایجاد آلودگی می‌شود، به طوری که طبق آمار دهه گذشته در سال 2000 میلادی بر اثر برخورد تانکرها با این خطوط در مجموع 9هزارتن نفت وارد دریا شده است.

و همچنین در پی غرق شدن یک فروند کشتی بازرگانی روسی حامل مواد شیمیایی، تلفات وسیعی از ماهیان ساردین روغنی در آب‌های دور از ساحل را به همراه داشته است.

رودخانه‌ها

آب به دلیل توان حلالیت بالا مواد مختلفی را در خود حل می‌کند و دارای ناخالصی‌های گوناگونی نیز است. بررسی‌ها نشان می‌دهد که در آب باران 63 درصد نیتروژن، 34 درصد اکسیژن و گاز کربنیک و 3 درصد گازهای محلول وجود دارد.

همچنین به طور کلی رودخانه‌هایی که هدایت الکتریکی آنها کمتر از 750 میکروموس به سانتی‌متر مکعب است از رشته کوه‌های البرز و زاگرس سرچشمه می‌گیرند و از نظر کیفیت آب سالم و جهت انواع استفاده از آب از جمله شرب مناسب هستند. از این میان می‌توان رودخانه‌های گرگان، هراز، تجن، جاجرود، کرج، کرخه، دز و کارون را نام برد.

اغلب رودخانه‌هایی که از سرشاخه‌ها دور شده‌اند و به صورت یک سرشاخه اصلی در دشت جریان دارند، هدایت الکتریکی بیش از 750 و کمتر از 2 هزار میکروموس بر سانتی‌متر مکعب را دارا هستند که از نظر شرب با کمی محدودیت همراهند و میزان سختی آنها از 400 میلی‌گرم بر لیتر تجاوز نمی‌کند که رودخانه‌های قره‌چای در ابتدای دشت ساوه و زاینده‌رود در اصفهان و کارون در اهواز از این نوع هستند.

همچنین رودخانه‌هایی که مسیر زیادی از سرشاخه را طی کرده و از زهکش دشت‌ها تغذیه می‌کنند دارای عناصری هستند که برای شرب مناسب نیستند.

اجرای برنامه‌های پایش منابع آب کشور به خصوص رودخانه‌های کشور برنامه‌ای است که در حال اجرا بوده تا با شناسایی آلاینده‌ها و عناصر جهت رفع آنها برنامه‌ریزی شود.

این رودخانه‌ها بخشی از میراث ملی ما هستند که باید مانند گنجینه‌ای از آنها محافظت و مراقبت کرد.

حمیده سادات‌هاشمی‌