حسین کعبی: وقتی فیگو را در جام جهانی زدم....
ساماندهی ثبت اختراع در صنعت نفت
امروزه ارزش مواد اولیه به کار رفته در محصولات جدید، تنها درصد اندکی از قیمت تمام شده آنهاست و عملا بخش مهمی از مبلغی که پرداخت می شود، بابت دانش و فناوری به کار رفته در محصولات هزینه می شود
به این صورت که اختراع خود را به اداره دولتی خاصی ارائه می کنند تا اطلاعات آن برای همگان افشائ شود و در عوض ، حق استفاده تجاری از آن را تا مدت 20 سال به صورت انحصاری دریافت می کنند. هر چند نظام ثبت اختراع در ایران با فضای مطلوب فاصله زیادی دارد، ولی چند سالی است که تحولات مثبت در این حوزه سرعت فزاینده ای گرفته که از نشانه های آن می توان به تاسیس واحد مالکیت معنوی در پژوهشگاه صنعت نفت به عنوان اولین واحد از نوع خود در کشور اشاره کرد. آشنایی با این واحد و شنیدن صحبتهای سیدکامران باقری - رئیس این واحد- درباره آن خالی از لطف نیست.
واحد مالکیت معنوی در پژوهشگاه صنعت نفت ، از چه سالی فعالیت خود را شروع کرده است؛
اکنون حدود 4 سال است که این واحد در پژوهشگاه تاسیس شده است. این ، اولین واحد حرفه ای مالکیت معنوی در کشور است. چیزی که باید در کل صنعت و همه شرکتها و مراکز تحقیقاتی بزرگ وجود داشته باشد، اما متاسفانه نیست.
آیا ثبت اختراع یک حوزه تخصصی است یا این که آشنایی با مباحث کلی کافی است؛
ثبت اختراع یک حوزه تخصصی میان 3 حوزه فنی ، حقوقی و مدیریتی است. این تخصص را در کشور نداریم به همین دلیل اولین گام پژوهشگاه این بود که افرادی را به این منظور آموزش دهد. دوره های مختلفی گذرانده شد و در حال حاضر سه تا چهار متخصص هستند که از معدود متخصصان کشور در این زمینه به حساب می آیند.
در حال حاضر این متخصصان چه فعالیتی انجام می دهند؛
وقتی مخترع ، اختراعی انجام می دهد، از نظر فنی کارش را توضیح می دهد و یک گزارش اختراع در اختیار ما قرار می دهد. ابتدا ما باید با توجه به پیشینه فنی خود، موضوع اختراع را بخوبی درک کنیم. با توجه به حوزه فعالیت پژوهشگاه ، همکاران این واحد دارای تخصص مهندسی شیمی ، شیمی و مکانیک هستند. گام بعدی ، تعریف حوزه حمایتی اختراع است. وقتی یک اختراع ثبت می شود، در واقع نوعی حوزه استحفاظی برای مخترع یا سازمان وی تعریف می شود. این حوزه ممکن است کوچک یا بزرگ باشد. پس ارزش همه ثبت اختراع ها برابر نیست. کار این واحد این است که گستردگی حوزه را مشخص کنیم و ببینیم برای کار انجام شده چطور می توان بیشترین حمایت ممکن را ایجاد کرد.
این حوزه چطور مشخص می شود؛
باید ببینیم آیا این کار پیش از این در دنیا انجام شده است یا نه؛ برای این کار باید اختراع های ثبت شده در این حوزه را در دنیا جستجو کنیم. این کار با استفاده از بانکهای اطلاعاتی حرفه ای انجام می شود. اگر مورد مشابهی را پیدا کردیم ، باید بتوانیم تفاوت ها را تشخیص دهیم و طی فرایندی پیچیده این حوزه استحفاظی را در قالب یک سند ثبت اختراع تنظیم کنیم. درنهایت متنی داریم که کلمه به کلمه و خط به خط آن تجزیه و تحلیل شده است. در نهایت براساس این که فناوری مورد نظر در چه کشوری می تواند بازار داشته باشد و با توجه به راهبردهای بلندمدت پژوهشگاه ، تصمیم بگیریم که در کجا ثبتش کنیم. برای مثال یکی از مهمترین فناوری هایی که ما داریم تبدیل نفت سنگین به نفت سبک است که در دنیا بی همتا و به طور واقعی با ارزش است. این فناوری که برای اولین بار در دنیا به وسیله پژوهشگاه مطرح شده است برای ثبت به این واحد ارجاع شد. پس از بررسی های دقیق ، 20 کشور به عنوان بازار هدف انتخاب شدند و ثبت این اختراع در آنها صورت گرفت. این برای اولین بار است که فناوری بسیار مهمی در صنعت نفت از سوی دانشمندان ایرانی تولید شده و در سطح بازارهای بین المللی بخوبی حمایت می شود. از این رو با افتخار می توان گفت که ما امروزه در شرف صادرات فناوری در صنعت نفت هستیم. همچنین باید اضافه کنم که در حال حاضر پژوهشگاه صنعت نفت با ثبت بیش از 131اختراع در داخل و خارج از کشور، بیشترین آمار ثبت اختراعات را در کشور دارد.
