اختلاف همسایگان بر سر هلال

ماه ، قمر زمین است و در فاصله حدود 400هزار کیلومتری به دور زمین می گردد. ماه نو زمانی آغاز می شود که مقارنه ماه و خورشید صورت بگیرد و مرکز ماه ، زمین و خورشید روی یک صفحه قرار بگیرند اگر صفحه گردش ماه به دور زمین بر صفحه گردش زمین به دور خورشید منطبق بود، در این حالت خورشیدگرفتگی روی می داد اما صفحه مداری ماه به مقدار ناقابل 5 درجه کج تر است و این مساله مانع از روی دادن یک خورشیدگرفتگی و یک ماه گرفتگی در هر ماه قمری می شود. پس از مقارنه ، ماه با سرعت زیادی از خورشید فاصله می گیرد و در هر ساعت به طور متوسط به اندازه قطر خودش در آسمان جابه جا می شود. گردش ماه به دور زمین سبب می شود ، شکل ظاهری ماه تغییر کند و هلال هایی با شکلهای متفاوت تشکیل شوند. هلال در واقع ناحیه مشترک بین نیمکره روشن ماه (نیمکره رو به خورشید) و نیمکره قابل رویت ماه (نیمکره رو به زمین) است . هر چه به سن ماه (مدت زمانی که از مقارنه گذشته است) افزوده می شود ، این ناحیه مشترک نیز افزایش می یابد تا آن که در شب چهاردهم ماه قمری هر 2 ناحیه یکی می شوند و ماه بدر کامل در آسمان دیده می شود. طبیعی است انتظار داشته باشیم ، هر چه ماه از خورشید فاصله می گیرد ، ضخامت هلال هم بیشتر شود. این تعبیر در حالت کلی درست است اما اخترشناسی به نام «آندره دانژون» نشان داد در ساعتهای اول پس از مقارنه این اتفاق روی نمی دهد. توضیح این پدیده بسیار جالب است .ماه هم مانند بسیاری از قمرهای منظومه شمسی ، گرفتار قفل شدگی گرانشی با سیاره مادرش شده است ، یعنی سرعت دورانش به دور خود و به دور زمین برابر است . ترکیب این دو گردش که 29.53 شبانه روز زمینی طول می کشد ، موجب می شود همیشه یک روی ماه به سمت زمین قرار بگیرد. دوران وضعی ماه ، شب و روز را در این قمر پدید می آورد و چون این شبانه روز برابر طولانی تر از شبانه روز زمین است ، سرعت حرکت خورشید در آسمان ماه بسیار اندک است . در سن پایین و جدایی اندک ماه از خورشید ، نور خورشید به قله کوههای لبه ماه می تابد و سایه این رشته کوهها ، مانع از روشن شدن لبه ماه و آشکار شدن هلال بسیار نازک می شود. این حالت در زمین هم دیده می شود به این صورت که وقتی خورشید از پشت کوه طلوع می کند و پایه کوه در سایه قرار می گیرد و از آنجایی که طلوع آفتاب از پشت کوههای ماه خیلی طول می کشد تا مدت زیادی نمی توان هلال را دید. دانژون نشان داد تا وقتی فاصله ظاهری ماه از خورشید در آسمان زمین به 7درجه نرسیده (این فاصله را جدایی زاویه ای می نامیم) ، هیچ هلالی تشکیل نمی شود و نمی توان برای هلالی با جدایی کمتر از 7درجه از خورشید ، احتمال رویت قائل شد اما آیا جدایی زاویه ای بیش از 7درجه برای رویت هلال کافی است؛ هرچه سن هلال افزایش یابد ، درخشندگی و ضخامت آن افزایش می یابد و با دورتر شدن از خورشید ، شرایط رصدی بهتری پیدا می کند. در اطراف خورشید ، آسمان روشن تر است و با دور شدن از خورشید ، این روشنایی کم می شود. در غروب آفتاب ، هر چه ارتفاع هلال از افق بیشتر باشد، روشنایی آن ناحیه آسمان کمتر است و شانس دیده شدنش بیشتر خواهد بود؛ همچنین ماه دیرتر غروب می کند و در این فاصله ، آسمان هم تاریک تر می شود. در این فاصله زمانی ، ماه با حرکت سریع خود فاصله بیشتری از خورشید می گیرد و هلال رفته رفته بزرگ تر می شود. رویت پذیری هلال به عوامل زیادی چون مدار بیضوی ماه ، فصل رصد هلال و موقعیت ماه در آسمان ، شرایط جوی و موقعیت جغرافیایی رصدگاه ، ابزارهای اپتیکی و توانایی رصدگر بستگی دارد که توضیح تمام آنها در این مجال نمی گنجد، اما به چند نکته اشاره می کنیم . رویت هلال در نواحی جنوبی و غربی کشور آسان تر از نواحی شمالی و شرقی است . اگر ماه به زمین نزدیک تر باشد، حرکتش سریع تر است و خصوصیات ماه با آهنگ سریع تری بهبود خواهد یافت . هرچه شرایط جوی مساعدتر و شفافیت هوا بیشتر باشد، رویت هلال ساده تر انجام خواهد شد و هرچه ابزار اپتیکی بزرگتر با کیفیت بهتری استفاده شود، هلال های نازکتر و دشوارتری را می توان رصد کرد.در اینجا اشاره به نکته ای لازم است . اندازه گیری ها نشان داده است که فاصله زمانی بین دو هلال یکسان ماه (مانند دو ماه بدر) 29.53 شبانه روز طول می کشد. این به آن معنی است که فاصله زمانی بین دو هلال شب اول ماه قمری حداقل 29روز و حداکثر 30 روز است ، پس یک ماه قمری یا 29روز به طول خواهد کشید یا 30روز.

