پاتک کمدی به کاخ سفید

در این میان، پرداختن به موضوعات روز، هجو شخصیت دونالد ترامپ، نقد برخی سیاست‌های آمریکا و در کنار آن، شوخی با آسیب‌ها و رفتار‌های اجتماعی، بخش دیگری از رویکرد سازندگان این مجموعه است. فصل دوم با عرض معذرت به تازگی روی آنتن شبکه دو رفته است. به همین بهانه با محمدرضا حاجی‌غلامی، کارگردان و محمدجواد میری، سرپرست نویسندگان با عرض معذرت گفت‌و‌گو کردیم تا درباره تغییرات ساختاری فصل جدید، شیوه کار اتاق نویسندگان، نسبت طنز با اتفاقات روز، هجو ترامپ و نگاه اجتماعی این مجموعه بیشتر بدانیم.
 از طنز آیتمی تا کمدی موقعیت
محمدرضا حاجی‌غلامی، کارگردان مجموعه با عرض معذرت، درباره ویژگی‌های ساختاری و فرمی اثر اظهار کرد: این مجموعه از ابتدا با ساختار طنز آیتمی طراحی شده و اساس آن نیز بر مبنای موقعیت‌های کاملا مجزا و بدون وابستگی دراماتیک یا پیوستگی داستانی شکل می‌گیرد؛ مدلی که در دنیا و همچنین در دوره‌های گذشته تلویزیون خودمان سابقه داشته است. امروزه نیز گرچه به‌واسطه فضای مجازی، کلیپ‌ها و طنز‌های کوتاه فرم کار‌ها تغییر کرده، اما ساختار آیتم‌های مستقل همچنان وجود دارد. وی افزود: ما در این اثر بر پایه همان ساختار گذشته که آیتم‌ها جدا از یکدیگرند پیش‌رفتیم و ارتباط میان بخش‌ها از طریق ویدئوگرافیک برقرار می‌شود. با‌این‌حال، تفاوت عمده این است که آیتم‌ها در قسمت‌های مختلف در یک فضای مستقل ادامه پیدا می‌کنند؛ برای مثال آیتم کاخ سفید و ترامپ یا آیتم تیمارستان و تراپیست در قسمت‌های بعد تداوم دارند و برخی کاراکتر‌ها از ثبات برخوردارند تا مخاطب بتواند ارتباط خود را با اثر حفظ کند. حاجی‌غلامی با اشاره به تفاوت فصل دوم با دوره نخست ادامه داد: در دوره دوم، کار به پختگی بیشتری رسیده است. تلویزیون پس از مدت‌ها دوری از طنز آیتمی دوباره به این ساختار بازگشت و ما در این دوره، میان طنز آیتمی و کمدی موقعیت حرکت کردیم. به گفته او، این رویکرد در لوکیشن‌های ثابت شکل گرفته و زمان هر آیتم نیز طولانی‌تر شده است: زمان آیتم‌ها به بیش از چهار تا پنج دقیقه رسیده و همین موضوع نشان می‌دهد کار تا حدی به کمدی موقعیت نزدیک شده و ترکیبی میان این دو فرم ارائه می‌دهد. در نتیجه، مخاطب با کاراکتر‌ها و لوکیشن‌های ثابت مثل مطب تراپیست که تنها مراجعان آن تغییر می‌کنند، ارتباط برقرار می‌سازد و به‌جای پایان‌بندی خیلی سریع، داستان پخته‌تر پیش می‌رود.
 پشت «با عرض معذرت» یک اتاق نویسندگان واقعی است
اما رسیدن به چنین ساختاری فقط به تغییر در اجرا و کارگردانی محدود نمی‌شود. محمدجواد میری، سرپرست نویسندگان مجموعه با عرض معذرت درباره چگونگی ایجاد لحن واحد میان موقعیت‌های مختلف توضیح داد: ما در این مجموعه یک اتاق نویسندگان واقعی تشکیل دادیم که صرفا به همکاری متکثر چند نویسنده در عرض یکدیگر خلاصه نمی‌شد؛ بلکه زنجیره‌ای از ایده‌پردازان، پژوهشگران و نویسندگان در کنار تیم تولید، گرد هم آمدند و چرخه کاملی از ایده‌پردازی و همفکری شکل گرفت. وی ادامه داد: این انسجام در تمام مراحل از سوژه‌یابی و ایده‌پردازی اولیه تا نگارش و ویرایش جمعی جریان داشت؛ به این معنا که متن هر نویسنده متناسب با توانمندی همکاران دیگر بازخوانی و تقویت می‌شد. میری معتقد است حضور سایر عوامل نیز در شکل‌گیری لحن نهایی مجموعه مؤثر بوده است: نگاه دقیق تهیه‌کننده، طراح و کارگردان در ایجاد و تقویت موقعیت‌های دراماتیک و این رفت‌وبرگشت‌های پیوسته موجب شد تا ضمن حفظ تنوع قلم‌ها و موقعیت‌های سریال، لحن و حال‌وهوای اثر یکدست بماند؛ بنابراین هر آیتم محصول یک کار جمعی منسجم بوده که توسط یک نفر نهایی و پیاده‌سازی شده است.
