جام‌جم با بررسی شواهد علمی و در گفت‌وگو با محققان به این پرسش پاسخ می‌دهد

آیا فناوری شبیه‌سازی به بقای یوزهای آسیایی کمک می‌کند؟

یوزهای آسیایی از خبرسازترین و جنجالی‌ترین گونه‌های جانوری کشور هستند. وضعیت بحرانی زیست این زیرگونه نادر، موجب تجویز نسخه‌های متعدد کارشناسی و غیرکارشناسی برای بقای آنها شده است. خبرها حاکی از آن است که این روزها مسؤولان سازمان حفاظت محیط‌زیست رو به شبیه‌سازی جنین یوزپلنگ آورده‌اند. آیا این کار می‌تواند یوزها را از گرداب انقراض نجات دهد؟ در این نوشتار، شبیه‌سازی یوزها و سایر طرح‌های پیشنهادی را که تاکنون ارائه شده‌اند از منظر اثربخشی بر حفاظت یک گونه در معرض خطر انقراض، مورد ارزیابی قرار می‌دهیم.
کد خبر: ۱۱۷۷۷۷۵

چندی پیش مسؤولان سازمان حفاظت محیط زیست از آغاز مطالعه‌ای تحت عنوان شبیه‌سازی جنین یوزپلنگ آسیایی در پژوهشکده رویان خبر دادند. این موضع‌گیری رسمی در حالی مطرح می‌شود که تعیین توالی ژنتیکی یوزهای آسیایی به عنوان موضوعی اساسی‌تر همچنان محقق نشده است. هدف از تعیین ژنوم یا اصل محتوای ژنتیک یک گربه‌سان بزرگ، شناخت علت تمایز آن از سایرین است و به همین دلیل در اغلب طرح‌های حفاظتی نیز که در نقاط مختلف جهان در دست انجام است، بر آن تاکید شده است.

آن‌طور که مسؤولان می‌گویند، سازمان حفاظت محیط زیست با پژوهشکده رویان رایزنی‌هایی را انجام داده است تا پژوهش و مطالعات مشترکی در زمینه شبیه‌سازی جنین یوزها آغاز شود. اما این طرح که از اواخر شهریور سال جاری رسانه‌ای شد تاکنون همچنان در همان مرحله مقدماتی باقی مانده است. به‌رغم این که مسؤولان سازمان حفاظت محیط‌زیست بارها تاکید کرده‌اند که اصل هدف آنها برای حفاظت از یوز، شبیه‌سازی نیست اما با وجود این سرمایه‌گذاری بر روی این روش را هم بخشی از برنامه‌ریزی‌هایشان عنوان کرده‌اند.

حال پرسش اینجاست که آیا شبیه‌سازی می‌تواند جلوی انقراض یوزها را بگیرد؟ پیش از پاسخ به این پرسش، نخست باید شبیه‌سازی را تعریف کرد. شبیه‌سازی به این معناست که یک الگوی ژنتیکی مشخص یا یک رشته دی‌ان‌ای ثابت با تکرارهای عین هم دوتا شود. بدیهی است که این کار هیچ‌گونه تغییری در یک رشته ژنتیکی ایجاد نخواهد کرد و حاصل کار دو نمونه نیست؛ بلکه در اصل یک نمونه تکرار یا کپی‌شده است. اکنون می‌توان پرسش نخست را به شکل دیگری مطرح کرد: آیا دو رشته ژنتیکی کاملا مشابه می‌تواند در حفاظت از یک گونه در معرض خطر انقراض نقش داشته باشد؟

در پاسخ به این پرسش می‌توان گفت، اصل هدف حفاظت از یک گونه در معرض خطر این است که برای کمک به احیای آن، جمعیت‌های وحشی و نیمه‌وحشی جدید در جای دیگری تشکیل شود. زیرا این کار به افزایش تعداد جمعیت‌های موجود کمک خواهد کرد. در حقیقت برنامه‌هایی از این دست برای گونه‌هایی که تنها در اسارت زیست می‌کنند یا جمعیت‌های وحشی خیلی کوچک دارند، این امید را به وجود می‌آورد که بتوانند نقش‌های تکاملی و بوم‌شناختی خودشان را در جوامع زیستی‌شان ایفا کنند. در حالی که حیوان شبیه‌سازی شده، چنین مشخصاتی را ندارد و طبیعتا نمی‌تواند به تنهایی تضمین‌کننده بقای گونه‌ای خاص باشد.

