تالاب ها،پشتیبان مهاجرت پرندگان

 تالاب های ایران از لحاظ تنوع زیستی جهانی ، در منطقه خاورمیانه بی مانند هستند. تالاب ها اقامتگاه موقت و محل زمستان گذرانی میلیون ها پرنده مهاجر آبزی هستند؛ از این رو میلیون ها پرنده آبزی از انواع مختلف در مسیر رفت و برگشت خود به مناطق قشلاقی جنوبی از این تالاب ها به عنوان اقامتگاه موقت استفاده می کنند.

ایران در مسیر دو کریدور اصلی مهاجرت پرندگان کره زمین قرار گرفته ، از این رو اهمیت تالاب های ایران در پشتیبانی نظام طبیعی مهاجرت پرندگان بسیار اهمیت دارد و روز بین المللی حفاظت از تالاب ها تنها فرصتی است که کشورها در سراسر جهان به وضعیت حفاظتی خود نسبت به این مناطق بی نظیر بازنگری کرده و به تعهدات خود عمل کنند.

زیستگاه های تالابی اعم از مناطق مردابی ، آبگیر، برکه های طبیعی و مصنوعی شامل تالاب های دائمی یا موقت است که در آن آب های شور، لب شور یا شیرین به صورت راکد یا جاری یافت می شود، تالاب ها یکی از با اهمیت ترین اکوسیستم های طبیعی کره زمین هستند که از دیرباز نقش بسزایی در توسعه جوامع اطراف خود ایفا کرده اند.

منافع متعدد تالاب ها از جمله حفاظت و حمایت از تنوع زیستی ، فراهم کردن غذا و سایر محصولات تالابی و فراهم کردن امکانات و فرصت های آموزشی است که آنها را در زمره مهم ترین و ارزشمندترین زیست بوم های جهان برای حفظ تنوع زیستی و فرهنگی قرار می دهد. جالب است بدانید وجود تالاب ها نه تنها در زندگی مردم بومی اطراف آنها، بلکه در زندگی افرادی که در فواصل دور از تالاب زندگی می کنند نیز تاثیر دارد.

تالاب های ایران

فلات مرتفع ایران که بیش از 80 درصد خاک این سرزمین را در برگرفته ، همراه دشت های وسیع ، سواحل خلیج فارس و دریای عمان و نیز حاشیه جنوبی دریای مازندران ، تنوعی از چشم اندازهای کوهستانی ، دشتی و کویری را به وجود آورده است. همین ویژگی باعث شده که کشور ایران ، به رغم قرار گرفتن در کمربند خشک و نیمه خشک جهان دارای خرد اقلیم های متنوع باشد.

گوناگونی اقلیم و شرایط ویژه توپوگرافیک و زمین شناسی در کشور باعث شکل گیری انواع مختلف تالاب ها، از جنگل های مانگرو و صخره های مرجانی گرفته تا دریاچه های وسیع نمک صفحه مرکزی و باتلاق های پست خزر در ایران شده است.

ایران دارای بیش از یک هزار زیستگاه تالابی است که از بین آنها 84 تالاب دارای کارکردهای مهم بین المللی بیشتری هستند و 22 تالاب نیز به عنوان تالاب بین المللی «رامسر سایت» ثبت شده اند. از 42 نوع تالاب مشخص شده توسط کنوانسیون رامسر در سطح جهان به جز یک نوع یعنی تالاب های توندرا، بقیه در کشور ایران یافت می شوند که بیانگر تنوع بسیار زیاد تالاب های ایرانی است.

مهندس مسعود باقرزاده کریمی ، کارشناس مسوول تالاب های سازمان حفاظت محیط زیست با اشاره به این مهم که ایران در مسیر دو کریدور اصلی مهاجرت پرندگان کره زمین قرار گرفته ، اهمیت تالاب های ایران در پشتیبانی نظام طبیعی مهاجرت پرندگان را حائز اهمیت دانست. تالاب های ایران از لحاظ تنوع زیستی جهانی ، در منطقه خاورمیانه بی مانند هستند.

سایت های تالابی متعدد، اقامتگاه موقت و محل زمستان گذرانی میلیون ها پرنده مهاجر آبزی هستند و همچنین مکانی مناسب برای تولید مثل و رشد جمعیت گونه های متعدد جانداران محسوب می شود. میلیون ها پرنده آبزی از انواع مختلف تالاب ها به عنوان زیستگاه های زمستانی استفاده می کنند و در عین حال بسیاری از پرندگان نیز در مسیر رفت و برگشت خود به مناطق قشلاقی جنوبی از آنها به عنوان اقامتگاه موقت استفاده می کنند.

