مسجد بیرون ابرکوه؛ قدمگاهی به سبک پارتی

بر اساس اعلام مرکز پژوهش‌های آستان قدس رضوی، 17 آبان سال 195 هجری شمسی برابر با هشتم ربیع‌الثانی سال 201 قمری، کاروان حامل حضرت ثامن(ع) وارد ابرکوه یا ابرقوه که آن زمان از توابع شهر اصطخر فارس بوده، شده و در مسجد بیرون این شهر منزل کرده است. این مسجد که در سمت جنوب شرقی شهر کنونی ابرکوه یزد قرار داشته و از قدیمی‌ترین مساجد ایران به‌شمار می‌آید، از نوع دو ایوانی با حیاط مرکزی است. ایوان غربی مسجد بیرون بزرگ‌تر از دیگر ایوان آن بوده و خود متصل به گنبدخانه‌ای است که از داخل مربع و از خارج نیم دایره است. زیرسازی گنبد و قرینه‌های آن همچنین پوشش ایوان‌ها و دو رواق به شیوه پارتی، اشکانیان و ساسانیان است. بر پیشانی سردر ورودی این قدمگاه نیز کتیبه‌ای از کاشی معرق در سه رشته خط به رنگ‌های آبی و سفید نصب شده است. بقایایی از تنها مناره مسجد برجای مانده که از قسمت تحتانی آن برای رفتن به پشت بام استفاده می‌شود. استاد پیرنیا سبک معماری این مسجد را به شیوه خراسانی که در قرن اول هجری شکل گرفته و تا قرن چهارم ادامه یافته است، ذکر می‌کند و بر این اعتقاد است که طاق‌های دالبری این بنا به طور آشکار اصل و مبدأ قوس‌های شکنجی مغرب و اندلس را نشان می‌دهد و یکی از خصوصیات جالب این مسجد نقش درهای ساسانی است که با گچ روی دیوار شرقی ساخته شده است. این بنا سال 77 در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است.

رضا سلیمان‌نوری

ایران