چند سال پیش، انتشار استوریهای متعدد از سوی بلاگر شناختهشده اینستاگرامی درباره خودکشی، توجه زیادی را به خود جلب کرد اما این ماجرا در نهایت به مرگ او بر اثر مسمومیت با قرص برنج انجامید. این اتفاق نشان میدهد فردی که در لحظه تصمیم به مصرف این ماده میگیرد، ممکن است خیلی زود از تصمیم خود پشیمان شود و برای زنده ماندن تلاش کند اما در موارد شدید دیگر فرصتی برای بازگشت نداشته باشد.
خطر قرص برنج فقط متوجه فرد مصرفکننده نیست. گاز سمی ناشی از این ماده میتواند افراد دیگری را نیز در محیط مسموم کند و حتی در مواردی به مسمومیت و مرگ ناخواسته اعضای خانواده منجر شود. به همین دلیل، نگهداری و استفاده از این ماده میتواند جان افرادی را که حتی از وجود آن اطلاعی ندارند نیز به خطر بیندازد.
دکتر فراز زندیه، متخصص طب اورژانس، فلوشیپ سمشناسی بالینی و مسمومیتها و استادیار بیمارستان لقمان حکیم در گفتوگو با جامجم درباره خطرات این ماده هشدار میدهد و تأکید میکند قرص برنج مادهای نیست که بتوان با تصور اقدامی نمایشی سراغ آن رفت؛ چراکه مسمومیت با آن میتواند بسیار شدید و در مواردی مرگبار باشد.
یک قرص کوچک، سمی بسیار قوی
آنچه قرص برنج را به مادهای خطرناک تبدیل کرده، ترکیبات شیمیایی آن و تولید گاز سمی در تماس با رطوبت است؛ فرآیندی که میتواند از محیط انبار تا بدن انسان، پیامدهای سنگینی داشته باشد.
زندیه میگوید: «قرص برنج در اصل سمی بسیار قوی است. این قرص که آلومینیوم فسفید نام دارد، وقتی با مایعات تماس پیدا میکند به گازی به نام فسفین تبدیل میشود. گاز فسفین باعث میشود متابولیسم سلولهای بدن مهار و آسیب بسیار جدی به آنها وارد شود.»
او ادامه میدهد: «علت کشنده بودن این سم این است که هیچ آنتیدوت یا ضدداروی اختصاصی برای آن وجود ندارد که بتواند اثر سم را خنثی کند و درمانهایی که وجود دارد، اصولا درمانهای حمایتی هستند.»
استادیار بیمارستان لقمان حکیم میافزاید: «این سم بیشترین تأثیر را روی قلب میگذارد و متأسفانه کارایی قلب را بهشدت کاهش میدهد و همین موضوع میتواند باعث مرگ شود. البته سایر ارگانهای بدن از جمله کبد، کلیه و ریهها نیز ممکن است آسیبهای جدی ببینند و این آسیبها میتواند به نارسایی چندارگانی و در نهایت فوت بیمار منجر شود.»
قرص برنج اساسا برای مقابله با آفات غلات و محصولات کشاورزی مورد استفاده قرار گرفته است اما استفاده نادرست از آن، این ماده را از ابزار دفع آفت به تهدیدی جدی برای سلامت انسان تبدیل کرده است.
او میگوید: «کاربرد این ماده در اصل برای مقابله با حشراتریزی است که بهعنوان آفت برنج شناخته میشوند. در انبارها از آن استفاده میکردند تا محصولات دچار آفت نشوند اما متأسفانه گاهی برای خودکشی هم از آن استفاده میشود و آسیب جبرانناپذیری ایجاد میکند؛ چون درمان اختصاصی برای آن وجود ندارد.»
خودکشی نمایشی؛ باوری خطرناک
یکی از هشدارهای جدی این متخصص درباره افرادی است که تصور میکنند مصرف این ماده میتواند اقدامی نمایشی باشد و در صورت پشیمانی، امکان نجات وجود خواهد داشت؛ تصوری که واقعیت مسمومیت با این سم آن را رد میکند.
این فلوشیپ سمشناسی بالینی و مسمومیتها تأکید میکند: «این باور کهفرد بخواهد خودکشی نمایشی انجام بدهد و مقدار کمی از این قرص را مصرف کند و اتفاقی برایش نیفتد، تصور بسیار خطرناکی است. این ماده میتواند مقدار زیادی گاز سمی تولید کند و احتمال مرگ را بهشدت بالا ببرد.»
او میافزاید: «اگر کسی بخواهد خودکشی نمایشی انجام دهد، در صورت استفاده از این قرص احتمال مرگش بسیار بالاست. متأسفانه هیچ درمان اختصاصی برای آن کشف، ساخته یا تولید نشده و درمانها حمایتی هستند. این سم کشندگی بالایی دارد و خیلی اوقات آسیبهایی که ایجاد میکند، برگشتپذیر نیست.»
مسمومیت شدید با قرص برنج لزوما به معنای از دست رفتن سریع هوشیاری نیست و بیمار ممکن است در حالی که هوشیار است، با آسیب جدی به اندامهای حیاتی مواجه شود. به همین دلیل، تصور اینکهفرد پس از مصرف این ماده میتواند در صورت پشیمانی بهسادگی از پیامد آن نجات پیدا کند، بسیار خطرناک است.