 ترامپ و یک کاراکتر خاص
یکی از متفاوت‌ترین بخش‌های فصل جدید، آیتم‌هایی است که به دونالد ترامپ و سیاست‌های آمریکا اختصاص دارد؛ موضوعی که به گفته حاجی‌غلامی، انتخاب آن از ابتدا با هدف عبور از شوخی‌های سطحی صورت گرفته است. کارگردان با عرض معذرت دراین‌باره گفت: تلویزیون در بخش‌هایی نیازمند ورود به حوزه طنز سیاسی است و نویسندگان ما در این مجموعه یک آیتم را به این حوزه اختصاص دادند. انتخاب شخصیت ترامپ امکانی فراهم می‌کرد تا بسیاری از موضوعات سیاست بین‌الملل نقد یا هجو شوند. او افزود: تیم نویسندگان ابتدا پژوهش ویژه‌ای پیرامون این شخصیت انجام دادند تا از مسائل سطحی فراتر رفته و به شکل عمیق‌تری به موضوعات اساسی مثل سیاست‌ها و استعمار آمریکا بپردازند؛ البته با تلفیق جذابیت‌های کمدی و سرگرم‌کننده تا برای مخاطب عام نیز ملموس باشد. حاجی‌غلامی با اشاره به ظرفیت این آیتم‌ها تأکید کرد: اعتقاد دارم آیتم‌های بسیار خوبی تولید شده که نه‌تنها برای مخاطب داخلی ارزش دارد بلکه می‌تواند به یک زبان بین‌المللی تبدیل شود.
 کاراکتری که تاریخ مصرف ندارد
محمدجواد میری نیز از زاویه نویسندگی به همین موضوع نگاه کرد و گفت: هماهنگ بودن متن با نبض اتفاقات روز فی‌نفسه امری منفی نیست، اما آنچه مانع تاریخ‌مصرف‌دار شدن اثر می‌شود، تبدیل این وقایع ظاهرا مقطعی به حافظه و خاطره‌ای ماندگار است. سرپرست نویسندگان مجموعه با عرض معذرت ادامه داد: هریک از رویداد‌های روزمره محملی برای تبیین یک منطق کلان به شمار می‌رود تا مشخص شود سیستم حکمرانی آمریکا چگونه می‌اندیشد و چه درکی از متحدان و دشمنان خود دارد. او درباره فرآیند شکل‌گیری ایده‌های مربوط به ترامپ توضیح داد: با پژوهش در تاریخ استعمار آمریکا و روان‌شناسی ترامپ، موقعیت‌هایی فراتر از اخبار ساختیم و بعد، با نشانه‌های روز، آنها را غنی کردیم. در واقع مسیر ایده‌پردازی از تلفیق تحلیل کلان ساختار حاکمیت آمریکا، شخصیت‌شناسی ترامپ و وقایع روز شکل گرفت. حاجی‌غلامی نیز درباره افزایش سهم این آیتم‌ها در فصل جدید گفت: با توجه به شرایط جنگی، تعداد آیتم‌های مربوط به ترامپ افزایش یافت، تا جایی که در برخی قسمت‌ها دو آیتم به او اختصاص دارد. وی این رویکرد را نوعی پیش‌دستی رسانه‌ای دانست و عنوان کرد: این اتفاق رسانه ما را از حالت تدافعی خارج کرده است؛ این‌که در اوج بحران و شرایط سنگین، این جسارت و روحیه وجود داشته باشد که از دریچه کمدی به موضوع نگاه شود و با طرف مقابل مواجهه صورت گیرد، نشانه بارز امید و قدرت رسانه‌ای است. به گفته کارگردان، در اجرای این بخش‌ها نیز تلاش شده کیفیت بصری اثر حفظ شود: از نظر بصری و اجرایی نیز تلاش کردیم با دکوپاژ مناسب و بهره‌گیری بهینه از فضای دکور اتاق بیضی و طراحی شخصیت‌های جذاب، محتوای مدنظر را با کیفیت تصویری استاندارد به مخاطب منتقل کنیم.