ارزش های تالاب های ایران

تالاب ها اکوسیستم هایی پرتولید و با منافع بسیار زیاد هستند. از جمله مهم ترین ارزش های تالاب ها تامین آب سفره های زیرزمینی و چاه ها، کاهش خسارات ناشی از سیلاب ، تصفیه آب ، تامین آب شرب ، کشاورزی و صنعت ، تامین زیستگاه آبزیان ، پرندگان آبزی و کنار آبزی و دوزیستان و ایجاد محیطهای جذاب برای گردشگری و طبیعت گردی است ؛ اما متاسفانه در ایران و سر تا سر جهان ، تالاب ها در خطرنابودی قرار دارند و به طور جدی و با سرعتی روزافزون تخریب می شوند.

به رغم تعهدات کشورهای جهان در چارچوب کنوانسیون تنوع زیستی ، کنوانسیون تالاب ها (رامسر 1971) و بر خلاف فعالیتهای سازمان های مردم نهاد، این آسیب ها نه تنها منجر به فقدان روزافزون تنوع زیستی در جهان می شوند، بلکه فرصت های جوامع محلی برای استفاده از مزایای بیشمار تالاب ها را نیز کاهش می دهند.

در مواجهه با وسعت این بحران و آسیب هایی که امروزه تالاب های ایران متحمل شده اند، مشخص کردن علل ریشه ای تخریب و نابودی آنها، حیاتی به نظر می رسد.

خطرات پیش روی تالاب های ایران

بررسی ها نشان می دهد تغییرات رژیم آب در اثر طرح های توسعه منابع آبی (سدها و انحرافات)، افزایش تقاضا برای آب ، بازده پایین آب و استفاده بیش از حد از منابع آب زیرزمینی و تغییرات اقلیمی از جمله تهدیدات تالاب هاست. همچنین آلودگی های صوتی و آبی ناشی از افزایش رواناب کودهای شیمیایی ، آفت کش ها، پساب صنعتی ، فضولات دامی و استفاده از قایق های موتوری این مناطق را تهدید می کند.

بهره برداری ناپایدار از منابع تالابی به صورت شکار و چرای بیش از حد و برنامه ریزی نشده است که در اثر مدیریت غیرمشارکتی ، عدم استفاده از ظرفیت های بومی ، سطح پایین آگاهی های عمومی و ضعف قوانین ایجاد می شود. تغییر زیستگاه های تالابی و تغییر کاربری اراضی در اثر توسعه کشاورزی و نیز توسعه شهرنشینی و ورود گونه های مهاجم غیربومی ، به صورت عمدی یا تصادفی وارد زیستگاه شده و پس از استقرار گونه های بومی را مورد تهدید قرار می دهند. تمام تهدیداتی که به آنها اشاره شد، به یک میزان تالاب های ایران را تهدید نمی کنند.

با این وجود عوامل عمده ای که به طور مستقیم یا غیرمستقیم منجر به فقدان و تخریب تالاب ها می شوند، منشا انسانی دارند.

کنوانسیون رامسر

برای حفاظت از زیست بوم های ارزشمند تالابی ، کنوانسیون رامسر در سال 1971 در شهر رامسر ایران تشکیل شد و در سال 1975 جنبه قانونی یافت. این کنوانسیون با تاکید بر رویکرد و نقشی که تالاب ها در تامین نیازهای جوامع انسانی ایفا می کنند، در حفاظت از تنوع زیستی تالابی اهتمام می ورزد. کنوانسیون رامسر قدیمی ترین معاهده بین المللی ، با تاکید بر حفاظت از طبیعت در جهان است.

این معاهده 152 کشور عضو را ملزم به تعیین و حفظ تالاب های بااهمیت بین المللی و تشویق به استفاده خردمندانه از آنها می کند. کشور ایران در شکل گیری کنوانسیون رامسر نقشی کلیدی ایفا کرده و در سال 1975 جزو 7 کشوری بود که به عضویت کنوانسیون رامسر درآمد. گوناگونی اقلیم و شرایط ویژه توپوگرافیک و زمین شناسی در کشور باعث شکل گیری انواع مختلف تالاب ها، از جنگل های مانگرو و صخره های مرجانی گرفته تا دریاچه های وسیع نمک صفحه مرکزی و باتلاق های پست خزر در ایران شده است.

