نگاه های چندگانه به انتخابات رایانه ای

بحث درباره برگزاری انتخابات به روش رایانه ای مدت هاست که در کشور ما مطرح شده ، موضوعی که قانون انتخابات نیز بر آن اصرار دارد، اما نمی توان این مساله را بدون توجه قرار دادن و در نظر گرفتن ملاحظاتی پیگیری کرد و باید با احتیاط بیشتر و اطمینان کامل از شیوه ها و ابزارهای مطمئن آن را پیگیری کنیم ، زیرا هرگونه تغییر در شیوه رای گیری باید مبتنی بر تضمین سلامت انتخابات باشد و نباید تلاش برای سرعت بخشیدن به برگزاری آن قربانی تضمین سلامت انتخابات شود و کشور را دچار آسیب های جدی کند.

از این رو برای برگزاری آن باید علاوه بر استفاده از تجربیات دیگر کشورها و فراهم آوردن زیرساخت های مناسب ، زمان و حوصله بیشتری به خرج داد تا بتوان این شیوه برگزاری انتخابات را به صورت جامع در کشور پیاده کرد. چنین شیوه ای علاوه بر این که نیازمند زیرساخت های فنی و قانونی است نیاز به زیرساخت های فرهنگی هم دارد تا در سایه آن مردم با این روش آشنا شوند و اطمینان حاصل کنند که آرای آنها حفظ و صیانت خواهد شد. درغیراین صورت روی خوشی به این روش نشان نخواهند داد و برگزاری آن به دلیل بی اعتمادی شهروندان هزینه های گرانی را برای کشور در بر خواهد داشت و دموکراسی را با چالش جدی مواجه خواهد کرد.

برای پرهیز از ایجاد چنین فضایی باید از طریق رسانه ها و اجرای آزمایشی انتخابات به روش رایانه ای مردم را در جریان کیفیت برگزاری آن قرار داد تا آنها مطمئن شوند که اجرای چنین روشی برای کم اثر یا بی اثر شدن آرای آنها نیست ، بلکه برای رفاه ، آسایش و عدم اتلاف وقت آنها اندیشیده شده است .با این که کمتر از 2ماه به برگزاری انتخابات مجلس هشتم یعنی 24اسفند بیشتر باقی نمانده است ، ولی هنوز بحث در خصوص چگونگی برگزاری انتخابات به روش رایانه ای یکی از مباحث مهم کشور است و نظرات مختلفی در برگزاری انتخابات به روش رایانه ای وجود دارد.

براساس قانون ، وزارت کشور که موظف به برگزاری انتخابات در کشور است باید برای برگزاری انتخابات در نهایت سلامت ، دقت و نظارت بهتر در اخذ، شمارش و اعلام نتایج و همین طور استانداردسازی صندوق های اخذ رای ، شیوه های نوین سازی اخذ رای و شمارش آرا را در کشور پیاده کند.

برگزاری انتخابات به روش رایانه ای در انتخابات گذشته هم از سوی وزارت کشور مطرح بوده ، اما نرم افزارهای ارائه شده از سوی این وزارتخانه مورد تایید شورای نگهبان قرار نگرفت و با این که آخرین تفاهم درباره طرح اجرای مکانیزه انتخابات در زمان دولت سیدمحمد خاتمی صورت گرفت و وزارت کشور با شورای نگهبان به تفاهم نهایی در این زمینه رسید، ولی 3روز مانده به برگزاری انتخابات ، دبیر شورای نگهبان اعلام کرد که این شورا نمی تواند انتخابات را به صورت رایانه ای برگزار کند و حتی از شمارش ماشینی آرائ نیز خودداری کرد.

با مطرح شدن مجدد این طرح از سوی وزارت کشور در دولت نهم و اصرار این وزارتخانه به برگزاری رایانه ای انتخابات در این دوره از انتخابات مجلس ، مدست هاست که این بحث به یکی از مباحث مهم کشور تبدیل شده است و با گذشت چند ماه بحث و بررسی و تبادل نظر در این خصوص بین وزارت کشور و شورای نگهبان ، هنوز این موضوع به سرانجام مشخصی نرسیده است و در برگزاری انتخابات به صورت رایانه ای بین این دو نهاد موارد اختلافی وجود دارد، به طوری که علی رغم تاکید وزات کشور به برگزاری انتخابات به روش رایانه ای ، این تصمیم ابتدا با مخالفت شورای نگهبان مواجه شد و کدخدایی ، سخنگوی شورای نگهبان اعلام کرد که برگزاری انتخابات جامع رایانه ای مجلس هشتم منتفی است.