با توجه به سه فرد یوز در اسارت که عبارتند از یک فرد نر پیر، یک ماده بالغ که مشکلات سلامت خاص خودش را دارد و در نهایت یک ماده دیگر که هنوز نابالغ است، شنیده‌ها از سازمان محیط زیست حاکی از این است که اگر این امکان مهیا شود که یک فرد شبیه‌سازی شده داشته باشیم، این احتمال وجود دارد که بتوان در صورت لزوم جفت‌گیری طبیعی را برای آن رقم زد و ژن فرد را به نسل بعد انتقال داد.

اما این صحبت‌ها باعث شکل‌گیری پرسش دیگری می‌شود: آیا افراد شبیه‌سازی شده، قرار است افراد جدیدی باشند و دیگر مشکلات خاص افراد اول را نخواهند داشت؟ پاسخ به این سوال ساده است، در شبیه‌سازی، فرد جدیدی با مشخصات جدید به وجود نخواهد آمد بلکه یک فرد عینا با همان مشکلات دو تا خواهد شد. در بهترین حالت ممکن، آن فرد شبیه‌سازی‌شده دقیقا همان مشخصات و ویژگی‌های فرد اول را خواهد داشت؛ یعنی اگر در حال حاضر یوز ماده پارک پردیسان از نظر بارداری مشکلاتی دارد، فرد شبیه‌سازی شده نیز عینا همان مشکلات را خواهد داشت و چیزی در این میان برای این فرد تغییر نخواهد کرد.

صحبت‌هایی نظیر شبیه‌سازی در حالی مطرح می‌شوند که تعدادی از منتقدان از اساس سرمایه‌گذاری‌هایی از این دست را زیرسوال می‌برند و معتقدند اگر چنانچه هزینه‌ای هم بنا باشد برای حفاظت از یوزها در نظر گرفته شود، ‌باید آن را در زیستگاه‌های ناامن یوز خرج کرد و نه لزوما روی حیوانات صرفا آزمایشگاهی که اغلب با مشکلات عدیده‌ای هم دست به گریبان خواهند بود.

چرا تعیین توالی ژنتیکی یوزها معلق مانده است؟

همان‌طور که پیشتر هم اشاره شد، موضوع تعیین ژنوم یوزها یکی از موارد ضروری برای حفاظت از این گونه است که همچنان در ایران محقق نشده است.

دکتر جونگ بک (Jong Bhak)، استاد دانشگاه ملی سئول و مدیر مرکز تحقیقات ژنوم کشور کره جنوبی که توانسته با کمک همکارانش توالی ژنتیکی ببر آمور، پلنگ برفی، ببرهای بنگال سفید، شیرهای آفریقایی و شیرهای سفید آفریقایی را مشخص کند، در مصاحبه با جام‌جم می‌گوید: «تعیین توالی تمامی ژن‌های یک موجود زنده به معنای وارد شدن به دنیای پر راز و رمز آن است. ژنوم یک مدرک فنی و مستند است که می‌تواند درک خارق‌العاده‌ای از ویژگی‌های یک گونه را در اختیار محققان بگذارد. برای مثال برهم‌کنش یک‌گونه با محیط‌زیستش، تنوع ژنتیک و قابلیت سازگاری آن موجود از جمله مواردی هستند که با این کلید بظاهر ساده رمزگشایی خواهند شد. فراموش نکنید این اطلاعات ارزشمند یا کدهای ژنتیک به شکل ژن‌هایی ساخته شده از نوکلئوتیدها در بدن تمام موجودات ذخیره شده‌اند. در هر پژوهش بیوپزشکی این کار هسته اصلی تحقیق است، زیرا به آن سندیت و قطعیت می‌دهد. تعیین ژنوم مرجع ببر سیبری اکنون این امکان را فراهم می‌کند که در آینده بتوان ژنوم سایرین را با آن مقایسه و بسیاری از اختلالات و تنوع‌ها را مشخص کرد. به علت اهمیت این تحقیقات در طرح‌های حفاظتی، اکنون درصدد هستیم که نتایج و اطلاعات آن را آزادانه در اختیار تمام محققانی قرار دهیم که در این عرصه به شکلی فعال هستند.»

