چه ‌کسی ‌صفر ‌را‌ کشف‌ کرد؟

 بنابراین در عددی مانند 2106 عدد صفر استفاده شده تا جایگاه اعداد در جدول مشخص شود که بطور قطع این عدد با عدد 216 کاملا متفاوت است. دومین کاربرد صفر این است که خودش به عنوان عدد بکار می‌رود که ما به شکل عدد صفر از آن استفاده می‌کنیم.

هیچکدام از این کاربردها تاریخچه پیدایش واضحی ندارند. در دوره اولیه تاریخ کاربرد اعداد بیشتر بطور واقعی بوده تا عصر حاضر که اعداد مفهوم انتزاعی دارند. بطور مثال مردم دوران باستان اعداد را برای شمارش تعداد اسب‌ها بکار می‌بردند و در اینگونه مسائل هیچگاه به مساله‌ای برخورد نمی‌کردند که جواب آن صفر یا اعداد منفی باشد.

بابلی‌ها تا مدت‌ها در جدول ارزش مکانی هیچ نمادی را برای جای خالی در جدول بکار نمی‌بردند. می‌توان گفت از اولین نمادی که آنها برای نشان دادن جای خالی استفاده کردن گیومه (") بود. مثلا عدد 6 نمایش‌دهنده 2106 بود. البته باید در نظر داشت که از علائم دیگری نیز برای نشان دادن جای خالی استفاده می‌شد ولیکن هیچگاه این علائم به عنوان آخرین رقم آورده نمی‌شدند، بلکه همیشه بین دو عدد قرار می‌گیرند بطور مثال عدد "216 را با این نحوه علامت‌گذاری نداریم. به این ترتیب به این مطلب پی می‌بریم که کاربرد اولیه عدد صفر برای نشان دادن جای خالی اصلاً به عنوان یک عدد نبوده است.

البته یونانیان هم خود را از اولین کسانی می‌دانند که در جای خالی، صفر استفاده می‌کردند اما یونانیان دستگاه اعداد (جدول ارزش مکانی اعداد) مثل بابلیان نداشتند. اساسا دستاوردهای یونانیان در زمینه ریاضی بر مبنای هندسه بوده و به عبارت دیگر نیازی نبوده است که ریاضیدانان یونانی از اعداد نام ببرند زیر آنها اعداد را بعنوان طول خط مورد استفاده قرار می‌دادند.

البته بعضی از ریاضیدانان یونانی ثبت اطلاعات نجومی را بر عهده داشتند. در این قسمت به اولین کاربرد علامتی اشاره می‌کنیم که امروزه آن را به این دلیل که ستاره‌شناسان یونانی برای اولین بار علامت صفر را برای آن اتخاذ کردند، عدد صفر می‌نامیم. تعداد معدودی از ستاره‌شناسان این علامت را بکار بردند و قبل از این که سرانجام عدد صفر جای خود را بدست آورد، دیگر مورد استفاده قرار نگرفت و سپس در ریاضیات هند ظاهر شد.

هندیان کسانی بودند که پیشرفت چشمگیری در اعداد و جدول ارزش مکانی اعداد ایجاد کردند هندیان نیز از صفر برای نشان دادن جای خالی در جدول استفاده می‌کردند.

اکنون اولین حضور صفر را به عنوان یک عدد مورد بررسی قرار می‌دهیم اولین نکته‌ای که می‌توان به آن اشاره کرد این است که صفر به‌هیچ‌وجه نشان‌دهنده یک عدد بطور معمول نمی‌باشد. از زمان‌های پیش اعداد به مجموعه‌ای از اشیاء نسبت داده می‌شدند و در حقیقت با گذشت زمان مفهوم صفر و اعداد منفی که از ویژگی‌های مجموعه اشیاء نتیجه نمی‌شدند، ممکن شد. هنگامی‌که فردی تلاش می‌کند تا صفر و اعداد منفی را بعنوان عدد در نظر بگیرید با این مشکل مواجه می‌شود که این عدد چگونه در عملیات محاسباتی جمع، تفریق، ضرب و تقسیم عمل می‌کند. ریاضیدانان هندی سعی بر آن داشتند تا به این سوال‌ها پاسخ دهند و در این زمینه نیز تا حدودی موفق بوده‌اند. 

این نکته نیز قابل ذکر است که تمدن مایاها که در امریکای مرکزی زندگی می‌کردند نیز از دستگاه اعداد استفاده می‌کردند و برای نشان دادن جای خالی صفر را بکار می‌برند.

بعدها نظریات ریاضیدانان هندی علاوه بر غرب، به ریاضیدانان اسلامی و عربی نیز انتقال یافت. فیبوناچی، مهمترین رابط بین دستگاه اعداد هندی و عربی و ریاضیات اروپا می‌باشد.

هما کبیری‌