وی در بیان مخالفت شورای نگهبان گفت : نرم افزارهای مختلفی که تاکنون به وسیله وزارت کشور ارائه شده اشکالات فنی دارد.

کدخدایی در عین حال تصریح کرد: در هر مرحله از انتخابات که وزارت کشور زیرساخت های برگزاری انتخابات به صورت رایانه ای را فراهم و آماده کند و اشکال فنی نداشته باشد، شورای نگهبان آمادگی برگزاری رایانه ای آن بخش را دارد.

پس از این اظهارنظر کدخدایی ، علیرضا افشار رئیس ستاد انتخابات کشور نیز اعلام کرد که شمارش آرائ در شهرهای بزرگ بویژه تهران از طریق رایانه صورت خواهد گرفت و در نهایت آرا به صورت تجمیعی که در انتخابات گذشته نیز سابقه دارد، شمارش خواهد شد.

البته سخنگوی شورای نگهبان پیش تر از این بر اجرایی شدن مصوبه مجلس تاکید کرده و گفته بود شورا آمادگی دارد 2مرحله ثبت نام داوطلبان و تجمیع شمارش آرا را به صورت رایانه ای برگزار کند.

کدخدایی با بیان این که شورا درباره اصل رایانه ای شدن موافق است ، تصریح کرده بود: باید امکانات برگزاری انتخابات به صورت رایانه ای فراهم شود. وی در عین حال تاکید کرده بود وزارت کشور تاکنون هیچ گونه نرم افزاری برای برگزاری رایانه ای انتخابات به شورای نگهبان ارائه نکرده است و ما نمی توانیم سلامت انتخابات را به این شکل تضمین کنیم . پس از گذشت مدتی از طرح این موضوع و مباحث مختلف درباره برگزار شدن یا نشدن انتخابات به روش رایانه ای مصطفی پورمحمدی ، وزیر کشور اعلام کرد که در مباحثه و تعامل 8ماهه با شورای نگهبان در نهایت به این نتیجه رسیدیم که بعضی موارد انتخابات را به صورت موازی یعنی همزمان رایانه ای و سنتی برگزار کنیم.

البته این تعامل با ارائه نرم افزاری از سوی وزارت کشور برای شمارش رایانه ای انتخابات حوزه انتخابیه تهران ، ری ، شمیرانات ، اسلامشهر به شورای نگهبان بود که شورا نیز تا پایان بهمن به وزارت کشور مهلت داد تا الزامات قانونی اجرای این برنامه از جمله نیروی انسانی آموزش دیده و سخت افزار مناسب را ارائه کند. در غیر این صورت ، موافقت شورا با این برنامه مشروط و تنها موافقت اصولی خواهد بود. وزیر کشور در عین حال تاکید کرد: این شورا با سیستم آنلاین رای دهنده مخالفت قطعی کرده است ، اما به وزارت کشور اجازه داده به موازات سیستم سنتی ، سیستم رای گیری به روش جدید خود را به عنوان یک تجربه اجرا کند.

کدخدایی نیز در اظهارنظری با اشاره به موافقت شورای نگهبان با شمارش آرا در انتخابات مجلس هشتم در حوزه انتخابیه تهران ، ری ، شمیرانات ، اسلامشهر اعلام کرد تایید نهایی شمارش آراء در تهران به روش رایانه ای مستلزم فراهم شدن الزاماتی چون برنامه نرم افزار، سخت افزار و زیرساخت ها و خطوط ارتباطی و نیروی انسانی آموزش دیده است.

سیدمحمود حسینی ، مدیرکل خدمات رایانه ای شورای نگهبان نیز نرم افزار ارائه شده از سوی وزارت کشور درخصوص ثبت نام آنلاین رای دهندگان را دارای ایرادهای متعدد فنی می داند و در این باره می گوید: براساس این طرح چون شناسنامه رای دهندگان مهر نمی خورد، امکان رای دادن خود یک فرد در چندین شعبه اخذ رای وجود دارد.