زندیه میگوید: «گازی که قرص برنج تولید میکند، به شکلی که باعث ایجاد کما شود به سیستم عصبی مرکزی نمیرسد. بنابراین در نارسایی چندارگانی، فرد ممکن است هوشیار باشد و آسیب ناشی از این نارسایی را احساس کند.»
او ادامه میدهد: «گاهی اوقات برای انجام درمانها، بیمار را بیهوش میکنیم تا هم فشار ناشی از آسیبهای قلبی و ریوی کنترل شود و هم بیمار درد و زجر را احساس نکند؛ وگرنه این سم به هیچ عنوان لزوما کما ایجاد نمیکند. افراد ممکن است هوشیار باشند و دچار نارسایی چندارگانی شوند و بعد فوت کنند.»
خطر قرص برنج تنها متوجه فردی که آن را مصرف میکند نیست. قرار گرفتن این ماده در محیط نامناسب میتواند باعث آزاد شدن گاز سمی و در معرض خطر قرار گرفتن سایر افراد حاضر در محل شود.
زندیه هشدار میدهد: «بهتر است از نوع شیمیایی قرص برنج استفاده نشود؛ بهخاطر اینکه با هر نوع رطوبت و مایعی که در تماس باشد، میتواند گاز آزاد کند. اگر فردی وارد محیطی شود که این گاز در آن وجود داشته باشد، ممکن است ناخواسته مسموم شود. چندین مورد در بیمارستان لقمان داشتهایم که افراد بهصورت اتفاقی با این قرص در تماس بودهاند.»
بنابراین خطر این ماده فقط به مصرف عمدی محدود نمیشود و حضور آن در یک محیط میتواند افراد دیگری را نیز بدون اطلاع از خطر، در معرض مسمومیت قرار دهد. مواردی از مسمومیت ناخواسته اعضای یک خانواده نیز اهمیت این هشدار را بیشتر میکند.
جایگزینهای کمخطرتر
در کنار هشدار درباره مصرف و نگهداری قرصهای حاوی آلومینیوم فسفید، استفاده از روشهای جایگزین و کمخطرتر برای کنترل آفات نیز میتواند در کاهش حوادث مؤثر باشد.
این استادیار بیمارستان لقمان حکیم میگوید: « میتوان از قرصهای برنجی که گیاهی هستند استفاده کرد. بهتر است از قرص برنج حاوی آلومینیوم فسفید در انبارها استفاده نشود و از روشهای با خطر کمتر استفاده شود. بهترین راه، پیشگیری است چون مسمومیت با این گاز درمان اختصاصی ندارد.»
با وجود خطرات این ماده، مطرح شدن موضوع عرضه آن در برخی عطاریها، نگرانی دیگری است که از نگاه متخصصان باید جدی گرفته شود. افزایش دسترسی به مادهای با این میزان خطر، میتواند احتمال استفاده عمدی یا مسمومیتهای ناخواسته را بیشتر کند.
زندیه با تأکید بر نقش رسانهها میگوید: «واقعیت این که اولین کار را باید رسانهها انجام دهند و درباره آسیبهای ناشی از این قرص شفافسازی و روشنسازی کنند؛ چه مواردی که بهصورت اتفاقی رخ داده و چه موارد عمدی، تا مردم بدانند این قرص مادهای خطرناک و سمی بسیار قوی است.»
او تأکید میکند: «باید تلاش شود اگر این قرصها دیگر تولید نمیشوند و از کشورهای همسایه بهصورت قاچاق وارد میشوند، جلوی ورود آنها گرفته شود. اگر کسی هم این قرص را در عطاریها میفروشد، نهادهای ذیربط با او برخورد کنند و این قرصها جمعآوری شوند تا این اتفاقات رخ ندهد.»
دو گام برای کاهش قربانیان
از نگاه این متخصص، مقابله با قرص برنج تنها با هشدار به مصرفکننده تمام نمیشود و باید همزمان دسترسی به این ماده محدود و آگاهی عمومی درباره خطرات آن بیشتر شود.
زندیه میگوید: «دو گام اصلی مد نظر ماست؛ گام اول شفافسازی و روشنسازی عوارض است تا مردم بدانند این ماده درمان اختصاصی ندارد و میتواند مشکلات عدیدهای ایجاد کند. گام دوم این است که نهادهای قانونی و ذیربط با کسانی که ممکن است این قرصها را قاچاق کنند یا کسانی که آنها را به فروش میرسانند، برخورد کنند تا این قرصهای خطرناک اصلا در دسترس جامعه نباشند.»
قرص برنج شاید ظاهری ساده داشته باشد اما سم موجود در آن میتواند قلب و دیگر اندامهای حیاتی بدن را درگیر کند و در موارد شدید به مرگ منجر شود. مهمتر از همه اینکه این ماده راهی برای آزمودن شانس یا یک خودکشی نمایشی نیست؛ ممکن است فرد پس از مصرف پشیمان شود و برای نجات خود تلاش کند اما شدت مسمومیت و نبود درمان اختصاصی، فرصت بازگشت را از او بگیرد. به همین دلیل، پیشگیری و دور نگه داشتن این ماده از دسترس، مهمترین راه برای جلوگیری از قربانی شدن افراد است.