پروژه تکثیر در اسارت یوزها به کجا رسید؟

یکی دیگر از طرح‌های مرتبط با یوز که کمتر در مورد آن صحبت شده، پروژه موسوم به تهیه بانک ژن و اسپرم از یوزهای آزاد است که هدف آن نیز حفظ ذخایر ژنتیکی کشور است. در این فرآیند به احتمال زیاد یوزهای نر را بیهوش و از آنها نمونه‌گیری خواهند کرد. اما از آنجا که بیهوشی حیات وحش بخصوص برای گونه‌های آسیب‌پذیر بسیار پرخطر است لذا این مساله بسیار مهم خواهد بود که مسؤولیت این پروژه را چه کسانی و با چه تخصصی برعهده خواهند گرفت. این در حالی است که داستان‌هایی نظیر جابه‌جایی ناموفق گورها از پارک ملی خارتوران به پارک ملی کویر که با ابهامات زیادی در بخش دامپزشکی و کارشناسی حیات وحش همراه بود، هم‌اکنون اعتماد کارشناسان و حتی افکار عمومی را بشدت خدشه‌دار کرده است. پرسش اساسی این است که سازمان حفاظت محیط‌زیست بر چه مبنایی این پروژه را مدیریت خواهد کرد؟

دو سال پیش دکتر ایمکه لودرز (Imke Luders) یکی از دامپزشکان حیات وحش و متخصص در زمینه باروری گونه‌های سخت‌بارور به ایران سفر کرد و مسؤولیت نمونه‌گیری اسپرم تنها یوزپلنگ آسیایی نگهداری‌شده در شرایط اسارت کل دنیا را هم در پارک پردیسان تهران پذیرفت.

لودرز در آن زمان اهمیت پروژه‌هایی از این دست را چنین تشریح کرد: «بررسی کیفیت اسپرم و در نهایت برنامه‌ریزی صحیح برای آینده پروتکلی است که دنیا برای گونه‌های در معرض خطر تعریف کرده است.» با وجود موافقت‌های اولیه لودرز و همکارانش این پروژه از یک سال گذشته به این طرف عملا پیشرفت چندانی نداشته و معلق مانده است. این در حالی است که وضعیت یوزهای زیستگاه‌های جنوبی کشور بشدت نگران‌کننده توصیف شده است. کارشناسان می‌گویند اتفاقی ساده به راحتی می‌تواند یک فرد از این زنجیره را برای همیشه خارج کند و خروج یک فرد هم به این معناست که اطلاعات باارزش ژنتیکی آن فرد برای همیشه از دست خواهد رفت.

آیا امکانات لقاح مصنوعی یوزها در ایران وجود دارد؟

خبرها حاکی از آن است که معاونت محیط طبیعی سازمان حفاظت محیط‌زیست در سال جاری قراردادی با پژوهشکده محیط‌زیست منعقد کرده است تا با همکاری متخصصان داخلی و بین‌المللی لقاح مصنوعی یوزپلنگ در دستورکار قرار گیرد. مسؤولان می‌گویند اگر در این شیوه نیز موفقیتی حاصل نشود، روش انتقال جنین را پیگیری خواهند کرد.

بدیهی است نگهداری و حفظ اسپرم، نطفه یا هر نمونه بافت گونه‌های در معرض خطر ضروری است. زیرا در غیر این صورت هیچ راه جبرانی وجود نخواهد داشت. اما به هر صورت نمی‌توان منکر شد که طرح‌هایی مانند شبیه‌سازی جنین یوز و لقاح مصنوعی در ایران گام‌هایی پرخطر آن هم برای گونه‌ای بسیار حساس تلقی خواهند شد.

در این شرایط پاسخ این پرسش همچنان در هاله‌ای از ابهام است: اگر نتایج این تحقیقات برخلاف انتظارها باشد و نه‌تنها دردی از آینده یوزها درمان نکند بلکه مشکلات آنها را هم حادتر کند، کدام شخصیت حقیقی یا حقوقی مسؤولیت آن را برعهده خواهد گرفت؟

چرا جمعیت یوزها کم است؟

جمعیت‌هایی مانند یوزهای آسیایی که آرام آرام تحلیل رفته و کوچک شده‌اند، از نظر علمی شرایطی موسوم به Bottle-neck را تجربه می‌کنند، این عبارت به این معناست که تعداد افراد جمعیت‌های مختلف گاه آن قدر کم می‌شود که حتی به تعداد انگشتان دست می‌رسد. با این وجود در همین تعداد محدود هم سویه‌ها و تنوع ژنتیکی وجود دارد که با سرعت خیلی کم ساده و ساده‌تر می‌شود.

جمعیت‌های وحشی طبیعی نسبت به جمعیت‌های محدود در اسارت، اغلب در برابر بلایای طبیعی و حتی انسانی مانند اپیدمی یک بیماری شانس کمتری برای بقا دارند؛ بنابراین افزایش تعداد و ابعاد جمعیت‌ها به‌طور کلی احتمال انقراض یک گونه را کم خواهد کرد.

فرناز حیدری

جام‌جم

newsQrCode
ارسال نظرات

نیازمندی ها