بخش مهمی از فرهنگ جامعه در مکانهایی ساخته میشود که روی سردر آنها خبری از عناوین فرهنگی نیست؛ خانه، کلاس درس و حتی بیمارستانها. یک معلم هر روز با نسلی مواجه میشود که قرار است آینده جامعه را بسازد. یک پرستار در یکی از حساسترین و آسیبپذیرترین موقعیتهای زندگی انسان، با بیمار و خانواده او ارتباط برقرار میکند. یک پزشک یادآور تاثیرگذاری اشخاصی مانند بوعلیسیناست و علاوه بر دانش و مهارت تخصصی، میتواند با نوع مواجهه خود با مردم بر اعتماد اجتماعی اثر بگذارد و یک بانوی خانهدار، در محیطی که نخستین تجربههای اخلاقی، اجتماعی و عاطفی کودک در آن شکل میگیرد، نقشی دارد که آثارش ممکن است تا سالها و حتی نسلها باقی بماند.
رهبر معظم انقلاب در پیام اخیر خود بهمناسبت هفته دولت با طرح تعبیر «توجه فراراهبردی» به فرهنگ، تعلیم و تربیت، از ضرورت توجه ویژه به همین گروهها سخن گفتهاند؛ اقشاری که به تاکید ایشان میتوانند منبع اشاعه فرهنگ مثبت و سازنده باشند. افرادی که اگرچه ممکن است عنوان رسمی فرهنگساز نداشته باشند اما هر روز با رفتار و عملکرد خود بر جامعه اثر میگذارند. البته که در این میان، حمایت از این افراد تنها بهمعنای افزایش حقوق یا قدردانی در مناسبتها نیست. حمایت واقعی یعنی فراهمکردن شرایطی که معلم بتواند با آرامش به بحث تربیت بپردازد، پرستار با انگیزه خدمت کند، پزشک متعهدانه نبض بیماران را بگیرد و زن خانهدار بتواند با امنیت و منزلت در خانه و جامعه نقش ایفا کند.
فراتر از یک راهبرد
وقتی رهبرمعظمانقلاب از «توجه فراراهبردی» به فرهنگ سخن میگویند، در واقع از جایگاهی برای فرهنگ صحبت میکنند که فراتر از یک حوزه سیاستگذاری است. دکتر حکیمه سقایبیریا، عضو هیاتعلمی دانشگاه تهران در گفتوگو با جامجم در این خصوص توضیح میدهد: «توجه به نگاه «فراراهبردی» از جمله کلیدواژههایی است که مقام معظم رهبری از آن استفاده کردند و شاید کمتر تا امروز در ادبیات سیاسی با چنین تعبیری مواجه بودهایم. ایشان حتی از تعبیر «استراتژیک» هم استفاده نکردند؛ بلکه «فراراهبردی» را بهکار بردند، یعنی مسالهای که باید همه ابعاد حرکت یک ملت را تحت تاثیر قرار دهد و در تنظیم و جهتدهی سایر راهبردها نیز مورد توجه قرار گیرد.» او میافزاید: «بعد دیگر این قضیه، نگاه تمدنی انقلاب اسلامی است. انقلاب اسلامی در مقابل هجمه فرهنگی، صرفا یک نگاه تدافعی ندارد؛ بلکه خواستار بازسازی تمدنی رو به جلو است. بنابراین، مساله فقط بازگشت به تمدنی که پیش از این وجود داشته نیست، بلکه هدف، شکلگیری «تمدن نوین اسلامی» است. در اینجا نیز دوباره مؤلفه فرهنگ به مهمترین وجه و روح این حرکت تبدیل میشود؛ چراکه اساسا بدون توجه به فرهنگ، شکلگیری و تحقق یک حرکت تمدنی امکانپذیر نخواهد بود.»