ملاک آغاز ماه قمری در کشورهای اسلامی

ملاک آغاز ماه قمری نجومی با ملاک آغاز ماه قمری اسلامی متفاوت است. حکم اسلام که در قرآن کریم نیز ذکر شده ، این است که یقین فرد بر رویت یا عدم رویت هلال ، برای او حجت شرعی دارد. در رساله های توضیح المسائل ، روشهایی برای اثبات آغاز ماه قمری ذکر شده که مشهورترین آنها، گواهی دو مرد مسلمان عادل بر رویت هلال است . بسیاری از مراجع عظام نیز همین روال را برای بررسی آغاز ماه قمری دارند و برای اثبات آغاز ماه قمری به گزارش افراد مطمئن از گوشه و کنار کشور استناد می کنند. اما تجربیات رصدی نشان داده است 15درصد افرادی که اقدام به استهلال می کنند ، دچار توهم رویت می شوند (از هر هزار نفر، 150نفر به توهم رویت دچار می شوند) یعنی مغزشان هلالی را که وجود ندارد تصور می کند. گاه یک تکه ابر یا دود برجا مانده از عبور هواپیما موجب بروز این توهم می شود گاه مژه ای روی چشم و گاه آسمان خالی . توهم پدیده ای مرتبط با مغز است و فرد عادل و غیرعادل نمی شناسد و حتی ممکن است یک منجم باتجربه را نیز دچار اشتباه کند. متاسفانه جز در مواردی معدود ، تلاش خاصی برای تشخیص گزارش های توهمی انجام نشده است و این گزارش های بی اساس ، اشتباه هایی را در برخی سالها به دنبال داشته است البته تنوع فتواها در آغاز ماه قمری بسیار فراوان است . برخی مراجع معتقدند که دیده شدن هلال نو در یکی از بلاد مسلمین ، برای تمام بلاد مسلمین که در شب به سر می برند ، کافی است در حالی که برخی دیگر عقیده دارند هر منطقه ای مستقل از منطقه دیگر است و در یک کشور ، می توان 2روز را به عنوان آغاز ماه قمری اعلام کرد. در کشورهای اسلامی نیز روشهای مختلفی برای اثبات آغاز ماه قمری وجود دارد که به برخی از آنها اشاره می کنیم.