به گفته وی ، قطع ارتباط احتمالی شعب اخذ رای با سرور مرکزی در مناطق شهری و روستایی به دلیل عواملی چون قطع برق ، قطع تلفن یا خرابی رایانه امکان اخذ رای تکراری تقلبی را فراهم می کند.

البته وزیر کشور سختگیری شورای نگهبان در این زمینه را کاملا منطقی و درست می داند و معتقد است که شورای نگهبان با این سختگیری به دنبال این است که اطمینان حاصل کند آیا حقوق رای دهندگان و نامزدها کاملا رعایت می شود یا نه و مذاکرات صورت گرفته میان شورای نگهبان و وزارت کشور را در این راستا می داند.

وی در این باره می گوید: از نظر سیستم و نرم افزار برگزاری انتخابات رایانه ای به طور کامل با شورای نگهبان توافق صورت گرفته است و هم اکنون شورای نگهبان و وزارت کشور درخصوص کلیت موضوع موافق هستند و شبهات احتمالی مربوط به جزئیات موضوع است.

برگزاری انتخابات به صورت رایانه ای روشی است که کشورهای پیشرفته با مورد توجه قرار دادن آن سال هاست که این روش را مورد استفاده قرار می دهند. آنها معتقدند اتلاف وقت زیاد یکی از عوامل اصلی کاهش مشارکت مردم در انتخابات است از همین رو، در سال های اخیر کشورهایی مانند ایالات متحده امریکا، فرانسه ، استرالیا و هند سعی کرده اند انتخابات خود را رایانه ای برگزار کنند.

این کشورها در یک فرایند زمانی طولانی سعی کردند با استفاده از فضاهای مجازی و رایانه ای و صرف حداقل وقت در انتخابات درصد مشارکت مردم را با این روش در انتخابات بالا ببرند.

این در حالی است که برگزاری انتخابات در این کشورها نیز به روش مذکور خالی از اشکال نیست و احتمال خطا در این روش وجود داشته است به عنوان مثال ، در برخی کشورها سرورهای رایانه ای که در شمارش آرائ به کار گرفته می شود، از امنیت پایینی برخوردار است و بسادگی با یک نرم افزار رایانه ای می توان در نتیجه رای گیری تغییر ایجاد کرد.

مراحل انتخاباتی رایانه ای در کشور

ثبت نام از کاندیداها، استعلام از مراجع چهارگانه و انتقال آن به شورای نگهبان ، حضور رای دهندگان در پای صندوق های رای ، شمارش آراء، و جمع بندی و تایید نهایی آراء توسط ناظران و مجریان و ارسال آن به ستاد انتخابات کشور مراحل پنج گانه برگزاری انتخابات است که وزارت کشور با طراحی نرم افزارهایی مرحله اول و دوم را پشت سر گذاشته است ؛ هر چند در این مراحل مشکلات نرم افزاری خود را نشان داد ولی وزارت کشور معتقد است که با رایانه ای شدن انتخابات در مراحل ثبت نام و استعلام به میزان 50درصد عوامل اجرایی کاهش داده شده و با این روش برای اولین بار سوابق کاندیداها در بانک جامع اطلاعات انتخابات کشور ثبت شده است.

و اما در مرحله سوم که مربوط به رای دهندگان است و مبنای آن ارائه کارت ملی است ، رای دهندگان با همراه داشتن کارت ملی و در عین حال جهت اطمینان با داشتن شناسنامه در پای صندوق های رای حاضر می شوند و با نوشتن کد کاندیداها بر روی برگ رای ، رای خود را به کاندیداهای موردنظر خود می دهند. در این مرحله کد ملی شهروندان در رایانه و در ته لیست توسط مجریان انتخابات ثبت می شود و تمامی مشخصات رای دهندگان روی صفحه مانیتور نمایش داده می شود.

انجام این کار که یکی از مهمترین مرحله انتخابات به روش رایانه ای است ، علاوه بر صرفه جویی در وقت به احتمال زیاد از صف های طولانی نیز جلوگیری خواهد کرد.

در مرحله چهارم نیز که همانا شمارش آراء است ، آراء از طریق نرم افزارهایی خوانده و شمارش خواهد شد. ولی چون ممکن است در این مرحله اشکالاتی پیش آید، این مرحله بنا به اعلام وزارت کشور همزمان به صورت دستی و رایانه ای انجام خواهد شد.