فرهنگ در دستان اقشار مختلف
تاکید رهبرمعظمانقلاب بر توجه به فرهنگ و تعلیم و تربیت، تنها بهمعنای افزایش توجه به نهادهای رسمی فرهنگی نیست؛ بلکه دامنه این نگاه، عرصههای مختلف زندگی اجتماعی را دربر میگیرد. دکتر سقای بیریا عنوان میکند: «تعلیم و تربیت رسمی، به سازمانهایی مربوط میشود که در کشور مسئولیت دارند؛ چه نظام آموزشوپرورش، چه وزارت علوم و چه وزارت بهداشت که مقام معظم رهبری نیز در صحبتهای خود به این سه حوزه اشاره کردند. در کنار آن، نظام غیررسمی انتقال فرهنگ نیز وجود دارد که اتفاقا مهمتر و زیربناییتر است؛ یعنی خود خانوادهها و نقشی که مادران در این خانوادهها ایفا میکنند، بهویژه بانوان خانهداری که بههرحال، زندگی خود را وقف این امر کردهاند.»
آنطور که این عضو هیات علمی دانشگاه تهران توضیح میدهد، در پیام اخیر رهبر معظم انقلاب، نگاه صرفا دولتی به این مساله وجود ندارد؛ بلکه سخن از یک حرکت تمدنی مردمی است که قرار نیست صرفا با دستور اتفاق بیفتد. بههمین دلیل است که ایشان نقشهای مختلفی را مورد اشاره قرار میدهند. نقش معلم در اینجا یک نقش ویژه است. همچنین افرادی که در نظام بهداشت و درمان فعالیت میکنند، نقش پررنگی دارند؛ چراکه در این حوزه نیز مساله تعلیم و تربیت مورد نظر است. بهعبارت دیگر، نگاه به این اقشار، فراتر از وظیفه تخصصی و اداری آنهاست و نقش تربیتی و فرهنگی آنها نیز مورد توجه قرارمیگیرد.
علی باباییکارنامی، رئیس کمیسیون اجتماعی مجلس نیز در این باره به جامجم میگوید: در این میان افرادی مانند معلمان، اساتید دانشگاه و حوزه، پزشکان و پرستاران و زنان خانهدار باید مورد توجه ویژه قرار گیرند تا بتوان از ظرفیت آنها برای دستیابی به جامعهای موفقتر استفاده کرد. به این ترتیب در سیاستهای اعلامی و اعمالی باید به سمتی حرکت کنیم که فرصت لازم برای دستیابی به چنین اهدافی فراهم شود. درخصوص موضوعاتی مانند جوانی جمعیت و تشکیل خانواده با چالشهایی مواجه هستیم، زیرا برخی افراد فعال در این حوزهها از تخصص و اثربخشی لازم برخوردار نیستند.
او ادامه میدهد: این درحالی است که با استفاده از ظرفیت افرادی که در بحث اشاعه فرهنگ مثبت تأثیرگذار هستند، میتوان چنین چالشهایی را برطرف کرد. برای نمونه معلمان و اساتید دانشگاه در اینخصوص بسیار تأثیرگذار هستند اما در ساختار حکمرانی با اولویتهای اجتماعی بهدرستی از توانایی آنها بهره گرفته نمیشود. به همین دلیل ضروری است که در تصمیمات اجرایی، قوانین و آییننامهها و بخشنامهها برای استفاده بیشتر از این ظرفیت نکات لازم رعایت شود.
از زنان خانهدار تا پزشکان
کارشناسان تاکید میکنند نقش زنان خانهدار نیز در جامعه باید پررنگتر دیده شود. رئیس کمیسیون اجتماعی مجلس در این باره میگوید: حدود ۵۲ درصد جمعیت کشور را زنان تشکیل میدهند و در این میان بانوان خانهدار بخش قابل توجهی از جمعیت زنان کشور هستند و این مسأله نشاندهنده نقش این گروه از جامعه در اشاعه فرهنگ مثبت و سازنده است. زنان خانهدار ما با تواناییهایی مانند مدیریت و حضور مؤثر در جامعه میتوانند نقش ویژهای در اجتماع داشته باشند و برای اشاعه ارزشهایی مانند خانواده، عفاف و... نقشآفرینی کنند. باباییکارنامی درباره نقش کادر درمان نیز توضیح میدهد: درخصوص نقش گروههای دیگر مانند پرستاران و پزشکان نیز لازم به یادآوری است که اعضای کادر درمان در دوران کرونا و جنگهای تحمیلی اخیر بهدرستی به وظایف خود عمل کردند و آنها نیز میتوانند در اشاعه فرهنگ مثبت بسیار تأثیرگذار باشند. برای نمونه چند روز پیش در تقویم روز بزرگداشت ابوعلی سینا و روز پزشک را داشتیم و باید خاطرنشان کرد که طبیب کلمه مقدسی است که در گذشته بیشتر از آن استفاده میشد و این مسأله نشان از جایگاه ویژه این گروه در جامعه دارد.