 قرار نیست فقط با صنف‌ها شوخی شود
اما جهان با عرض معذرت فقط به سیاست خارجی و ترامپ محدود نمی‌شود. بخش قابل توجهی از آیتم‌های این مجموعه در فضا‌هایی مانند تیمارستان، مدرسه و انجمن ترک اعتیاد شکل می‌گیرد؛ لوکیشن‌هایی که می‌توانستند بهانه‌ای برای شوخی مستقیم با یک صنف یا گروه اجتماعی باشند. میری درباره رویکرد نویسندگان در این زمینه گفت: ما در لوکیشن‌هایی نظیر تیمارستان، انجمن معتادان یا مدرسه، اساسا دغدغه نقد صنفی نداشتیم؛ بلکه همه این فضا‌ها بهانه‌ای برای نقد اجتماعی و پرداختن به آسیب‌های مشترک میان همه اقشار جامعه بود. مسائلی، چون سرمایه‌سالاری، سطحی‌نگری، خودباختگی یا فرهنگ‌های غلطی که در فضای اجتماعی و مجازی پدید می‌آید، برای ما بسترساز خلق موقعیت‌های کمیک شد. میری درباره نمونه‌های مشخص این رویکرد توضیح داد: در آیتم انجمن ترک اعتیاد، به اعتیاد‌های متعدد زیست حقیقی و مجازی پرداختیم و در لوکیشن تیمارستان، رفتار‌های جنون‌آمیز و شتاب‌زده انسان امروز را به تصویر کشیدیم؛ هدف، نقد عارضه‌های عمومی جامعه بود.
 بداهه؛ تا جایی که اسکلت قصه آسیب نبیند
یکی از ویژگی‌های مهم تولید طنز آیتمی، تنوع شخصیت‌ها و امکان خلق موقعیت‌های پیش‌بینی‌نشده است؛ موضوعی که به همان اندازه می‌تواند فرصت باشد، ممکن است انسجام متن را نیز تهدید کند. حاجی‌غلامی درباره نحوه مدیریت این مسأله گفت: تنوع بازیگران و تیپ‌های مختلف از اقتضائات اصلی طنز آیتمی است، زیرا بازیگران باید توانایی ایفای شخصیت‌های متعدد را داشته باشند. ما در این فصل برخی کاراکتر‌ها را ثابت کردیم تا شخصیت‌ها بهتر پرداخت شوند. او درباره میزان بداهه‌پردازی بازیگران نیز اظهار کرد: باور من بر این است که اسکلت و خط اصلی داستان باید به‌طور کامل حفظ شود تا مفهوم آسیب نبیند، اما دست بازیگر کمدی نیز برای خلق لحظات نو باید باز باشد. شخصا این فرصت را در اختیار بازیگران قرار می‌دهم؛ حتی اگر از ۱۰ فرصت بداهه دو مورد به موقعیت‌های طلایی تبدیل شود، ارزش دارد و بقیه را می‌توان در تدوین مدیریت کرد. کارگردان با عرض معذرت فصل دوم را تجربه‌ای پخته‌تر از دوره نخست می‌داند؛ تجربه‌ای که به گفته او، در بخش‌های مختلف تولید ارتقا پیدا کرده است. حاجی‌غلامی دراین‌باره تأکید کرد: در فصل دوم در تمام ابعاد شامل فیلمنامه، کارگردانی، ریتم، طراحی صحنه و لباس ارتقای کیفیت رخ داده و از تجربه فصل اول درس گرفته‌ایم. بااین‌حال، او معتقد است ساختار آیتمی ذاتا امکان واکنش یکسان همه مخاطبان به تمام بخش‌ها را از بین می‌برد: در ساختار طنز آیتمی همواره طبیعی است که مخاطب با برخی بخش‌ها ارتباط بیشتری برقرار و از برخی آیتم‌ها کمتر استقبال کند؛ چراکه با یک قصه ممتد و بلند روبه‌رو نیستیم و باید دید در نهایت بازخورد کلی مخاطبان نسبت به این تجربه چگونه خواهد بود. براساس گفته‌های کارگردان و سرپرست نویسندگان، با عرض معذرت حالا در فصل دوم، میان دو مسیر حرکت می‌کند؛ از یک‌سو همچنان به ریشه‌های طنز آیتمی و موقعیت‌های مستقل وفادار است و از سوی دیگر، با تثبیت کاراکترها، لوکیشن‌ها و طولانی‌تر شدن آیتم‌ها تلاش می‌کند مخاطب را بیش از گذشته با جهان هر موقعیت همراه کند. در سوی دیگر نیز اتاق نویسندگان تلاش کرده موضوعات روز، از تحولات سیاسی تا آسیب‌های اجتماعی، صرفا به شوخی‌های مصرف‌شدنی تبدیل نشوند؛ رویکردی که نتیجه نهایی آن با تماشای فصل جدید روشن خواهد شد.