براساس مستندات موجود، ایران دارای 63 تالاب از 160 تالاب مهم بین المللی خاورمیانه است و از 42 نوع تالاب مشخص شده توسط کنوانسیون رامسر، تنها یک نوع آن در ایران وجود ندارد. در این میان بیش از 84 تالاب با اهمیت بین المللی شناسایی شده است که از بین آنها تاکنون 33 تالاب در قالب 22 عنوان با مساحت کل یک میلیون و 481 هزار و 471 هکتار به کنوانسیون رامسر معرفی و ثبت شده است.

مهندس باقرزاده کریمی در این رابطه می گوید: کنوانسیون رامسر دستاوردهای قابل توجهی در حفاظت از تالاب ها دارد، شرایط حفاظت و نگهداری ، ایده آل های شکننده ای هستند و ما باید دائما هشیار باشیم تا اطمینان حاصل کنیم که تمام موافقتنامه ها، معاهدات ، قوانین و کنوانسیون های زیست محیطی با شدت و حدت پیگیری شوند.

طرح حفاظت از تالاب های ایران

طرح حفاظت از تالاب های ایران طرحی بین المللی است که سازمان حفاظت محیط زیست به عنوان هماهنگ کننده ملی ، آن را با حمایت برنامه عمران ملل متحد UNDP و تسهیلات جهانی محیط زیست GEF اجرا می کند.

ایده طرح حفاظت از تالاب های ایران ، با احساس نیاز سازمان حفاظت محیط زیست به تغییر نگرش در زمینه مدیریت زیست بوم های تالابی و با هدف بسط و گسترش مدیریت جامع زیست بومی در اکوسیستم های تالابی شکل گرفت.

دکتر علی نظری دوست ، مدیر ملی طرح در این زمینه می گوید: با توجه به این که رویکرد سنتی مدیریت مناطق تالابی حفاظت شده در جهان ، دیگر جوابگوی رشد روزافزون فعالیت های مختلف انسانی نیست ، این طرح به دنبال جایگزین کردن رویکرد جامع مدیریت زیست بومی به جای رویکرد سنتی است.

وی افزود: در مدیریت زیست بومی مردم و حیات آنها در مرکز تصمیم گیری مدیریت و حفاظت قرار می گیرند و به همین این رویکرد تفاوت عمده ای با روش های سنتی حفاظت دارد. به بیان ساده مدیریت زیست بومی به دنبال حفظ اکوسیستم های طبیعی و احیای اکوسیستم های تخریب شده است ولی همزمان با تامین نیازهای جوامع انسانی.

بر این اساس این طرح براساس این رویکرد اصلی برنامه ریزی شده است که تصمیم گیران و جوامع محلی اگر از ارزش ها و کارکردهای تالاب ها آگاه شوند و اگر در مولفه های کلیدی طرح های مدیریتی دخالت داده شوند از مدیریت پایدار تالاب حمایت خواهند کرد.

اجرای این طرح با پشت سر گذاشتن فاز طراحی در 26 ژانویه 2005 آغاز شد. مدت اجرای این طرح 7 سال است و در دو حوضه نمونه دریاچه ارومیه و دریاچه پریشان (استان فارس) اجرا خواهد شد. علاوه بر این دو تالاب مطابق سند طرح پس از سال های اولیه طرح و دستیابی به نتایج مطالعات ، 3 تا 4 تالاب دیگر به این سایت های مطالعاتی افزوده خواهد شد.

پروژه اکنون در سال دوم فاز اجرایی است و هدف نهایی پروژه ارائه الگوی مدیریت پایدار زیست بوم های تالابی در ایران و ارتقائ شاخص های زیست محیطی در تالاب های نمونه و سایت های تکرار طرح می باشد. کاهش یا حذف تهدیداتی که تنوع زیستی این زیست بوم های مهم جهانی با آن روبه رو است ، در سایت های تالابی نمونه طرح و به کارگیری تجربیات موفقیت آمیز این پروژه در مدیریت و مناطق تالابی حفاظت شده در ایران نیز از اهداف مهم پروژه به شمار می رود. دکتر نظری دوست افزود: گزارشات کاملی از وضعیت پیشرفت پروژه تهیه و در اختیار مدیران قرار می گیرد. دیگر علاقه مندان نیز می توانند جهت مطالعه این اسناد و گزارشات به سایت اینترنتی طرح به آدرس http://wetlands.environment.ir یا http://www.iranwetlands.ir مراجعه کنند.

با تمام تعهداتی که دولت ها برای حفظ تالاب ها دارند، اما نباید نقش جدی ، مهم و تاثیرگذار تشکل های مردمی را در این خصوص از یاد برد.

حمیده سادات هاشمی