عیدفطر ، جمعه یا شنبه؛! برای تعیین روز عید فطر، باید به مشخصات هلال در روزهای پنجشنبه و جمعه این هفته نگاه کرد. مقارنه هلال شوال در ساعت 8:31 صبح روز پنجشنبه 19 مهر اتفاق می افتد. در غروب روز پنجشنبه ، جدایی زاویه ای ماه از خورشید به 5.7 درجه می رسد و از آنجایی که این مقدار از حد دانژون کم تر است ، هلالی تشکیل نمی شود. در تمام کشورهای منطقه خاورمیانه ، هلالی در شامگاه روز پنجشنبه تشکیل نمی شود بنابراین اگر معیار بر رویت هلال باشد ، روز جمعه برای هیچ یک از کشورهای منطقه خاورمیانه عیدفطر نخواهد بود. در غروب پنجشنبه ، ماه در شهر مکه یک دقیقه زودتر از خورشید غروب می کند بنابراین ، در کشور عربستان نیز روز جمعه عیدفطر نخواهد بود اما در روز جمعه ، جدایی زاویه ای ماه و خورشید در لحظه غروب آفتاب در شهر تهران به 15درجه خواهد رسید. در این فاصله ، هلال ماه از شرایط مناسبی برای رویت برخوردار است و انشاءا... می توان این هلال را در طول روز جمعه 20مهر رصد کرد حتی اگر هلال در روز جمعه دیده نشود (که بسیار بعید است) ، سی امین روز ماه رمضان نیز به پایان می رسد و روز شنبه ، روز عید فطر خواهد بود. عیدتان مبارک !

در برخی کشورها ، قضاتی در نواحی مختلف کشور حضور دارند و با بررسی ادعای رویت هلال ، آن را تایید یا رد می کنند. هند، پاکستان ، بنگلادش و مراکش چنین برنامه ای دارند.در کشور عربستان ، ملاک این است که آیا پس از مقارنه ماه و خورشید، غروب ماه در شهر مکه مکرمه بعد از غروب خورشید اتفاق می افتد یا خیر. این ملاک در تنظیم تقویم رسمی عربستان سعودی که تقویم ام القری نام دارد ، استفاده می شود اما برای ماههای مهمی چون رمضان ، شوال ، ذی القعده و ذی الحجه به گزارش های رویت هلال استناد می شود. کافی است 2نفر در دادگاه های این کشور شهادت دهند که هلال ماه را دیده اند تا آغاز ماه قمری اثبات شود. در برخی کشورها چون مصر ، فقط به محاسبات نجومی استناد می شود. کارشناسان ، شرایط هلال را در مرزهای غربی کشور بررسی می کنند. اگر از مقارنه گذشته باشد و ماه 5دقیقه پس از خورشید غروب کند ، آغاز ماه قمری اثبات می شود.در برخی کشورها، خصوصیات هلال را محاسبه می کنند و با مقایسه آنها با معیارهای خاصی که به معیارهای رویت هلال مشهورند ، تقویم را تنظیم می کنند. ایران ، الجزایر، تونس ، مالزی ، اندونزی ، سنگاپور و برونئی از چنین روشی استفاده می کنند و صدالبته که معیارهای مورد استفاده شان متفاوت است . بعضی از کشورها از کشور بزرگ همسایه تبعیت می کنند ، همانند کشورهای حاشیه خلیج فارس که با عربستان سعودی هماهنگ هستند. بقیه کشورهای اسلامی یا از روش اثبات هلال برای عالمان دینی استفاده می کنند یا همانند لیبی ملاکهای عجیب و غریبی دارند که نیازی به ذکر آنها نیست.