نسخه فرهنگ، روی میز دولت
صحبتهای اخیر رهبر معظم انقلاب در خصوص فرهنگ و تعلیم و تربیت، علاوه بر معرفی ظرفیتهای انسانی اثرگذار در فرهنگ، وظیفه ساختارهای مسئول را نیز برجسته میکند؛ ساختارهایی که باید زمینه تحقق این نگاه را در میدان عمل نیز فراهم کنند. دکتر حکیمه سقای بیریا ضمن بیان اقدامات دولت برای بهبود عملکرد اقشار اثرگذار بهعنوان منبع اشاعه فرهنگ مثبت، تاکید میکند: «ما در حال حاضر در نقطه صفر قرار نداریم؛ چراکه این مباحث در گذشته و در اندیشه اسلامی نیز وجود داشته و موضوعاتی مانند تحول در آموزشوپرورش و تحول در وضعیت فرهنگی کشور، همواره در دستور کار بوده است. کافی است ببینیم چه میزان از اسناد بالادستی ما به این موضوعات توجه کردهاند. ما سند تحول بنیادین آموزشوپرورش و سند مهندسی فرهنگی کشور را داریم و در حوزه آموزش عالی نیز اسناد مرتبط با این موضوعات وجود دارد.»
او ادامه میدهد: «یکی از اقداماتی که باید اتفاق بیفتد، این است که چنین اسنادی در دستور کار ویژه قرار بگیرند. بهویژه دولت میتواند در این زمینه نقش مهمی ایفا کند و یک بسیج عمومی در این حوزه شکل بگیرد؛ چه در میان نهادهای مختلف دولتی که مسئولیت دارند و چه در میان افرادی که وظیفه تبدیل نظریهها به فرآیندهای اجرایی را برعهده دارند.»
دکتر سقای بیریا همچنین معتقد است که باید تلاش کنیم نقشآفرینی و خلاقیت در همه بخشهای کشور وجود داشته باشد. بهنظر میرسد این رویکردی است که دولت نیز آن را دنبال میکند. صحبتهای اخیر رئیسجمهور نیز حاکی از آن است که ایشان بهدنبال این هستند که ظرفیتها و خلاقیتهای نهفته در بخشهای مختلف کشور، نهادها و وزارتخانههای گوناگون را شکوفا کنند. او خاطرنشان میکند: «در کنار این خلاقیت و نقشآفرینی از یک سو، دولت باید نقش خود را در خصوص جهتدهی و مدیریت بهدرستی ایفا کند؛ میتواند حمایت و تسهیلگری داشته باشد، زمینهها را فراهم کند، مشوق باشد و مسلما ارزیابی نیز انجام دهد و هرجا خطایی صورت میگیرد، برای اصلاح آن اقدام کند. از سوی دیگر، نهادهایی که واقعا در میدان فعالیت میکنند، مانند مدارس و دانشگاهها، باید بتوانند خلاقیتهای خود را بروز دهند و با ابتکار عمل، در این مسیر حرکت کنند. بنابراین، در کنار جهتدهی و حمایت دولت، باید فضا برای نقشآفرینی، خلاقیت و ابتکار نهادهای اجرایی نیز فراهم باشد.» رئیس کمیسیون اجتماعی مجلس نیز در این باره میگوید: به این ترتیب برای اینکه بتوان از ظرفیت گروههایی که در اشاعه فرهنگ مثبت در جامعه تأثیرگذار هستند بهره بیشتری برد، باید در کنار رفع برخی مشکلات، بستر لازم را نیز برای فعالیت آنها فراهم کرد، زیرا این گروههای تأثیرگذار با چالشهایی مانند مشکلات مادی مواجه هستند و برخی مواقع نیز حضور آنها در جامعه گرفتار مسائلی مانند بروکراسی میشود.