کدامیک از اختراعات خود را در سطح جهانی ثبت می کنید؛
اختراع در وهله نخست باید شرایط ثبت را داشته باشد. شرایط سختگیرانه مربوطه عبارتند از این که 1- تازه باشد، یعنی نباید به هیچ وجه به وسیله هیچکس (حتی خود مخترع) برای عموم فاش شده باشد. 2- بدیهی نباشد. 3- کاربرد صنعتی داشته باشد و مشکلی را در صنعت یا زندگی روزمره انسان ها حل کند.به این منظورجلساتی با مدیران مربوطه برگزار می شود و بررسی می کنیم که این کار در کجا می تواند بازار داشته باشد. نتایج را بررسی می کنیم و در اختیار معاون فناوری پژوهشگاه قرار می دهیم ؛ اما این که درنهایت هر اختراع در چند کشور ثبت بشود به بازار و اهمیت آن اختراع مربوط می شود. در این تصمیم گیری باید منافع بلندمدت و راهبردی پژوهشگاه در کنار هزینه ها ی مربوطه سنجیده شود.
در کشور ما برخی افراد خودشان کار ثبت اختراعاتشان را انجام می دهند. با توجه به این مساله ، لزوم وجود چنین واحدی در صنایع مختلف چیست؛
وقتی مخترع خودش متن سند اختراع را تهیه می کند چون بر جنبه حقوقی و مدیریتی آن آگاهی ندارد، شک نکنید حقوقی را که می خواهد به دست نمی آورد و براساس آن متن در هیچ دادگاهی نمی تواند حقی برای خودش به دست بیاورد. پس به طور حتم به وجود وکلای ثبت اختراع نیاز است که آن گزارش را به یک تقاضانامه حرفه ای تبدیل کنند. حتی در برخی کشورها استفاده از مشاوره وکلای ثبت اختراع و اقدام از طریق آنها یک الزام است.
فرایند ثبت ، فرایندی طولانی است. آیا ممکن است در این میان ، فرد دیگری در یک جای دیگر همین اختراع را ثبت کند؛
این نکته بسیار مهم است. از زمانی که در یک دفتر ثبت ملی اختراع ، تشکیل پرونده می دهید، کار شما مورد حمایت است به شرطی که ادامه بدهید و تا آخر فرایند را طی کنید. در این صورت دیگر جای هیچ نگرانی نیست.
حقوق مالکیت معنوی چیست؛
حقوق مالکیت معنوی مکانیزمی برای تشویق خلاقیت ، ابتکار و ایده پردازی برای توسعه اقتصادی و اجتماعی و درنهایت بهتر شدن کیفیت زندگی بشر است. این حقوق انواع مختلفی دارند که مهمترین و صنعتی ترین آنها حق ثبت اختراع است. ازدیگر مصادیق دارایی های معنوی می توان به علامت تجاری ، کپی رایت ، طرح های صنعتی و اسرار تجاری اشاره کرد. با توجه به تحولات پیش رو بویژه تصویب قانون جدید حقوق مالکیت معنوی کشور، شما حق استفاده از فناوری ثبت شده را ندارید، مگر این که به نام شما ثبت شده باشد یا امتیاز کاربرد آنرا از مالکش اخذ کرده باشید. البته اگر صاحب فناوری نباشید یک خطر دیگر هم وجود دارد و آن این است که علاه بر پرداخت پول بیشتر، ممکن است آن فناوری را به ما نفروشند که نمونه آن را در صنعت نفت زیاد داشته ایم. به همین دلیل ، فناوری داخلی اهمیت روزافزون پیدا می کند، اما چه زمانی می توان گفت که ما مالک یک فناوری هستیم؛ حتی اگر تحقیقات زیادی داشته باشید و یک فناوری را توسعه داده باشید تا زمانی که آن را ثبت نکنید و سند مالکیت آن را در اختیار نداشته باشید صاحب آن نیستید. امروزه بدون ثبت اختراع نمی توان وارد بازار جهانی فناوری شد. پژوهشگاه صنعت نفت با قدمتی که دارد و چشم اندازی که برای خود ترسیم کرده است ، قصد دارد به یکی از نقش آفرینان اصلی توسعه و فروش فناوری صنایع نفت ، گاز و پتروشیمی در سطح بین المللی تبدیل شود. تاکنون گامهای بزرگی در این خصوص برداشته شده و دستاوردهای زیادی هم به دست آمده است. بنابراین ، اتفاقی نیست که اولین واحد مالکیت فکری کشور در پژوهشگاه تاسیس می شود.
هما کبیری
گفت و گو