آغاز ماه قمری در ایران
چگونه اثبات می شود؛

در کشور ایران ، نظرات فقهی متنوعی وجود دارد اما از آنجا که در تدوین تقویم رسمی کشور به نظرات فقهی رهبر معظم انقلاب استناد می شود ، نظرات ایشان را بیان می کنیم . هلال شب اول ماه باید هنگام غروب با چشم رویت شود. اگر برای رویت هلال از ابزارهای اپتیکی قدرتمند مانند تلسکوپ و دوربین دوچشمی استفاده شود، مانعی ندارد اما اگر از هلال عکسبرداری شود و هلال با پردازش تصویر آشکار شود، مورد قبول نیست اگر هلال در بخشی از پهنه کشور رویت پذیر و در بخشی دیگر رویت ناپذیر باشد، وضعیت رویت پذیری هلال در شهرهای بزرگ و پرجمعیت کشور (تهران ، اصفهان ، مشهد ، تبریز ، شیراز و اهواز) ملاک خواهد بود و در میان این شهرها ، تاکید بیشتر بر شهر تهران است بنابراین اگر رویت هلال در شهر تهران قطعی یا محتمل باشد ، آغاز ماه قمری اعلام می شود. اگر کارشناسان نجوم درباره رویت ناپذیری هلالی متفق القول باشند ، نظر رد آنها حجت است . یعنی اگر عده ای ادعا کنند که هلال را دیده اند و کارشناسان نجوم ، آن را رد کنند ، ادعای آنان پذیرفتنی نیست اما اگر منجمان درباره رویت پذیری هلالی متفق القول باشند ، نظر آنها کافی نیست . به دنبال موفقیت رصدگران ایرانی در رصد هلالهای جوان هنگام روز، ایشان در پاسخ به استفتایی رویت هلال را در طول روز مورد قبول دانستند. تقویم سال 1386نیز بر اساس استفتای جدید تدوین شد.خوشبختانه نظرات رهبر معظم انقلاب مشکلات بسیاری را حل کرده است و تقویم رسمی جمهوری اسلامی ایران که برپایه نظرات فقهی ایشان و تلاش کارشناسان مرکز تقویم موسسه ژئوفیزیک استخراج می شود ، در پهنه ایران از دقت بالایی برخوردار است اما همان طور که اشاره شد ، تقویم رسمی کشور هر چند که دقیق باشد ، ملاک اصلی نیست . در ماههای مبارک رمضان و شوال ، ستاد استهلال گروههای فراوانی را به سراسر کشور اعزام می کند تا با استفاده از تجهیزات رصدی مناسب مانند تلسکوپ های بزرگ و دوربین های دوچشمی قوی ، هلال را به شیوه علمی و درست جستجو کنند. رصدگران نیز که اغلب در دوره های ویژه رویت هلال و زیرنظر کارشناسان برجسته رویت هلال آموزش دیده اند ، به رصدگاه هایی می روند که شرایط جوی مناسبی داشته باشند و پس از پایان کار ، نتیجه رصد خود را دایر بر رویت یا عدم رویت هلال ارسال می کنند. از سوی دیگر ، گروهی از کارشناسان در ستاد استهلال دفتر رهبر معظم انقلاب جمع می شوند و گزارش های دریافتی را بررسی می کنند. پس از تعیین درستی یا نادرستی هر گزارش ، مجموعه نظرات به رهبر انقلاب ارائه می شود و ایشان نظر نهایی خود را اعلام می کنند. این چنین ، آغاز ماه مبارک رمضان یا عید سعید فطر اثبات می شود.