در مرحله پنجم انتخابات نیز پس از مشخص شدن نتایج ، فرم هایی که در رایانه هر شعبه اخذ رای تعبیه خواهد شد، میزان آرائ را مشخص می کند و پس از تایید ناظر و مجری به ستاد انتخابات کشور ارسال خواهد شد تا در آنجا جمع بندی نهایی صورت گیرد.

نظر کارشناسان در برگزاری انتخابات به روش رایانه ای

به گفته برخی کارشناسان ، برگزاری انتخابات به صورت رایانه ای آغاز حرکت مبارکی در تاریخ انقلاب اسلامی در انتخابات هشتمین دوره مجلس شورای اسلامی است و از مزایای فراوانی برخوردار است.

موافقان این روش دقت ، سرعت ، صحت و کاهش تقلب را از ویژگی های این شیوه برگزاری انتخابات عنوان می کنند و معتقدند برگزاری رایانه ای انتخابات می تواند از اعمال نفوذ و تغییر در نتایج آرائ جلوگیری کند.

به گفته این کارشناسان از مزایای انتخابات رایانه ای می توان به بالا رفتن درصد مشارکت مردم ، صرفه جویی در وقت آنها، کاهش هزینه های برگزاری آسان انتخابات ، شمارش سریع آراء و اعلام نتایج فوری اشاره کرد. اما از سوی دیگر مخالفان این شیوه نبود فناوری های لازم برای مکانیزه شدن انتخابات ، ناآشنایی و ناآگاهی مردم درخصوص این انتخابات ، دغدغه احتمال دست کاری نرم افزارهای رایانه ای و قابل اعتماد نبودن سیاسی صیانت از آراء مردم را از نقایص این شیوه عنوان می کنند. مخالفان این شیوه معتقدند رایانه های شمارشگر نیز می توانند مورد اعمال نفوذ و دستکاری قرار گیرند و نتایج آراء را تغییر دهند.

مخالفان عدم امکان شمارش مجدد آرائ در صورت اعتراض نامزدها را از دیگر معایب این روش ذکر می کنند. سیستم رایانه ای در انتخابات باید به گونه ای باشد که امکان تخلف و تقلب وجود نداشته باشد.

در پایان باید گفت آنچه گذر از شیوه های سنتی و روی آوردن به روش های نوین را ضروری می نماید، ناکارآمدی روش های کهنه نسبت به شیوه های نوین الکترونیکی است ؛ شیوه هایی که با دارا بودن مزایایی از جمله سرعت بالا، صحت ، دقت نتایج ، سهولت فرآیند رای گیری برای رای دهندگان ، تجزیه و تحلیل سریع آراء و هزینه پایین آن چشم انداز روشنی برای دست اندرکاران برگزاری انتخابات ترسیم می کند و مسوولان باید با به کارگیری روش رایانه ای به صورت آزمایشی و برطرف کردن موانع و مشکلات ، در اجرای آن بکوشند.

انتخابات به روش رایانه ای تخلف را کاهش می دهد

مصطفی پورمحمدی در این باره می گوید: انتخابات رایانه ای بهترین و کارآمدترین روش موجود برای پاسخگویی به مطالبات مردم است.

وی در ادامه می افزاید: با توجه به حساسیت بحث انتخابات که مظهر حضور مردم است لازم است همه مراحل انتخابات به روش رایانه ای انجام گیرد.

وزیر کشور معتقد است برگزاری انتخابات به روش رایانه ای از هرگونه تخلف احتمالی جلوگیری می کند و حقی از کسی ضایع نمی شود.

وی همچنین سیستم رایانه ای را یک تحول بزرگ در شبکه ارتباطی کشور می داند و می افزاید: این حرکت یکی از زیرساخت های دولت الکترونیکی است که از این طریق گام های اصلی آن برداشته می شود.

به گفته پورمحمدی با سیستم رایانه ای ، رسیدگی به تخلفات نیز سریع تر خواهد بود و از بروز تخلفات با قدرت جلوگیری می شود و سبب می شود تا با وجود امنیت رای برای مردم ، سرعت شمارش و اعلام نتایج آراء افزایش یابد و مردم دیگر دغدغه بی اعتمادی نسبت به آراء انتخاباتی را نداشته باشند. همچنین این اقدام می تواند هزینه نیروهای انسانی را به مقدار زیادی کاهش دهد.

گلبهار مجیدی