اختلاف میان همسایگان

همان طور که اشاره شد ، آغاز ماه قمری در کشورها الزاما به معنی رویت هلال شب اول ماه نیست. تفاوت ملاکهای فقهی ، شرایط نجومی متنوعی را ایجاد می کند و به همین دلیل مثلا وقتی هنوز هلالی تشکیل نشده است ، در بعضی کشورها کافی است 2 نفر دچار توهم رویت شوند تا بر اساس گزارش آنها، آغاز ماه قمری اعلام شود. در کشور عربستان سعودی ، مواردی در سالهای اخیر روی داده است که تنها بر اساس گزارش توهمی 2نفر، روز چهارم یک ماه قمری به روز پنجم تغییر یافته است و مشکلاتی پیش آمده است اما همه مشکلات به تفاوت های فقهی برنمی گردد. شرایط جغرافیایی نقش مهمی در رویت پذیری هلالهای جوان دارند. فاصله نزدیک ماه به زمین موجب می شود منظره ماه در آسمان 2شهر نزدیک به هم تفاوت داشته باشد. مناطقی هستند که هلال در آنجا رویت پذیر است ولی در شمال یا جنوب آن ، هلال دیده نمی شود! این عامل طبیعی موجب می شود تا همیشه یک روز اختلاف بین کشورهای عرضهای میانی وجود داشته باشد. اما در مورد نواحی نزدیک به مناطق قطبی اوضاع عجیب تر است . آسمان این مناطق تفاوت بسیاری با عرض های میانی دارد و ماه به سختی در این آسمان ها دیده می شود. مجموعه این عوامل موجب بروز اختلاف در آغاز ماه قمری می شود. هر هلال ، خصوصیات خودش را دارد و بنابراین ، خط رویت پذیری هلال هم در ماههای مختلف ، متفاوت خواهد بود. پس هیچ الزامی ندارد که 2 منطقه روی زمین با هم یک ماه قمری را آغاز کنند و با هم به پایان برسانند. با توجه به موافقت رهبر معظم انقلاب با بحث رویت هلال در روز ، بعید است که اختلاف آغاز ماه قمری بین کشورمان و دیگر کشورهای همسایه به بیش از یک روز برسد.چرا آغاز ماه رمضان امسال ظهر پنجشنبه اعلام شد؛ برای رویت هلال ماه رمضان امسال نیز همانند سالهای گذشته ، گروههای فراوانی به سراسر کشور اعزام شدند تا هلال را در روز چهارشنبه 21 شهریور رصد کنند. نگارنده نیز همراه با کارشناسان مرکز تقویم موسسه ژئوفیزیک به قله توچال عزیمت کرد تا با استفاده از یک دستگاه تلسکوپ مناسب ، هلال جوان را در طول روز چهارشنبه رصد کند. مقارنه این هلال در ساعت 16:14 روز سه شنبه 20شهریور روی داده بود، از این رو، در غروب روز سه شنبه هیچ شانسی برای رویت این هلال وجود نداشت و بالطبع ، چهارشنبه آخرین روز شعبان المعظم بود. ظهر روز چهارشنبه ، این هلال به جدایی زاویه ای حدودا 10درجه ای با خورشید رسید و شرایط مناسبی برای رصد این هلال در طول روز فراهم شد. اما هیچ یک از گروههای رصدی نتوانستند این هلال را تا غروب رویت کنند. در غروب آفتاب ، جدایی زاویه ای این هلال به حدود 12 درجه رسید و رصدگرانی در تربت حیدریه ، اراک ، اصفهان و استان فارس توانستند این هلال را رویت یا از آن عکسبرداری کنند. متاسفانه برخی از این گروهها برای استفاده از شرایط ایده آل رصدی به مناطقی دوردست رفته بودند و نتوانستند گزارش رصد خود را در زمان مقرر ارسال کنند. تا سحرگاه روز پنجشنبه 22 شهریور، تعداد گزارش های موثق و تایید شده آنقدر نبود که آغاز ماه را اثبات کند. اما صبح روز پنجشنبه ، تمام گزارش ها در ستاد استهلال دفتر رهبر معظم انقلاب دریافت شد و با بررسی و تایید آنها ، آغاز ماه مبارک رمضان برای رهبر انقلاب اثبات شد.